Brontekst bekijken van Nederland in de Tweede Wereldoorlog

[[File:Duitsch grondgebied zonder Duitschers.jpg|thumb|1945 Dutch propaganda poster, depicting maximalist demands for "German soil without Germans".]]{{Zie artikel|Voor een overzicht van de oorlog in internationaal perspectief, raadpleeg het artikel over de [[Tweede Wereldoorlog]]}}
<!--Te verwerken en uitbreiden:
* naoorlogse berechting (inclusief 'mis'rechting)
* NSB kinderen.
* Aantallen slachtoffers per categorie (burgers/soldaten/bombardementen/joods/Indie/marine/verzet/nsb/arbeitseinsatz/duitse leger/).
* oorlogsbegraafplaatsen
* uitbreiding lijst kampen
-->
{{Zijbalk geschiedenis Nederland}}

'''Nederland in de Tweede Wereldoorlog''' is de periode dat Nederland betrokken was bij de [[Tweede Wereldoorlog]]. In mei 1940 werd het door Duitsland aangevallen en veroverd en in mei 1945 door voornamelijk Amerikaanse, Britse en Canadese troepen bevrijd. De Nederlandse kolonie [[Nederlands-Indië]] werd in 1942 door Japan met militair geweld bezet. In augustus 1945 gaven de Japanners zich over. [[Suriname tijdens de Tweede Wereldoorlog|Suriname]] en het [[Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden]] bleven buiten de oorlog. Men kan grofweg voor Europees Nederland de Tweede Wereldoorlog in vier fasen onderscheiden:
* 1 september 1939 tot [[Fall Gelb|10 mei 1940]], waarin Nederland neutraal was en trachtte te blijven;
* 10 mei 1940 tot 22 juni 1941, de 'meevallende bezetting', waarbij Seyss-Inquart in zijn bestuur de 'fluwelen handschoen'-aanpak hanteerde en de economische uitbuiting nog beperkt bleef;
* [[Operatie Barbarossa|22 juni 1941]] tot 6 juni 1944, doordat de oorlog steeds minder in het voordeel van Duitsland verloopt, neemt de economische uitbuiting toe en wordt de bezetting grimmiger.
* [[Operatie Overlord|6 juni 1944]] tot 4 mei 1945, waarbij honger en gebrek hun toppunt bereiken tijdens de [[Hongerwinter]] en ook de Duitse bezetter meer en meer zijn greep verliest maar tevens steeds onberekenbaarder wordt. Enerzijds oefenen kopstukken matigende invloed uit, anderzijds worden nog vernielingen aangericht.

== Aanloop naar de oorlog ==
[[Bestand:Mill Rijksmonument 525576 S-Kazemat 543 langs Defensiekanaal tegen aarden wal.jpg|thumb|right|Bunker van de [[Peel-Raam Line]], gebouwd in 1939]]
{{Zie ook|Zie ook [[Interbellum]]}}
In de periode tussen de [[Eerste Wereldoorlog|Eerste]] en de [[Tweede Wereldoorlog]] onderging Nederland evenals andere landen de invloed van de mondiale recessie na de [[beurskrach van 1929]].
Minister-president [[Hendrikus Colijn]] voerde de politiek van de harde gulden. Deze leidde wel tot een harde valuta, vermeed de [[hyperinflatie]] zoals deze in Duitsland ontstond, maar veroorzaakte volgens sommige economen ook veel [[armoede]]. De [[Vereeniging Nederlandsch Fabrikaat]] trachtte met de campagne ''Koopt Nederlandsche waar, dan helpen wij elkaar'' de economische neergang te keren. Mede door de armoede was ook in Nederland de opkomst van het [[nationaalsocialisme]] mogelijk. [[Anton Mussert]] richtte begin 1932 samen met [[Kees van Geelkerken]] de [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]] op. Onder invloed van de economische malaise en de [[gebroken geweer]]-beweging werden [[budget]]taire prioriteiten niet bij het toenmalige [[ministerie van Oorlog]] gelegd. Pas in 1939, toen de geallieerden Duitsland de oorlog verklaarden, mobiliseerde Nederland. Men trachtte nog op de valreep wapens te kopen in onder andere Zweden, Engeland en Zwitserland, maar al snel werden geen orders meer geaccepteerd. In de winter 1939-1940, met name in november 1939, ontstond een aantal keer een crisissfeer. Het [[Venlo-incident]], en het uitlekken van de Duitse aanvalsplannen zorgden een aantal keer voor paniek, maar telkens dreef de bui over. De Nederlandse agenten in Berlijn hadden een paar keer gewaarschuwd, maar werden op het laatst niet meer geloofd. Dat gold ook toen op de avond van 9 mei 1940 de volgende boodschap werd doorgegeven: ''Morgenvroeg bij het krieken van de dag. Houdt stand!''
[[Bestand:Mobilisatie 1939 Dutch soldiers on guard.jpg|upright|thumb|Dutch soldiers guard the Holland Water Line shortly after mobilisation, 1939]]
===Eerste slachtoffers===
Op 8 september 1939 sneuvelden de eerste Nederlandse militairen, bij het zinken van de mijnenveger [[Hr. Ms. Willem van Ewijck (1937)|Willem van Ewijck]], ter hoogte van de Noordvaarder bij West-[[Terschelling]]. Bij het tot stand brengen van een doorvaart in het Boomkensdiep werd het schip door een geactiveerde verspermijn midscheeps geraakt. De mijnenveger brak in tweeën en zonk onmiddellijk in 10 meter diep water. Daarbij verloren 30 bemanningsleden het leven.<ref>De Willem van Ewijck is op een zelfgelegde mijn gevaren. Die mijn was kort daarvoor op een foutieve plaats gelegd. Daarom moest hij weer worden opgeruimd, maar men wist niet meer waar de verkeerd gelegde mijnen waren. Derhalve heeft men tussen twee schepen een ketting over de bodem gesleept om de mijnen los te trekken, om ze dan door een kanon te beschieten en zo te laten exploderen. Om onduidelijke reden was de machine van de Van Ewijck stilgelegd en verandering van de getijstroming dreef de Van Ewijck op een losgetrokken mijn. De bemanningen, overlevenden en opvarenden van de andere schepen, kregen zwijgplicht opgelegd. Hetzelfde gebeurde met de Jan van Gelder op 1 oktober 1939, bij het afmaken van de klus die op 8 september 1939 zo dramatisch afliep. ''Algemeen Handelsblad'' van 8 september 1989.</ref>

Op 18 november 1939 zonk het Nederlandse passagiersschip [[Simon Bolivar (schip)|Simon Bolivar]] voor de oostkust van Engeland na op een vermoedelijk Duitse mijn gelopen te zijn. Daarbij kwamen 84 passagiers en 18 bemanningsleden om. Dit waren de eerste Nederlandse burgerslachtoffers van de oorlog.<ref>[http://loe.niod.knaw.nl/grijswaarden/De-Jong_Koninkrijk_deel-02_Neutraal_zw.pdf Dr L. de Jong, 'Koninkrijk']</ref>

== De Duitse inval ==
{{Zie hoofdartikel|Duitse aanval op Nederland in 1940}}
Hoewel Nederland bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 zich opnieuw neutraal had verklaard, viel Duitsland op 10 mei 1940 Nederland (alsmede België en Luxemburg) toch binnen.

