Brontekst bekijken van Zuil (bouwkunde)

{{Afbeelding combi
| afb1 = Acropolis of Athens 01361.jpg
| caption1 = De [[Akropolis van Athene]]
| afb2 = Classical orders from the Encyclopedie.png
| caption2 = Overzicht klassieke zuilen
| afb3 = Koolbladkapiteel.jpg
| caption3 = Koolbladkapiteel aan een ronde schippijler in de [[Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (Dordrecht)|Grote Kerk van Dordrecht]]
}}
Een '''zuil''', '''pilaar''' of '''pijler''' is een kolom met doorgaans een ronde doorsnede en is meestal in [[natuursteen]] uitgevoerd. Een zuil bestaat gewoonlijk uit drie elementen, namelijk van boven naar beneden: [[kapiteel]], [[zuilschacht|schacht]] en [[basement (architectuur)|basement]]. De Grieks-Dorische orde heeft geen basement.

De schacht kan opgebouwd zijn uit trommels of kan als één geheel zijn uitgevoerd, een [[Monoliet#In bouwkunst en beeldhouwkunst|monoliet]] genoemd. Een zuil wordt doorgaans alleen op [[Druk (grootheid)|druk]] en [[Knik (constructieleer)|knik]] belast.

Een kolom of drager is een verticale ondersteunings[[constructie]], waarvan de hoogte betrekkelijk groot is ten opzichte van de breedtemaat. Een kolom kan in diverse materialen worden uitgevoerd zoals, [[Staal (legering)|staal]], [[gietijzer]], [[gewapend beton]], [[hout]] en [[metselwerk]]. Moderne zuilen zoals in de [[Sagrada Família]] te [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] hebben een [[gewapend beton]]kern.

Van oorsprong is een pijler een gemetselde ondersteuning en wordt ook wel steunbeer genoemd. <ref>{{Aut|Haslinghuis, E.J. & Janse H.}} (2005): ''Bouwkundige termen'', Primavera Pers</ref>  Een pijler kan echter ook een andere dan een ronde vorm hebben en bevat in tegenstelling tot een zuil geen [[Verjonging (bouwkunde)|verjonging]] of [[entasis]]. Bij een pijler is het basement geen onderdeel van de pijler zelf, maar wordt deze er soms onder geplaatst. Een pijler bevat meestal geen interne boven elkaar gelegen [[voeg]]en; alleen bij het pijlerverband is hiervan sprake. In de [[barokke architectuur|barok]] werden vaak wandpijlers of [[pilaster]]s toegepast. <ref>'Pijler', ''Grote Winkler Prins'', 7e dr., dl. 15 (1975), p. 793</ref> 

== Termen met betrekking tot zuilen ==
* het [[basement (architectuur)|basement]] is de voet van een zuil of kolom;
* het [[kapiteel]] is de bekroning van een zuil, veelal voorzien van beeldhouwwerk, waaraan de bouwperiode is te herkennen;
* tussen basement en kapiteel bevindt zich de schacht, uitgevoerd als monoliet (als een geheel) of met trommels van natuursteen;
* de [[cannelure]]s zijn de verticale groeven in de kolomschacht;
* een [[abacus (architectuur)|abacus]] is de vlakke stenen dekplaat boven op het kapiteel;
* op de kapitelen met abacus rusten de [[architraaf (bouwkunst)|architraven]];
* een [[colonnade]] is een zuilenrij of zuilengang;
* een [[herm (beeldhouwkunst)|herm]] is een gebeeldhouwd ornament;

== Geschiedenis zuilen ==
=== Egypte ===
Egyptische zuilvormen, afgeleid van de lotus, werden in hout en of steen uitgevoerd. De schachten zijn glad en waarschijnlijk met kleuren beschilderd. Bij de tempelbouw worden enorme zuilen gebruikt, een hoogte van 15 meter en een dikte van 2,5 meter zijn geen uitzondering.<br>
Enkele voorbeelden:
{{Kolommen lijst | breedte=10 | aantal=2 | inhoud=
* [[Papyruszuil]]
* [[Lotuszuil]]
* [[Palmzuil]]
* [[Composiete zuil]]
* [[Proto-Dorische zuil]]
* [[Tentvormige zuil]]
* [[Hathorzuil]]
* [[Beszuil]]
}}

=== Griekenland ===
Het Myceense tijdperk vond zijn einde bij de inval van de Doriërs (ca. 1200 voor Chr.). Er ontstond een periode van armoede en verval. De drie hoofdstammen, woonachtig in [[Griekenland]], Doriërs, Ioniërs en Aeolisch-Achaeïers, erkenden na verloop van tijd dat ze tot één volk behoorden, namelijk dat van de Hellenen, en zo kwam de bouwkunst in Griekenland tot bloei.

Er zijn drie perioden te onderscheiden:
# de Dorische periode van 800 - 500 voor Chr.
# de Ionische periode van 500 - 300 voor Chr. De gouden eeuw van Pericles valt hier binnen, 493 - 429 voor Chr.
# de Korinthische periode van 300 - 146 voor Chr. Dit is tevens een periode van verval.
Meer informatie:
* [[Dorische zuil]], zie ook [[Dorische orde|Dorische]] bouworde
* [[Ionische zuil]], zie ook [[Ionische orde|Ionische]] bouworde
* [[Korinthische orde|Korinthische]] bouworde

=== Romeins ===
De [[Romeinse Rijk|Romeinse]] bouwkunst is een voortzetting van de Etruskische, met de boog en gewelfbouw en bij de architraafbouw de Toscaanse bouworde.

