Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17^e"

2024-11-23T16:45:20Z

Tekst vervangen - "17e" door "17e"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|9|10|11}}
De '''11e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 11e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[1001]] tot en met [[1100]]. De 11e eeuw behoort tot het [[2e millennium]].

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
Begin van de [[Hoge middeleeuwen]]

;Europa
* [[Christelijke zending|Missionarissen]] brengen het [[christendom]] naar [[Scandinavië]]. Met de bekering van de [[Vikingen]] komt geleidelijk een einde aan hun plundertochten in Europa. Daarna komt de handel weer op gang.
*Hun afstammelingen de [[Normandiërs]] breiden hun macht uit naar [[Calabrië]], [[Apulië]] en [[Sicilië]], en vanaf 1066 naar [[Engeland]], waar de meeste [[Slavernij|slaven]] worden vrijgelaten.
*Kolonisatie van [[IJsland]] en [[Groenland]] door [[Vikingen]].
* [[Investituurstrijd]]. Machtsstrijd tussen de paus van Rome en de keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]]. De twistvraag gaat steeds over de benoeming van hogere geestelijken (rijksbisschoppen) en de abten en abdissen van rijksabdijen (geestelijke instellingen onder voogdij van de keizer).
* Onder [[Stefanus I van Hongarije|Stefan I]] en zijn zoon worden de [[Hongaren|Magyaren]] gekerstend.
* Het islamitische rijk [[Al-Andalus]] valt uiteen en de verschillende [[Taifa|taifas]] bestrijden elkaar. Begin van de [[Reconquista (Spanje)|Reconquista]], de christelijke herovering van het [[Iberisch Schiereiland]].
* De [[oostkolonisatie]] begint met de verovering door meestal [[Saksen (volk)|Saksische]] hertogen van het gebied tussen de [[Elbe (rivier)|Elbe]] en de [[Oder]]. De [[West-Slaven|Slavische bevolking]] wordt met geweld gekerstend en de kolonisten vestigen zich onder militaire bescherming.
;Midden-Oosten
* Het [[Seltsjoeken|Seltsjoekse rijk]] omspant nu [[Iran|Perzië]], [[Mesopotamië]], en de [[Levant]] tot aan de grenzen van het Egypte van de [[Fatimiden]]. Onder vizier [[Nizam al-Moelk (grootvizier)|Nizam al-Moelk]] komen de cultuur en wetenschappen aan dit hof tot grote bloei. Als in [[1092]] de sultan sterft, vervalt het Seltsjoekenrijk in chaos.
* De [[Mamlukken]], afstammelingen van de christenslaven in Egypte, verkrijgen achter de troon van de sultan de feitelijke macht.
* Aanhangers van de Fatimidische kalief [[Al-Hakim]] stichten in het Libanongebergte de sekte van de [[Druzen]].
* De belangrijkste reden voor de [[Eerste kruistocht]] is waarschijnlijk het feit dat de [[Seltsjoeken]], nadat ze Palestina veroverd hebben, christelijke [[Pelgrimage|pelgrimages]] naar [[Jeruzalem]] en andere steden moeilijk of zelfs onmogelijk maken.

;Godsdienst
* vanaf de 11e eeuw bouwt de paus een gecentraliseerde structuur rond het pausdom op. In 1059 stelt [[paus Nicolaas II]] het [[College van Kardinalen]] in, dat voortaan de taak heeft de nieuwe paus te kiezen. Daarnaast zien we de opkomst van de pauselijke [[Romeinse Curie|Curie]] als hoogste bestuurscollege van de kerk.
* [[Aflaat|Aflaten]] worden buiten het persoonlijke gebied van de [[biecht]] ook aanwendbaar als kwijtschelding van een deel van de straf voor overleden familieleden of vrienden in het vagevuur.
* Het [[Oosters schisma]] (1054) tussen het oostelijke en het westelijke deel van de christenheid van het vroegere [[Romeinse Rijk]] leidt tot de scheiding tussen de [[Orthodoxie|orthodoxe]] of [[Oosters Christendom|Byzantijnse]] patriarchaten en het patriarchaat van Rome, de [[Rooms-katholieke Kerk|Latijnse Kerk]].
* De [[Godsvredebeweging]] bestrijdt met succes de chaos van de elkaar bestrijdende Europese ridders. Er worden regels gesteld aan de krijg en wie zich daaraan niet houdt loopt gevaar door kerk en onderdanen te worden afgezworen.
* [[Joachim van Fiore]] is een zeer invloedrijk Italiaans [[Cisterciënzers|cisterciënzermonnik]] en theoloog. Hij wordt bekend met zijn [[Apocalyps|apocalyptische]] theorie over het tijdperk van de [[Heilige Geest]] dat zal aanbreken. Reeds tijdens zijn leven krijgt hij veel volgelingen en richt hij eigen kloosters op, waaruit later een afzonderlijke orde zal ontstaan: de [[joachimieten]].