[[Adolf Hitler]] liet op vrijdag 3 uur 55 Nederlandse tijd de invasie op Nederland inzetten. Het slecht bewapende [[Nederlandse krijgsmacht|Nederlandse leger]] werd snel door de Duitsers onder de voet gelopen (zie ook [[Duitse aanval op Nederland in 1940|Duitse aanval op Nederland]]). Bij de [[Afsluitdijk]], de [[Grebbeberg]] en de [[Moerdijkbrug]] bood het Nederlandse leger weerstand. De [[Slag om Den Haag]], waarbij Duitse [[luchtlandingstroepen]] onder meer als doel hadden om het Nederlandse Koninklijk Huis en de regering gevangen te nemen, liep op een mislukking uit voor de Duitsers. De aanval op de regering was toevertrouwd aan de [[22e Luchtlanding Infanteriedivisie]]. De belangrijkste taak tijdens operatie “Fall Festung” zou het veroveren zijn van de vliegvelden rondom Den Haag en vervolgens [[Wilhelmina der Nederlanden|koningin Wilhelmina]] te gijzelen. Voor het verplaatsen van de uit 10&nbsp;000 man bestaande divisie waren twee dagen uitgetrokken. Het Nederlandse leger sloeg tegen alle verwachtingen in de aanval af: 525 Duitse vliegtuigen werden neergehaald.

De koningin en de ministers weken uit naar Londen (zie [[Londens kabinet]], het ambt van [[staatssecretaris (Nederland)|staatssecretaris]] bestond destijds nog niet). Op 13 mei droeg minister [[Max Steenberghe]] (die eerst samen met [[Aart van Rhijn]] in het land had willen blijven), terwijl de anderen al in Hoek van Holland waren, op eigen initiatief, maar uit naam van de koningin en het kabinet, het regeringsgezag in Nederland over aan opperbevelhebber generaal [[Henri Winkelman]] en verzocht de [[Secretaris-generaal van een Nederlands ministerie|secretarissen-generaal]] zich naar de aanwijzingen van Winkelman te gedragen. Dit werd die middag door het kabinet, en op 15 mei door de koningin informeel goedgekeurd (er werd niets op papier gezet).

[[Bestand:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|Rotterdam na het bombardement (en puinruiming) met de ruïne van de [[Grote of Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Laurenskerk]].]]
Op [[14 mei]] eisten de Duitsers de overgave van [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]]; tijdens de onderhandelingen hierover werd de stad al gebombardeerd (zie [[bombardement op Rotterdam]]) met ca. 800 doden en 78&nbsp;000 daklozen tot gevolg. Er werd van gezegd dat dit door een communicatieprobleem was veroorzaakt. Toen ook Utrecht met een bombardement bedreigd werd, besloot Winkelman zijn strijdmacht in de late middag van 14 mei over te geven. De schriftelijke [[Capitulatie (overgave)|capitulatie]] vond plaats in de nacht van woensdag 15 mei in het dorpje [[Rijsoord]] (gemeente Ridderkerk, gelegen onder Rotterdam).<ref>Pg 67 MArtin Gilbert the 2nd World War</ref> De capitulatie werd getekend door generaal Winkelman, in een school die was gevorderd door generaal [[Kurt Student]] en die in eerste instantie als diens hoofdkwartier had dienstgedaan (deze school is tegenwoordig een museum); de hierbij aanwezige hoogste officier van Duitse zijde was generaal [[Georg von Küchler]]. De capitulatie gold niet voor de provincie [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], waar nog [[Strijd in Zeeland|enkele dagen strijd]] werd geleverd totdat een bombardement op [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]] ook de overgave van Zeeland forceerde.<ref>{{Citeer web |url=https://www.oorlogzeeland.nl/index.php/zeeland-mei1940 |titel=1940: het gevecht om Zeeland |bezochtdatum=2023-05-04 |werk=www.oorlogzeeland.nl}}</ref>

De hoop was dat de Fransen en Engelsen snel Nederland weer zouden bevrijden maar na de [[evacuatie uit Duinkerken]], waar de geallieerden maar ternauwernood aan omsingeling ontsnapten, volgde de capitulatie van [[Frankrijk]]. Het nieuwe bewind onder maarschalk [[Philippe Pétain|Pétain]] ([[Vichy-regime]]) ging met de Duitsers samenwerken ([[collaboratie]]). Ook de regering van minister-president [[Dirk Jan de Geer|De Geer]] werd uitgenodigd terug te keren. De Geer wilde daaraan gehoor geven maar dat zinde koningin Wilhelmina allerminst. De Nederlandse marine en handelsvloot waren van groot belang voor de Engelsen en dan was er nog [[Nederlands-Indië]] met al zijn olie. Frankrijk moest later [[Indochina]] van de Duitsers aan Japan overdragen en Wilhelmina was bang dat hetzelfde met Nederlands-Indië zou gebeuren. Zij ontsloeg haar premier en stelde een andere aan ([[Pieter Sjoerds Gerbrandy]]) die wel door wilde vechten.

Tijdens de meidagen van 1940 vielen aan Nederlandse zijde 2200 doden en er waren ongeveer 7000 gewonden.<ref>[http://static.nos.nl/nos/artikelen/2008/12/art000001C95AA93EFBCDEC.html Veel meer gewonden in mei 1940] ''NOS''</ref>

== De bezetting ==
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1969-097-17, Kapitulation der Niederlande.jpg|thumb|upright|[[Henri Winkelman]] (midden), net na het tekenen van de Nederlandse capitulatie, 15 Mei 1940.]]
=== Bestuur ===
{{Zie hoofdartikel|Reichskommissariat Niederlande}}
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-L23001, Amsterdam, Durchmarsch deutscher Truppen.jpg|thumb|Duitse troepen arriveren in mei 1940 op de Dam in Amsterdam]]
Na de Nederlandse capitulatie en het vertrek van de laatste Franse troepen was heel Nederland bezet. Bij het vertrek had de Nederlandse regering haar bevoegdheden aan generaal Henri Winkelman overgedragen.

Het bezette Nederland kreeg aanvankelijk een militair bestuur, maar dit werd op 29 mei 1940 vervangen door een burgerlijk bestuur. Hitler had deze optie om ideologische redenen gekozen: de Nederlanders waren voor hem een "Germaans broedervolk" en moesten voor het nationaalsocialisme worden gewonnen. Dat kon volgens hem het beste door de overheidsdiensten zoveel mogelijk aan de Nederlanders te laten met een nationaalsocialistische bovenbouw van civiele bestuurders en toezichthouders, die zou moeten ''sturen'', in plaats van ''besturen''. Andere uitgangspunten waren om de opzet van de economieën van Nederland en Duitsland met elkaar te laten overeenkomen en het welvaartspeil van Nederland gelijk te trekken met dat van Duitsland.<ref name="Berg">Berg, J.Th.J. van den & Vis, J.J. (2013) ''De eerste honderdvijftig jaar. Parlementaire geschiedenis van Nederland 1796-1946'', p. 341</ref>

Aan het hoofd kwam een [[rijkscommissaris]] (''Reichskommissar''), de Oostenrijker [[Arthur Seyss-Inquart]]; hij werd op 29 mei 1940 geïnstalleerd. Daaronder kwamen vier ''Generalkommissäre'' (algemeen commissaris): [[Hans Fischböck]] voor financiën en economie, [[Fritz Schmidt (Generalkommissar)|Fritz Schmidt]] voor openbare mening, [[Friedrich Wimmer]] voor bestuur en justitie en [[Hanns Albin Rauter]] was verantwoordelijk voor openbare orde en veiligheid. Het vijftal werd ondersteund door ongeveer tweeduizend ambtenaren, een kleiner aantal dan vooraf aan de bezetting.<ref name="Berg" /> Hiervan was een derde Nederlands. Het Nederlandse parlement, bestaande uit de [[Eerste Kamer der Staten-Generaal|Eerste]] en [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]], werd opgeheven.

