Brontekst bekijken van Jansenisme

[[Bestand:Cornelius Jansen.jpg|thumb|[[Cornelius Jansenius (bisschop van Ieper)|Cornelius Jansenius]]]]
Het '''jansenisme''' is een religieuze en politieke beweging uit de 17e en 18e eeuw, die vooral in Frankrijk ontstond als reactie op bepaalde ontwikkelingen in de [[Rooms-Katholieke Kerk]] en de toenmalige [[absolute monarchie]]. De beweging werd genoemd naar de Leuvense hoogleraar en bisschop van Ieper [[Cornelius Jansenius (bisschop van Ieper)|Cornelius Jansenius]] (1585-1638). Zijn boek ''Augustinus'', dat na zijn dood verscheen (1640), legde sterk de nadruk op de [[predestinatie]] en werd door de [[paus]] als [[ketter]]s veroordeeld. Ten onrechte wordt het jansenisme weleens beschouwd als onderstroom van het [[calvinisme]].

==Kenmerken==
Kenmerkend voor de levenspraktijk van de jansenisten was hun [[ascetisme|ascetische]] wereldverwerping en hun pessimistische [[ethiek]]. Ze stelden strenge voorwaarden voor de toediening van de [[sacrament]]en (''Traité de la fréquente communion'' van [[Antoine Arnauld]] 1643). Middelpunt van de beweging werd het vrouwenklooster [[Port-Royal des Champs]] in [[Frankrijk]], waar [[Angelique Arnauld]] [[Abt (abdij)|abdis]] was. De belangrijkste figuur ervan was [[Antoine Arnauld]], naast wie ook [[Blaise Pascal]] en [[Pasquier Quesnel]] een grote rol speelden.

Jansenius beweerde dat hij de standpunten van Sint [[Augustinus van Hippo]] over de goddelijke genade in praktijk bracht, standpunten die in contrast stonden met die van de jezuïeten. Jansenius vond dat jezuïeten een overdreven belang hechtten aan de menselijke vrijheid.
Hij leerde dat de mens na de zondeval geen invloed meer heeft op zijn eigen verlossing, maar volledig overgeleverd is aan het oordeel van God.

==Politieke en kerkelijke verwikkelingen==
Het jansenisme werd in het begin van de 18e eeuw ook een politieke beweging, die gesteund werd door het [[Parlement van Parijs|Parlement]] tegen de autoriteit van [[Lodewijk XIV]] (1643-1715), oorspronkelijk ten tijde van [[La Fronde (opstand)|de Fronde]] (1648-1653). In die tijd was de beweging succesvol in het rekruteren onder [[Advocaat (beroep)|advocaten]] en de [[magistratuur]]. Ook onder de regering van [[Lodewijk XV]] (1715-1774) was de jansenistische beweging actief als motor van de oppositie tegen de koning en het bisschoppelijk gezag. Bisschoppelijke bevelen aan de lagere clerus werden in het [[Parlement van Parijs|Parlement]] aangevochten. De crisissen werden door de jansenisten breed uitgemeten in de ''Nouvelles ecclésiastiques'', een publicatie waarvan de drukpers en het distributiecircuit ongrijpbaar bleken voor de politie - de stokebranden, zoals [[Louis Adrien Le Paige|Le Paige]], werden door de hoge adel in bescherming genomen tegen het koninklijk gezag.

Het militante jansenisme werd door de [[jezuïeten]], en met name door [[François Annat]], bestreden en werd in verscheidene [[paus]]elijke [[Bul (document)|bullen]] veroordeeld (''Cum occasione'' (1653), ''Vineam Domini'' (1705)<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20150722062421/http://home.newadvent.org/cathen/15445b.htm ''Vineam Domini'', Apostolische Constitutie van Paus Clemens XI], [[Catholic Encyclopedia]]</ref> en ''[[Unigenitus]]'' (1713)<ref>{{en}}[https://www.newadvent.org/cathen/15128a.htm ''Unigenitus'', pauselijke bul uit 1713 van paus Clemens XI], Catholic Encyclopedia. [https://web.archive.org/web/20230610112140/https://www.newadvent.org/cathen/15128a.htm Gearchiveerd] op 10 juni 2023.</ref>). Het klooster van Port Royal werd op bevel van [[Lodewijk XIV]] in 1709 opgeheven en in 1710 afgebroken. De voornaamste leiders weken uit naar [[Brussel (stad)|Brussel]], waarna de beweging in de [[Zuidelijke Nederlanden]] een sterke aanhang verwierf. De [[Lijst van aartsbisschoppen van Mechelen-Brussel|aartsbisschoppen van Mechelen]], met name [[Humbertus Guilielmus de Precipiano]], voerden een aanhoudende strijd tegen het jansenisme onder de geestelijkheid. In de 17e en 18e eeuw werd de [[Universiteit Leuven (1425-1797)|Universiteit van Leuven]], met hoogleraren als [[Petrus Stockmans]] en de beroemde kerkrechtgeleerde [[Zeger Bernhard van Espen]], het centrum van het nu overwegend op het kerkelijk recht gerichte jansenisme in Europa.

== Utrechts schisma (1723) ==
In de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Noordelijke Nederlanden]] kwam het tot een [[kerkscheuring]]. Toen de hoge Utrechtse geestelijkheid, verenigd in het [[kapittel]], in 1723 zelf een opvolger koos voor de door Rome van jansenisme beschuldigde en ontslagen [[apostolisch vicaris]] [[Petrus Codde]], en daarmee eigenmachtig een nieuwe aartsbisschop van Utrecht installeerde (te weten [[Cornelius Steenoven]]), veroorzaakte dat een schisma tussen de Rome-getrouwe geestelijkheid (clerus) en de volgelingen van bisschop Steenoven, de zg. Oud-Bisschoppelijke Cleresie (later [[Oudkatholieke Kerk]] geheten).

== Zie ook ==
* [[Jansenistisch kruis]]
* [[Doos van Perrette]]

== Externe link ==
* {{en}}[https://www.newadvent.org/cathen/08285a.htm Jansenius and Jansenism], lemma in [[Catholic Encyclopedia]] (1913)

{{Appendix}}
{{Commonscat|Jansenism}}

[[Categorie:Jansenisme| ]]
[[Categorie:Geschiedenis van de Rooms-Katholieke Kerk in België]]
[[Categorie:Katholicisme in Frankrijk]]
[[Categorie:Eponiem]]