* Als in het islamitische zuiden van Spanje in 1031 aan de [[Oemajjadendynastie]] een einde komt, beginnen hun opvolgers steeds harder op te treden tegen minderheden. In [[Granada (stad)|Granada]] hebben moslims in 1066 een bloedbad aangericht onder [[Joden]]. Er zijn 1500 gezinnen vermoord, ongeveer 4000 mensen.

;Rechtsstelsel
* Het [[eerstgeboorterecht]] ontstaat in West-Europa na talloze familieconflicten over de erfopvolging. Het betreft hierbij zowel de koningshuizen, de adelshuizen als de boerenfamilies; allen besluiten in een vrij korte periode de eerstgeboren zoon tot erfgenaam te maken van het vaderlijk erfgoed.
* Optekening van de [[17 Keuren en 24 Landrechten]] die gelden in de Friese landen.

;Lage landen
* Snelle verstedelijking van [[graafschap Vlaanderen]]. In plaatsen als [[Atrecht]], [[Ariën aan de Leie|Ariën]], [[Sint-Omaars]], [[Gent]], [[Dowaai]], [[Orchies]], [[Brugge]], [[Ieper]], [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] en [[Geraardsbergen]] ontwikkelen zich ambacht, vroege industrie en administratie.
* De Vlaamse [[lakenindustrie]] beleeft haar opgang, met Atrecht als koploper. Technologische vooruitgang en de internationale handel waarvan het graafschap een van de centra is, dragen hieraan bij. Aan het einde van de eeuw staan steden verder noordwaarts in het graafschap voorop bij de ontwikkeling: ([[Rijsel]], Dowaai en Sint-Omaar).
* Graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] vervangt de [[Gouw (Germaans)|gouwindeling]] uit de [[Karolingische tijd]] door vijf [[kasselrij]]en: Brugge, Gent (Oudburg), Sint-Omaars, [[Kortrijk]] en [[Doornik]] in het [[graafschap Henegouwen]]). Aan het eind van de eeuw komt daar nog [[Veurne-Ambacht]] bij.
* In delen van de Lage landen wordt het [[hofstelsel]] ingevoerd.
* Begin van de [[Grote ontginning]] in [[graafschap Holland]] en [[sticht Utrecht]].
* De [[Brunonen]], ook wel de vorsten van [[Hertogdom Brunswijk|Brunswijk]] genaamd, besturen [[Graafschap Midden-Friesland|Midden-Friesland]] tussen [[Vlie]] en [[Lauwers (rivier)|Lauwers]]. Ze worden de graven van [[Stavoren]], [[Oostergo]], [[Westergo]] en [[Iselgo]] genoemd. Later krijgen ze ook de rechten over [[Hunsingo (streek)|Hunsingo]] en [[Fivelingo (streek)|Fivelingo]] erbij. De Brunonen komen alleen voor speciale gelegenheden naar hun Friese graafschap, bijvoorbeeld om land in leen weg te geven, personen in hun ambt te bevestigen en bij belangrijke geschillen, waarin de graaf recht moet spreken.
*De [[eland]] sterft uit in Noord-Nederland, daardoor sterft ook de [[Europese bruine beer|bruine beer]] uit in Nederland. (in Vlaanderen pas in de 13e eeuw, dit blijkt uit jachtrechten van Utrechtse Bisschoppen.)