De Nederlandse secretarissen-generaal bleven aan. Winkelman, aan wie de secretarissen-generaal formeel gehoorzaamheid verschuldigd waren, werd in de nacht van 1 op 2 juli 1940 naar Duitsland overgebracht om reden dat de Duitse bezetter hem onvoldoende coöperatief vond. Zo had hij zich conform het [[Landoorlogsreglement]] verzet tegen het door Nederlanders en de Nederlandse industrie meewerken aan Duitse defensieorders. Zelfs bij de secretarissen-generaal kreeg hij hiervoor geen enkele bijval.<ref name="Berg" />

Anton Mussert hoopte op bevoegdheden voor hem en zijn NSB, maar moest genoegen nemen met lagere posten. Seyss-Inquart hoopte de Nederlanders te winnen voor het nationaalsocialisme en het staats- en economisch bestel zo intact mogelijk in handen te krijgen. Hiertoe hanteerde hij de "fluwelen handschoen-aanpak". Hij besefte terdege dat de NSB veel te weinig draagvlak bezat en bovendien onvoldoende geschikte kandidaten voor hogere functies bood. Door deze 'fluwelen handschoen' aanpak en het feit dat de Nederlandse economie door allerlei oorzaken opleefde (zie hieronder) leek de Duitse bezetting in deze eerste fase mee te vallen.

=== Economie ===
[[Bestand:Voedselbonnen-01.jpg|thumb|[[Voedselbonnen]] uit het door de Duitsers bezette Nederland]]
[[Bestand:Colportage - Fotodienst der NSB - NIOD - 211853.jpg|thumb|Amsterdam in April 1944]]
Enkele dagen na de Nederlandse capitulatie meldden zich al Duitse officieren bij Nederlandse scheepswerven, vliegtuigbouwers en andere industrie van belang. De Duitsers hadden schepen en vliegtuigen nodig, plus beton voor hun bunkers, textiel voor hun uniformen, etc. Dit bracht de directies in een dilemma: aanblijven of weigeren? Het eerste zou hen, als de geallieerden toch de oorlog zouden winnen, in de problemen brengen, het tweede betekende hoogstwaarschijnlijk dat Duitsers of NSB'ers hun bedrijven zouden overnemen. Uiteindelijk kozen veel bedrijven toch voor [[collaboratie]], met name als het om zaken ging die slechts indirect voor oorlog konden dienen. De Duitsers gingen verder over tot grootschalige confiscatie van voorraden.

Veel bedrijven waren de Duitsers zelfs graag ter wille. Omdat Frankrijk en België de eerste dagen nog niet gepacificeerd waren, konden zij zo veel mogelijk winstgevende orders van de Duitsers in de wacht slepen. Ondanks negatieve effecten van de Engelse blokkade leek de bezetting mee te vallen. Bedrijven als [[Philips Electronics|Philips]] keerden recorddividenden uit en boekten recordwinsten. Maar ook de binnenlandse markt en het midden- en kleinbedrijf profiteerden van de opleving. Er ontstond een run op verschillende goederen, omdat veel Nederlanders toch bang waren dat er in de toekomst weleens schaarste kon ontstaan. Verder vertrokken veel arbeiders op vrijwillige basis naar Duitsland om daar hun succes te beproeven, en creëerde de goederendistributie ook zeer veel nieuwe vacatures. Het gevolg was een economische opleving.

Voor de aanleg van de [[Atlantikwall]] maakte de [[Organisation Todt]] gebruik van Nederlandse aannemers, die zich in het algemeen coöperatief opstelden.<ref>We vieren het pas als iedereen terug is, Johan van der Wal, 2007</ref> In totaal waren ongeveer 50.000 Nederlanders actief voor de Organisation Todt.<ref>Rudi Rolf (1982), Bunkers in Nederland, H. Talsma uitgeverij, Den Helder</ref>

Ook de Nederlandse scheepsbouw was voor de Duitse bezetter van groot belang. In mei 1940 waren diverse schepen voor de [[Koninklijke Marine]] in aanbouw. Deze werden afgebouwd voor de [[Kriegsmarine]]. In de zomer van 1940 werden door de diverse Nederlandse werven honderden [[binnenvaartschepen]] omgebouwd tot [[landingsvaartuig]] voor de Duitse invasie in Engeland, [[Operatie Seelöwe]]. In het jaar 1943 werd 14% van de scheepsnieuwbouw voor Duitsland geleverd door Nederlandse werven. In totaal stonden in Nederland 85 werven en 24 machine- en apparatenfabrieken met in totaal 55.000 man personeel ter beschikking van de Duitse "Rüstungsinspektion".<ref>Jac. J. Baart (2010): ''Rotterdam Oorlogshaven''. Walburg Pers, Zutphen</ref>

Steeds meer goederen werden [[rantsoenering|gerantsoeneerd]] via het [[distributiebon|distributiestelsel]]. Benzine kwam in principe slechts ten goede aan de Duitsers, en reeds in de zomer van 1940 werden alle benzinepompen verzegeld. Binnenvaart moest voor bedrijven uitkomst bieden, terwijl auto's werden omgebouwd voor [[gasgenerator]]en of de mensen zich per fiets of trein gingen verplaatsen. Omdat onderdelen echter steeds moeilijker verkrijgbaar waren moest bij reparaties een beroep gedaan worden op creativiteit of moest een [[substitutiegoed|substituut]] worden gebruikt, zoals houten fietsbanden.

Ook de verkregen inkomsten konden hierdoor steeds moeilijker worden besteed of belegd. In de eerste jaren vonden ze nog besteding in de vakantie- en recreatiesector. Veel personen en bedrijven zetten hun geld simpelweg op de bank omdat ze er verder toch niets mee konden. Ook werden schulden afgelost en verzekeringspolissen afgesloten. Later vond dit geld in toenemende mate besteding op de steeds verder uitdijende [[zwarte markt]]. Maar omdat ook zwarthandelaren zonder distributiebonnen weinig met het geld konden, verlangden ze vaak betaling in natura. Bijzondere boeken, vooroorlogs laken, pianovleugels en juwelen waren geliefde ruilobjecten.