Na hun veroveringen in Griekenland ontleenden ze ornamenten en volgden later de Griekse voorbeelden bij hun tempelbouw. De composietzuil is een Romeinse samenvoeging van de Ionische en Korinthische kapitelen, de zuil werd Ionisch gecanneleerd (van groeven voorzien, [[cannelure]]=groef). De verschillende bouworden werden aan één gebouw toegepast, de begane grond werd in Toscaanse, de eerste verdieping in Ionisch en de tweede verdieping in Korinthische stijl uitgevoerd. De Romeinen bouwden namelijk hun wereldlijke gebouwen in verdiepingen met vlakke muren, waartegen dan de zuilen als versieringen werden aangebracht, als halfzuilen en [[pilaster]]s. Het [[Colosseum]] is hier een duidelijk voorbeeld van.

Zie verder:
* [[Toscaanse zuil]]
* [[Composietzuil]]
In het [[Oude Rome]] zijn speciale [[erezuil]]en gebouwd, vaak als monument voor een grote overwinning. Deze dienden geen ondersteunende bouwkundige functie en waren een bouwwerk op zich. Een bekend voorbeeld is de [[Zuil van Trajanus]]. Voorbeelden van meer recente datum zijn [[Nelson's Column]] in [[Londen]] en de [[Siegessäule]] in [[Berlijn]].

=== Oudchristelijk en Byzantijns ===
De vorm van de oudste kerken is bepaald door de Romeinse basilica. Een gebouw met een hoger opgaand midden deel en lagere zijdelen, zo is de daglichttoetreding gewaarborgd. De Santa Clemente te Rome is een driebeukige basiliek, later ontwikkelde zich de vijfbeukige basiliek. De hoger opgaande muren van de middenbeuk rusten op zuilen, soms afkomstig van Romeinse tempels en op gemetselde pijlers. De kapitelen worden versierd met onder andere oudchristelijke toevoegsels, zoals een kruis.

Kijk hier voor:
* [[Basilica (bouwwerk)|Basilica]]
* [[Basiliek van Sant'Apollinare Nuovo]]
* [[Vroegchristelijke bouwkunst]]

=== Andere tijden ===
Zuilen zijn een veelgebruikt element in [[kerkgebouw]]en, vooral grote [[Gotiek (bouwkunst)|gotische]] kerken zoals [[basiliek]]en. Daar dragen de zuilen en kolommen de [[muraalboog|muraalbogen]], [[gordelboog|gordelbogen]], [[diagonaalboog|diagonaalbogen]] en [[gewelfrib]]ben.

Ook in hedendaagse architectuur zijn kolommen of pijlers een veelgebruikt element, bijvoorbeeld in [[metrostation]]s en [[gevel]]s van grote gebouwen. Veel [[brug (bouwwerk)|bruggen]] worden ondersteund door [[brugpijler]]s.

Een ander niet-functioneel type zuil is een [[pilaster]]. Dit is een rechthoekige uitbouw die op de [[gevel]] is aangebracht voor puur decoratieve redenen.

== Trivia ==
* Niet alle zuilen zijn door mensen gemaakt. Als een [[stalactiet]] en een [[stalagmiet]] naar elkaar groeien kunnen ze uiteindelijk een natuurlijke zuil vormen.
* Een bekende verwijzing naar een zuil/pilaar is het verhaal van [[Lot (Bijbel)|Lot]] in de [[Hebreeuwse Bijbel|Bijbel]] ([[Genesis (boek)|Genesis]] 19) en de [[Koran]]. De vrouw van Lot veranderde in een zoutpilaar omdat zij omkeek tijdens haar vlucht uit de steden [[Sodom (Bijbelse plaats)|Sodom]] en [[Sodom en Gomorra|Gomorra]], terwijl haar dit was verboden <ref>{{Citeer web |url=http://www.biblija.net/biblija.cgi?Bijbel=Bijbel&m=Gen+19%3A15-26&id18=1&pos=0&set=10&l=nl |titel=Genesis 19:15-26 NBV |auteur= |uitgever= |datum= |bezochtdatum=1 december 2010}}</ref>  In de [[iconografie]] wordt een zuil, met daarboven een duif, vaak afgebeeld als symbool voor de [[Rooms-katholieke Kerk|Kerk]].
* Bundelzuilen zijn zuilen waarvan het lichaam schijnbaar uit een bundel van dunnere zuilen is samengesteld. O.a. in middeleeuwse en gotische kerken. Soms ook rechtstreeks (zonder kapiteel) overgaand in [[gewelf]]bogen.
* [[Schalk]]en zijn zuilen die ergens tegenaan geplaatst zijn en niet vrij staan.

== Beroemde bouwwerken met zuilen ==
Er zijn diverse beroemde bouwwerken met zuilen zoals:
* het [[Capitool (Washington D.C.)|Capitool]] in [[Washington D.C.]]
* [[La Madeleine (kerk)|La Madeleine]] in [[Parijs]]
* [[Maison Carrée]] in [[Nîmes]]
* [[New York Stock Exchange]] in [[New York (stad)|New York]]
* het [[Parthenon]] in [[Athene (stad)|Athene]]
* het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] in Rome en het [[Panthéon (Parijs)|Panthéon]] in Parijs
* het [[Paleis op de Dam]] in [[Amsterdam]]
{{Appendix|2=
{{References}}
* Geschiedenis der bouwkunst, H. Sutterland, 1963
}}
{{Navigatie Griekse tempelbouw}}

[[Categorie:Zuil| ]]