Toen in 1941 - 1942 steeds duidelijker bleek dat de oorlog nog lang zou duren en dat een Duitse overwinning allerminst zeker was, veranderde dit beeld. De Duitsers gingen over tot het concentreren van de productie in bedrijven die voor de oorlogsvoering direct en indirect van nut waren. Veel andere bedrijven moesten hierdoor sluiten. De Jodenvervolging begon grimmiger te worden, en de Duitsers traden ook harder op tegen de bevolking, zoals bij de [[Februaristaking]]. De NSB wist bij de Duitsers een monopoliepositie in de wacht te slepen. Alle andere politieke partijen werden verboden, inclusief de [[Nederlandsche Unie]] en de fascistische rivalen van de NSB. De Duitsers begonnen nu ook steeds meer van de Nederlandse productie voor zichzelf op te eisen. Goederen werden steeds schaarser. Nog steeds maakten bedrijven winst, maar de beleggingsmogelijkheden namen gestadig af. Via allerlei instrumenten zoals de wisselkoers trachtten de Duitsers nog meer uit Nederland te persen.

Ook op de kunsten en de universiteiten verstevigden de Duitsers hun greep. Kunstenaars moesten lid worden van een speciale bond, de '[[Nederlandsche Kultuurkamer|Kulturkammer]]'. Studenten werden gedwongen loyaliteitsverklaringen te tekenen terwijl (studenten)verenigingen Joodse leden niet meer mochten toelaten. Veel [[studentencorps|corpora]] en andere studentenvereniging hieven zichzelf daarom op.

Toen bleek de bezetting toch helemaal niet mee te vallen. Naarmate de oorlog vorderde, werden de gebreken steeds nijpender. In de [[Hongerwinter]] (winter 1944-'45) kwamen uiteindelijk naar schatting zo'n 20&nbsp;000 personen door de honger om.

=== Jodenvervolging ===
[[Bestand:9 anne frank beeld - WLM 2011 - drobm.jpg|thumb|upright|[[Anne Frank]]'s dagboeken zijn intussen vertaald in 60 talen sinds de publicatie]][[Bestand:Toespraak Anton Mussert.jpg|thumb|[[Anton Mussert]], leider van de NSB, toespraak op een bijeenkomst in den Haag 1941]][[Bestand:Ssnederland.jpg|thumb|left|upright|Nederlandse recruteringsposter voor de ''Waffen-SS''.]]
{{Zie hoofdartikel|Holocaust in Nederland}}
Al snel na de invasie begon de [[Jodenvervolging]]. De Duitsers stelden een '[[Joodsche Raad]]' in. Dat was voornamelijk een manier om de identificatie van Joden en deportaties efficiënt te organiseren. Een aantal aanzienlijke mensen werd bereid gevonden om deze 'Raad' te organiseren en Joden werd voorgehouden dat ze veilig waren, als ze zich kwamen registreren. Er waren weinigen die daar niet op ingingen, veelal omdat dat 'de Joodse gemeenschap in gevaar zou brengen'. Er was ook vanuit de Nederlandse bevolking in deze tijd weinig verzet en een eventuele overwinning van de geallieerden leek ver weg. Zodra de Duitsers genoeg informatie hadden werden alle beloftes gebroken en begonnen de deportaties. In [[1942]] werd nabij [[Westerbork (dorp)|Westerbork]] een doorvoerkamp voor Joden ingericht, dat bekend werd als [[Kamp Westerbork]]; ook bij [[Vught (plaats)|Vught]] en [[Amersfoort]] verschenen Duitse [[concentratiekamp]]en. Uiteindelijk waren er 107&nbsp;000 van de 140&nbsp;000 Joden die in het vooroorlogse Nederland hadden gewoond, naar het oosten gedeporteerd. Hiervan zijn er ongeveer 101&nbsp;800 vermoord of bezweken aan dwangarbeid in de concentratiekampen. Onder de slachtoffers was [[Anne Frank]], die later beroemd werd vanwege het dagboek dat zij schreef (''[[Het Achterhuis (dagboek)|Het Achterhuis]]''), terwijl ze ondergedoken zat.

Uit protest tegen de deportaties werd aanvang 1941 gestaakt (de [[Februaristaking]]) in Amsterdam, de [[Zaanstreek]], [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]], [[Velsen]], [[Hilversum]] en de stad [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. Hoewel het niets uitrichtte, was dit toch een flinke streep door de rekening van Seyss-Inquart, omdat zijn opzet geweest was én de Joden te deporteren én de Nederlanders voor het nationaalsocialisme te winnen. Vanaf deze tijd hielden de nazi's op een fluwelen handschoen te gebruiken.

=== Onderdrukking en verzet ===
[[Bestand:101st with members of dutch resistance.jpg|thumb|left|Members of the [[Dutch Resistance]], identified by their cloth armbands, with American paratroopers of the [[101st Airborne Division]] in [[Eindhoven]], September 1944]][[File:BC856 HUI-2004.jpg|thumb|Malnourished Dutch child in [[The Hague]]]]
{{Zie hoofdartikel|Nederlands verzet in de Tweede Wereldoorlog}}
De eerste verzetsgroepen werden al op 15 mei 1940 opgericht. De [[communisme|communistische]] partij [[Communistische Partij van Nederland|CPN]] besloot op die dag om ondergronds te gaan en een verzetsorganisatie van 2000 personen op te bouwen, een omvang die door andere verzetsgroepen pas na [[Dolle Dinsdag]] in het najaar 1944 bereikt werd. De communisten kwamen op voor de rechten van de joden, de onafhankelijkheid van Nederland en herstel van de democratie; tegelijkertijd richtten ze zich tegen Engeland en het koningshuis. Uiteindelijk zouden ongeveer 25.000 personen aan het communistische verzet deelnemen; ongeveer 2000 kwamen er door [[fusillade]]s of gruwelijke omstandigheden in [[concentratiekamp]]en om het leven. Het communistisch verzet trad in augustus 1940 met acties naar buiten. In oktober 1940 kwam lokaal het verzetsblad [[De Vonk (verzetsorganisatie)|De Vonk]] uit en in november landelijk het verzetsblad [[De Waarheid (krant)|De Waarheid]].

De eerste verzetsdaad werd al op 15 mei 1940 door de eenling [[Bernardus IJzerdraat]] verricht: hij verspreidde in Rotterdam pamfletten waarin hij de bevolking tot verzet opriep. IJzerdraat zelf begon vervolgens met het opbouwen van de verzetsgroep [[Geuzen (Tweede Wereldoorlog)|De Geuzen]]. Het eerste verzetsblad dat uitkwam, was ''[[Vrij Nederland]]'', in augustus 1940.

Vermoedelijk is de eerste persoon die na de Nederlandse capitulatie door de Duitsers werd vermoord de Haagse communist [[Pieter Philipus van den Berg]]. Hij werd op [[13 augustus]] 1940 gearresteerd en op [[28 augustus]] 1940 vanaf de eerste verdieping van de trap in het [[Oranjehotel]] gegooid.

Er werd [[Arbeitseinsatz]] ingesteld, waarbij iedere man tussen de 18 en 45 jaar verplicht werd in de Duitse fabrieken te gaan werken (die iedere nacht gebombardeerd werden). De mannen die dit niet wilden, moesten [[Onderduiken (Tweede Wereldoorlog)|onderduiken]]. Er werd ook zo veel mogelijk voedsel en andere goederen uit Nederland weggesleept zodat de rantsoenering, (de [[Distributiebon|bonkaart]]) een middel werd om de bevolking in bedwang te houden. Wie iets verkeerd deed, zoals onderduiken, kreeg op die manier automatisch niets te eten. Joden als onderduikers hebben was extra gevaarlijk. Er stond de doodstraf op. Een derde van de mensen die dat geprobeerd hebben, hebben de oorlog niet overleefd.
[[Bestand:BC856 HUI-1137.jpg|miniatuur|De deels al gesloopte R.K. kerk aan de Cornelis de Wittlaan wegens aanleg van de 'Atlantikwall'.]]
De [[Atlantikwall]], een gigantische kustverdedigingslinie die het Duitse oppercommando langs de hele Europese kust liet aanleggen, van Zuid-Frankrijk tot [[Denemarken]], werd ook in Nederland aangelegd. Sommige woonplaatsen, zoals [[Scheveningen]], werden hiervoor ontruimd. In Den Haag werden 3200 woningen afgebroken en 2594 ontmanteld. 20.000 huizen werden ontruimd, 65.000 mensen moesten verhuizen.

De censuur zorgde dat [[radio]] en [[krant]]en alleen het door de Duitsers goedgekeurde nieuws mochten brengen. Uiteraard was dit alleen voor de Duitsers positief nieuws. Deze nieuwsberichten konden niet helemaal het ongunstige verloop van de oorlog verbergen, immers de Duitse 'overwinningen' in Rusland kwamen steeds dichter bij Duitsland te liggen. Naar [[Radio Oranje]], Nederlandstalige uitzendingen uit [[Londen]], mocht niet geluisterd worden.

Deze onderdrukkingsmaatregelen stimuleerden het [[Nederlands verzet in de Tweede Wereldoorlog|verzet]]. Illegale kranten met nieuws van Radio Oranje werden verspreid. [[Landelijke Knokploegen|Knokploegen]] pleegden overvallen om bonkaarten in handen te krijgen, om hiermee onderduikers van voedsel te voorzien.

Na een aanslag bij [[Putten (plaats)|Putten]] op een Duitse officier werd op 1 oktober 1944 de hele mannelijke bevolking van deze plaats zonder proces afgevoerd naar Duitsland: de [[razzia van Putten]].

Weinig Nederlanders verzetten zich actief of passief tegen de Duitse bezetting. De genoemde [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]] collaboreerde actief met de Duitse bezetters. Ook waren er Nederlanders die zich vrijwillig meldden voor deelname aan het Duitse leger en voor de [[Schutzstaffel|SS]]. Historisch onderzoek toont aan dat circa 25.000 Nederlanders zijn toegetreden tot de SS.

== De bevrijding ==
[[File:Sherman tanks advancing through Valkenswaard.jpg|thumb|right|British [[Sherman tank]]s liberate [[Valkenswaard]] during [[Operation Market Garden]], September 1944.]][[File:The_Liberation_of_Eindhoven,_Holland,_20_September_1944_TR2369.jpg|thumb|Civilians dancing in the square of [[Eindhoven]], the first major town in Netherlands to be liberated. Eindhoven was later bombed by the German ''[[Luftwaffe]]''.]][[File:Geallieerde vliegtuigen boven Nederland - Allied planes over Holland (4481068617).jpg|thumb|Dutch civilians waving to allied bombers during the liberation of the Netherlands in 1945.]]
{{Zie hoofdartikel|Bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland|Chronologisch overzicht van de bevrijding van Nederlandse plaatsen in de Tweede Wereldoorlog}}
Na de [[landing in Normandië]] in juni [[1944]], rukten de geallieerden snel op in de richting van Nederland, en werd een groot deel van Zuid-Nederland bevrijd, Limburg in september ([[Bevrijding van Maastricht]] 13 en 14 september) en Noord-Brabant in oktober (Operatie Pheasant). In september 1944 werd via de "[[operatie Market Garden]]" (17-25 september) getracht bruggen over de grote rivieren te veroveren; met de [[Slag om Nijmegen]] en [[Slag bij Arnhem]]. Arnhem mislukte echter en Nijmegen werd te laat veroverd. De dinsdag van [[5 september]] staat bekend als ''[[Dolle Dinsdag]]'': de Nederlanders, gelovend dat de bevrijding op handen was, begonnen feest te vieren. Het deel van Nederland boven de grote rivieren moest echter nog tot het volgende jaar wachten.

Intussen verhardde ook de repressie van de Duitsers; de [[Deppner-executies]] zijn hier een voorbeeld van, waarbij 450 verzetsstrijders het leven verloren. De economische uitbuiting van Nederland nam nog verder toe in een uiterste poging met de verkregen hulpbronnen het tij te kunnen keren. Later werden in navolging van Hitlers [[Nerobefehl]] verschillende vernielingen aangericht in de Amsterdamse en Rotterdamse havens en op Schiphol, en werd onder meer de [[Wieringermeerpolder]] [[Inundatie (1944-1945)|onderwatergezet]]. Sommige Duitsers en hun Nederlandse handlangers maakten zich op om desnoods tot het einde toe door te vechten, terwijl anderen meer op hun eigen overleven waren gericht. Veel Duitsers en kopstukken in het Nederlandse bedrijfsleven gaven blijk van een matigende invloed en probeerden de bevolking te helpen, deels uit eigenbelang om te voorkomen dat ze na de oorlog, die nu voor iedereen duidelijk in een Duitse nederlaag zou eindigen, vervolgd zouden worden. De economische uitbuiting liep ten einde door de toenemende schaarste, de mitigerende invloed van kopstukken, en het feit dat de bevolking steeds minder genegen was zich naar de bezetter te schikken nu de oorlog duidelijk op een Duitse nederlaag ging uitdraaien.

[[Bestand:Battle of the Scheldt estuary.jpg|thumb|Kaart van de [[slag om de Schelde]].]]

Ook op [[Walcheren]] heersten de Duitsers eerst nog. Van hieruit beheersten zij de toegangsweg tot de havenstad [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. En het geallieerde leger had een grote aanvoerhaven nodig: de havens in Normandië waren te beperkt en te ver. Maar de sterke Duitse verdediging maakte een landing hier een hachelijke zaak. Daarom bombardeerden de geallieerden op 3 oktober de dijken van Walcheren bij [[Westkapelle (Nederland)|Westkapelle]] en zetten zo [[Inundatie van Walcheren|Walcheren onder water]]. Doel was om zo de Duitse verdediging te ontregelen ter voorbereiding op een amfibische aanval. Ondanks waarschuwingen aan de bevolking met pamfletten, vonden 180 inwoners van Westkapelle de dood. Op 8 november was Walcheren vrij. Zie ook [[Strijd om Walcheren]].

De Nederlandse regering had in 1940 geen gebruik willen maken van de aloude [[Nieuwe Hollandse Waterlinie|Hollandse Waterlinie]]. Het was nog steeds mogelijk [[Vesting Holland]] tot een eiland te maken, maar dit eiland bevatte nu de Randstad. Er waren te veel mensen om in leven te houden.

Hitler gaf het bevel dat de Festung Holland tot iedere prijs gehouden moest worden. De winter van 1944 op 1945 was bovendien erg streng, en dit leidde tot hongertochten en mensen die stierven van honger, uitputting, kou of ziektes. Deze winter werd bekend als de [[Hongerwinter]].

In het voorjaar van 1945 werd de geallieerde opmars hervat. De [[Rijn]] werd overgestoken en de linkervleugel van de geallieerden bevrijdde [[Oost-Nederland]]. De stad [[Bevrijding van Groningen|Groningen]] werd met vuur verdedigd door een harde kern van Nederlandse en Duitse SS'ers, en was pas na drie dagen strijd bevrijd. Verder naar het zuiden bereikten de geallieerden de rand van de Veluwe, wat leidde tot een heftig gevecht bij Otterlo (de [[Slag om Otterlo]]). Een van de laatste gevechtshandelingen vond plaats in [[Bevrijding van Delfzijl|Delfzijl]]. In de periode 23 april - 2 mei 1945 vonden er felle gevechten plaats rondom de Noordelijke havenstad tussen het "[[5e Pantserdivisie (Canada)|5th Canadian Armoured Division]]" en het Duitse leger.

Op het eiland [[Texel]] maakten 800 [[Georgië]]rs deel uit van het Duitse leger, deels vrijwillig, deels min of meer gedwongen. Op 5 april 1945 kwamen zij tegen de Duitsers in opstand. Deze [[opstand van de Georgiërs]] werd door het Duitse leger na vijf weken strijd neergeslagen. Er kwamen 565 Georgiërs, 120 Texelaars en 800 Duitsers bij om. De Duitsers waren op Texel aan de macht tot 20 mei, toen Canadese militairen op het eiland aankwamen. De 228 overlevende Georgiërs werden na de oorlog uitgeleverd aan de Sovjet-Unie.

Op 13 maart 1945 keerde Koningin Wilhelmina terug uit ballingschap; zij betrad de Nederlandse bodem in [[Eede]] ([[Zeeuws-Vlaanderen]]) en overnachtte in [[Sluiskil]].<ref>[http://in.beeldengeluid.nl/collectie/details/expressie/25967/false/true] ''Beeld & Geluid''</ref>

Op [[4 mei]] 1945 [[Capitulatie (overgave)|capituleerde]] de Duitse [[admiraal]] [[Hans-Georg von Friedeburg|Von Friedeburg]] te [[Lüneburg (stad)|Lüneburg]] namens de Duitse troepen in Noordwest-Duitsland, Nederland, [[Sleeswijk-Holstein]] en [[Denemarken]] voor de [[Verenigd Koninkrijk|Britse]] veldmaarschalk [[Bernard Montgomery|Montgomery]]. Op de dag dat die capitulatie inging, [[5 mei]], ontbood de [[Canada|Canadese]] [[generaal]] [[Charles Foulkes]] de Duitse [[opperbevelhebber]] [[Johannes Blaskowitz]] naar [[Hotel De Wereld]] in [[Wageningen (Nederland)|Wageningen]] om daar in het bijzijn van de Nederlandse prins [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld]] (commandant van de [[Binnenlandse Strijdkrachten]]) de uitwerking van de capitulatie van de Duitse troepen in Nederland te bespreken. Blaskowitz vroeg 24 uur bedenktijd. Een dag later (dus op [[6 mei]] [[1945]]) werden de uitgewerkte voorwaarden van de capitulatie getekend in een boerderij te [[Nude (plaats)|Nude]], even buiten Wageningen.<ref>[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/capitulatie-in-wageningen-onwettig~b16f6e90/ Hans Wansink - Capitulatie in Wageningen onwettig], ''de Volkskrant'', 30 april 2005</ref> Het veroveren van [[Vesting Holland]] was niet meer nodig. Later zou het beeld ontstaan dat de bespreking in Hotel de Wereld op 5 mei de gebeurtenis was geweest waarbij de Duitsers hadden gecapituleerd.

Een Duitse SS-militie van 123 man had zich verschanst op [[Schiermonnikoog]] samen met ongeveer 500 wehrmachtsoldaten, dezen werden op 11 juni door de Canadezen ingerekend.

== Na de oorlog ==
[[Bestand:Kaalgeschoren moffenmeiden.jpg|thumb|NSB'ers en kaalgeschoren "moffenmeiden" worden opgebracht door leden van de [[Binnenlandse Strijdkrachten]].]][[File:Duitsch grondgebied zonder Duitschers.jpg|thumb|1945 Dutch propaganda poster, depicting maximalist demands for "German soil without Germans".]]
Na de oorlog werden in sommige plaatsen mensen, waarvan men meende dat zij tijdens de oorlog de Duitsers geholpen hadden, zonder vorm van proces gedood of op andere wijze gestraft ([[bijltjesdag]]). Van veel '[[moffenmeid|moffenhoeren]]' (Nederlandse meisjes die een relatie aangegaan waren met Duitse soldaten) werd het hoofd kaalgeschoren. NSB'ers en andere (vermeende) landverraders werden vaak eerst door het dorp of de stad geleid waarna ze gevangen werden gezet. In [[Groningen (stad)|Groningen]] werden deze mensen in de Korenbeurs aan de Vismarkt vastgezet. Iedere dag werden ze gelucht, waarbij ze door een menigte bespuwd en bespot werden. Andere vermeende landverraders werden overgebracht naar voormalige concentratiekampen, zoals Vught.

Anderen werden na een rechtszaak veroordeeld, bijvoorbeeld de [[Vier van Breda|drie van Breda]]. Weer anderen bleken onterecht te zijn gearresteerd, en werden na soms lange periodes van voorarrest vrijgesproken (zie [[Theo Haze]]).

De banktegoeden van omgekomen Joodse landgenoten waren een halve eeuw later nog onderwerp van procesgang. Ook de [[Roofkunst|kunstroof]] door de Duitsers vindt nog steeds een vervolg. De teruggegeven kunstvoorwerpen worden ten dele door de Nederlandse regering vastgehouden en niet aan de oorspronkelijke eigenaren teruggegeven.

De Tweede Wereldoorlog heeft diepe sporen in de Nederlandse samenleving nagelaten. Jaarlijks vindt de [[Nationale Dodenherdenking|dodenherdenking]] plaats. Maar ook onder de levenden zijn er velen, die emotionele wonden hebben opgelopen, zowel in de eerste als in de tweede generatie. In het jaar 2000 verstrekte de [[Pensioen- en Uitkeringsraad]] nog jaarlijks een uitkering aan 24&nbsp;000 mensen (waaronder ook slachtoffers uit latere oorlogen, zoals in [[Korea]]).

== Slachtoffers in Nederland ==
Tijdens de bezetting van Nederland zijn enkele bevolkingsgroepen extra hard getroffen. Van de [[joden]] werd 73% vermoord. Van de [[communisten]] werd 25% vermoord. Ook van de [[Jehova's getuigen]] werd ongeveer 25% vermoord. Van de [[Roma (volk)|Roma]] en [[Sinti]] werd 5% vermoord. Er werden ruim drieduizend Nederlanders [[fusillade|gefusilleerd]]. Na de oorlog zijn er op diverse plekken in het land [[oorlogsmonument|monumenten]] opgericht ter herdenking van de slachtoffers.

== Zie ook ==
* [[Holocaust in Nederland]]
* [[Duitse bestuur in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
* [[Duitse oorlogsmisdadigers actief in Nederland]]
* [[Gehandhaafde wetten van de Duitse bezetter]]
* [[Koningin Wilhelmina in de Tweede Wereldoorlog]]
* [[Koninklijke toespraken in Nederland]]
* [[Opstand der Georgiërs]]
* [[Prinses Irene Brigade]]
* [[Vier van Breda]]
* [[Slag om de Caraïbische Zee|Operatie Neuland]]

== Nasleep ==
Over de bezetting van Nederland zijn talloze boeken geschreven. Het meest uitputtend was het in opdracht van de overheid uitgegeven meerdelige standaardwerk van [[Loe de Jong|Lou de Jong]]: ''[[Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog]]''. Lang na de bevrijding en de vervolging en bestraffing van landverraders staken in Nederland nog talrijke affaires de kop op die verband hielden met de moeizame verwerking. De grootste affaires waren die rond [[Friedrich Weinreb]], [[Pieter Menten|Menten]] en [[Willem Aantjes]] en het debat over de vrijlating van de [[Vier van Breda|Drie van Breda]]. Verder was er de tweedeling tussen "goed" en "fout in de oorlog", de aandacht voor het ''[[Het Achterhuis (dagboek)|Dagboek van Anne Frank]]'' en de werken van de historici Lou de Jong en [[Jacques Presser]]. <ref>Koos Groen, ''Landverraders, wat deden we met ze? - een dokumentaire over de bestraffing en berechting van NSB-ers en kollaborateurs en de zuivering van pers, radio, kunst en bedrijfsleven na de Tweede Wereldoorlog'' (1974)</ref><ref>''Dat nooit meer - de nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland'', Chris van der Heijden (2011)</ref>

== Geschiedschrijving ==
Na de oorlog werd ook de geschiedschrijving ter hand genomen over veel van wat er was gebeurd. Prominente historici die zich hiermee bezighielden waren [[Jacques Presser]], [[Abel Herzberg]] [[Ben Sijes]] en [[Lou de Jong]]. Reeds in 1945 werd het [[Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie]] opgericht, waarvan De Jong lange tijd directeur was. In die hoedanigheid schreef hij het meerdelig standaardwerk ''[[Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog]]'' <ref> 14 delen in 29 boekbanden, [[Sdu|Staatsdrukkerij en uitgeverij]], Den Haag, 1969-1991. Van dit werk verscheen een populaire en een wetenschappelijke uitgave. Van deze laatste werd in 1994 een registerdeel gepubliceerd. </ref>

== Nederlands-Indië ==
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Indonesische jongens tijdens hun soldatentraining door de Japanners TMnr 10001989.jpg|thumb|Indonesian youths being trained by the Japanese Army.]]In [[Nederlands-Indië]] had men verontwaardigd op de overval gereageerd. Het land was direct tot de geallieerden toegetreden. Duitse en Japanse burgers, spion of niet, werden geïnterneerd, evenals NSB'ers.

[[Japan]] was echter in conflict geraakt met de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Een aantal gebeurtenissen, zoals de inbezitneming van [[Frans Indo-China]], overtuigden de Nederlandse politici dat ook Japan een gevaar vormde. Samen met de Verenigde Staten kondigde Nederlands-Indië een olieboycot tegen Japan af. Hierop besloot Japan tot een militaire campagne om eerst de Verenigde Staten militair te verlammen om vervolgens de gebieden in [[Zuidoost-Azië]] te bezetten. Na de [[aanval op Pearl Harbor]] op 7 december 1941 verklaarde Nederland met alle overzeese gebiedsdelen Japan de oorlog.

===Verovering door Japan===
[[File:73-Japanse kampen in Nederlands-Indië.jpg|thumb|Liberated Dutch prisoners in Indonesia (Dutch East Indies) in 1945]]
{{Zie hoofdartikel|Verovering van Nederlands-Indië door Japan}}
[[Bestand:HNLMS De Ruyter.jpg|miniatuur|[[Hr.Ms. De Ruyter (1936)|Hr.Ms. ''De Ruyter'']], het [[vlaggenschip]] van admiraal [[Karel Doorman]]]]
De geallieerden trachtten een ABDA-eskader (American, Britain, Dutch, Australian) op te zetten, maar na [[Hongkong]], [[Filipijnen|de Filipijnen]], [[Maleisië]] en [[Singapore]], vielen de [[Japan]]ners op [[10 januari]] [[1942]] [[Nederlands-Indië]] binnen. De geallieerden wisten de Japanners een nederlaag toe te brengen,{{Bron?||2018|10|10}} maar redden het uiteindelijk niet tegen de overmacht. De Nederlandse admiraal [[Karel Doorman]] ging op 27 en 28 februari [[1942]] met een geallieerd eskader onder zijn bevel ten onder in de [[Eerste Slag in de Javazee]]. Dezelfde nacht landden de Japanners op [[Java (eiland)|Java]], en sloten de Nederlandse troepen in.

===Japanse bezetting===
{{Zie hoofdartikel|Japanse bezetting van Nederlands-Indië}}
De Nederlanders gaven zich over op 8 maart<ref>[http://www.defensie.nl/nimh/geschiedenis/tijdbalk/1914-1945/capitulatie_van_nederlands-indi_(8_maart_1942 defensie.nl]{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot}})</ref> van dat jaar. De Nederlandse soldaten werden gevangengezet in werkkampen. Later werden alle Nederlanders geïnterneerd in kampen, de zogenaamde [[jappenkamp]]en. Ook werden sommigen tewerkgesteld aan de [[Birma spoorweg]]. Veel Nederlandse meisjes en vrouwen werden [[gedwongen prostitutie|gedwongen]] tot [[prostitutie]], de zogenaamde [[troostmeisjes]]. De houding van de inheemse bevolking was gemengd. Een aantal [[Indonesiërs]], zoals de [[Molukkers]], was zeer pro-Nederlands, en streed met de Nederlanders mee. Een grote groep was onverschillig: Nederlanders of Japanners, het waren allebei bezetters. Een niet onaanzienlijke groep, waaronder de [[Indonesische Nationalistische Partij|PNI]] van [[Soekarno]], besloot met de Japanners te praten in de hoop dat zij wellicht redelijker waren dan de Nederlanders. Een aantal Indonesiërs verrichtte hand-en-spandiensten voor de Japanners, of richtte hun woede op de Nederlanders en etnische Chinezen. Aanvankelijk was men wel gevoelig voor de Japanse propaganda over "Asia Raya" (Groot Azië) maar al snel toonde de bezetter zijn ware gezicht. Het land werd leeggezogen, voedsel (rijst) werd naar Japan gestuurd. En Japan stelde onder de vlag van "Asia Raya" het instituut "[[Romusha]]" op, dat wil zeggen dat Kamponghoofden en stadsbesturen "vrijwilligers" moesten aanwijzen. In feite waren dit dwangarbeiders die onder hetzelfde regime (geen eten en veel slaag) als krijgsgevangenen en burger geïnterneerden te werk werden gesteld. Zie bijvoorbeeld ook de affaire [[Junyo Maru|Junyu Maru]]. Precieze cijfers zijn niet bekend maar de schattingen lopen uiteen van 400&nbsp;000 tot 600&nbsp;000 [[Romushas|Romusha's]] die het leven lieten. Japan steunde echter het Indonesische onafhankelijkheidsstreven zover het Tokio zelf uitkwam: Onder druk van o.a. Soekarno was er eerder de Peta (Pembela Tana Ayer) opgericht. De grondslag van wat later de [[Tentara Nasional Indonesia|TNI]] werd. De generaals [[Suharto]] en [[Nasution]] kwamen voort uit de rangen van de Peta. Overal op Java werden in het geheim "strijdgroepen", de Banteng groepen ([[Banteng]] is een wilde buffel) opgericht. Zogenaamd ter verdediging tegen een geallieerde inval maar in feite ook bedoeld voor een eventuele opstand tegen de Japanse bezetter. Soekarno, Hatta en Sjahrir hadden in geheim overleg de rollen verdeeld: Soekarno zou, gezien zijn verleden, optreden als "vlag" cq. woordvoerder en samenwerken met het Japanse gezag. De "collaboratie" was dus kunstmatig. Zie de diverse biografieën over (en van) Soekarno. Gedrieën ontwierpen zij te Sinkaleng in 1944 de [[Pancasila (Indonesië)|Panca Sila]], het grondvest van de [[Indonesische Grondwet]] met de drie principes: één staat, één volk, één God. Pas op 15 augustus 1945 accepteerde men de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië, onder zware druk van Indonesische studenten door Soekarno uitgesproken op zijn adres te Pegangsaan Oost te [[Jakarta]]. Op dezelfde dag capituleerde Japan. De ondertekening van de capitulatie vond pas begin september plaats op het Amerikaanse [[vlaggenschip]] "[[USS Missouri (BB-63)|Missouri]]" door Shigemitsu en generaal Mac Arthur.

De Nederlandse onderzeeërs vochten aan geallieerde zijde door. Zij maakten als deel van de geallieerde strijdkrachten jacht op Japanse olietransporten van Indië naar Japan en op troepen- en wapentransporten van Japan naar de strijd op onder andere [[Nieuw-Guinea]]. Ook bleven tot 1943 verzetshaarden actief op onder andere Sumatra en Timor, en hielden de Nederlanders met geallieerde hulp in het uiterste zuiden van Nieuw-Guinea stand. Ook de Nederlands (Indische) Luchtmacht vocht mee. Vanuit Australië vocht het 118<sup>e</sup> squadron, uitgerust met Mitchell B25 vliegtuigen mee onder Squadron Leader majoor Wolff, de latere [[commodore (rang)|commodore]] van de [[Nederlandse Luchtmacht]].

Bij de herovering van de door Japan bezette gebieden had Nederlands-Indië geen prioriteit. Men hoopte door de verovering van de Pacifische eilanden het Japanse moederland te isoleren van zijn grondstoffenreservoirs, waarvan Nederlands-Indië er één was. De geïsoleerde troepen zouden later makkelijk verslagen kunnen worden volgens deze strategie. De herovering van de Filipijnen had wel prioriteit, deels vanwege generaal Mac Arthurs befaamde uitspraak bij zijn evacuatie van [[Corregidor]] "I shall return" en deels vanwege het gegeven dat de Filipijnen een Amerikaanse kolonie was. Voor die herovering waren steunpunten nodig. Het eerste steunpunt was het eiland Biak (bij Irian), het tweede steunpunt was [[Morotai]], ten noorden van [[Halmahera]]. De Japanners gaven zich over op [[15 augustus]] 1945, nadat de Amerikanen twee [[atoombom]]men op de Japanse steden [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]] en [[Nagasaki (stad)|Nagasaki]] hadden geworpen. Het aantal slachtoffers was groot maar minder groot dan het aantal slachtoffers in Tokio door de bijna dagelijkse Amerikaanse bombardementen met (brand)bommen. De "impact" lag in het feit dat het bij Hirosjima en Nagasaki elk om één enkele bom ging (en de Japanners wisten niet dat de Amerikanen er niet meer van hadden). De ondertekening van de capitulatie vond begin september plaats door de Japanse minister van Buitenlandse Zaken Mamoru Shigemitsu en generaal Douglas MacArthur op het Amerikaanse vlaggenschip Missouri.

===Na de oorlog===
Na de Tweede Wereldoorlog vonden de Nederlanders een heel ander Nederlands-Indië terug, dat niet meer bereid was terug te keren onder Nederlandse soevereiniteit. [[Nederlands-Indië]] moest aanvankelijk door de Britten bezet worden om de orde te handhaven. De PNI had een eigen republiek gesticht, die onafhankelijkheid eiste. Nederland wilde aanvankelijk niet met de vermeende collaborateur [[Soekarno]] praten, en drukte de opstand militair de kop in met de zogenaamde [[politionele acties]]. De term 'acties' suggereerde een politie-optreden, maar het ging hier in feite om een militaire campagne. Hoewel militair een succes ([[Soekarno]] en [[Mohammad Hatta|Hatta]] werden bovendien gevangengenomen), verspeelde Nederland in rap tempo het politiek krediet in de wereld. Slechts de Britten steunden de Nederlanders verbaal. Uit Moskou kwamen scheldkanonnades over het 'koloniale imperialisme' van Nederland, terwijl de VS dreigden de [[Marshallplan|Marshallhulp]] in te trekken. In 1949 verleende Nederland aan Indonesië de onafhankelijkheid. [[Nederlands-Nieuw-Guinea]] zou in 1962 aan Indonesië worden overgedragen.

== Zie ook ==
* [[Lijst van gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog: Lage Landen en Luxemburg]]

== Externe links ==
* [http://www.wo2-muziek.nl Tweede Wereldoorlog in muziek, over muziek in de Tweede Wereldoorlog in het toenmalige Koninkrijk der Nederlanden]
* [http://oorlogsbronnen.nl Oorlogsbronnen.nl doorzoekt de collecties van Nederland over de Tweede Wereldoorlog]
* [https://geheugen.delpher.nl/?/nl/collecties/illegale_fotografie_tijdens_de_duitse_bezetting ''Illegale fotografie tijdens de Duitse bezetting'' op Het Geheugen van Nederland]
* [https://geheugen.delpher.nl/?/nl/collecties/illegale_pamfletten_en_brochures ''Illegale pamfletten en brochures uit WOII'' op Het Geheugen van Nederland]
* [https://geheugen.delpher.nl/?/nl/collecties/oorlogsaffiches_1940-1945''Oorlogsaffiches 1940-1945'' op Het Geheugen van Nederland]

== Noot ==
{{References}}
{{Navigatie Tweede Wereldoorlog}}

[[Categorie:Tweede Wereldoorlog in Nederland| ]][[Categorie:WOII]]