;Azië en Afrika
* Het Tamilrijk van de [[Chola's]] regeert in deze periode over grote delen van [[Zuid-India]] en [[Zuidoost-Azië]].
* De [[Banu Hilal]] zijn [[bedoeïenen]], die met grote kuddes vee uit het verdroogde Arabië komen, de bergen mijden, maar de vruchtbare Noord-Afrikaanse landbouwgronden laten kaalvreten, waarna zandstormen de vruchtbare bovenlaag wegblazen.

;nijverheid
* In de elfde eeuw beleeft de Vlaamse lakenindustrie haar opgang, met Atrecht als koploper. Technologische vooruitgang en de internationale handel waarvan het graafschap een van de centra is, dragen hieraan bij. Aan het einde van de eeuw staan steden verder noordwaarts in het graafschap voorop bij de ontwikkeling: (Rijse, Dowaai en Sint-Omaars).

;Wetenschap
* [[Abu al-Qasim al-Zahravi]] wordt gezien als de vader van de moderne [[chirurgie]]. Hij schrijft onder andere de Kitab al-Tasrif (1000), een 30 delen tellende encyclopedie die tot de 17e eeuw zowel aan islamitische als Europese medische scholen zal worden gebruikt als lesmateriaal.
* Een andere invloedrijke persoon in de [[islamitische geneeskunst]] is [[Avicenna]]. Van zijn hand zijn de Canon van de geneeskunde (1025) en Het boek van geneeskunde (1027), die eveneens tot de 17e eeuw vast lesmateriaal zullen zijn aan islamitische en Europese scholen. Avicenna doet tevens belangrijk onderzoek naar infectieziektes, zoals het voorkomen van verspreiding door zieke patiënten af te zonderen, en medisch onderzoek.
* [[Constantijn de Afrikaan]] geeft les aan de [[Medische School van Salerno]] en publiceert nadien als monnik in [[Abdij van Monte Cassino|Monte Cassino]] tientallen boeken over geneeskunde. Hij vertaalt tot dan toe onbekende medische werken van Joodse, Arabische en Romeinse medici. De [[Kopiist|kopiisten]] in Monte Cassino en andere abdijen kopiëren zijn manuscripten, wat belangrijk bijdraagt tot het succes van de Medische School.
* De Perzische geleerde [[Al-Karaji]] schrijft verscheidene verhandelingen over de wiskunde, waarvan er drie bewaard zijn gebleven: ''Al-Badi' fi'l-hisab'' (prachtig over calculatie), ''Al-Fakhri fi'l-jabr wa'l-muqabala'' (glorieus over algebra) en ''Al-Kafi fi'l-hisab'' (voldoende over calculatie). Al-Karaji bestudeert de algebra van [[exponent]]en, [[Polynoom|polynomen]] en over wat later als het [[binomium van Newton]] bekend zal staan. Hij wordt beïnvloed door het werk van [[Diophantus]] en wordt gezien als een van de eersten die de algebra loskoppelen van de [[geometrie]].

;Cultuur
* De drijvende kracht achter de verspreiding van de [[romaanse bouwstijl]] is de explosieve expansie van de kloosters. De [[romaanse bouwkunst]] is de eerste pan-Europese stijl sinds de Romeinse architectuur.
* In de [[Abdij van Reichenau]] ontstaat de hervorming van de [[gregoriaanse muziek]] met een indeling in acht verschillende [[Kerktoonladder|modi]].

;Militair
* Rond deze tijd worden oude versterkingen als [[palissade]]s en [[donjon]]s vervangen door vrijwel onneembare stenen [[Fort (vesting)|forten]] en [[Kasteel|kastelen]].
* De eerste beschrijving van echt [[buskruit]] komt voor in de Chinese militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao.

;Sport en spel
* Het [[riddertoernooi]] wordt behalve een populair tijdverdrijf ook een aantrekkelijke inkomstenbron voor edellieden. Verdeeld in twee partijen voeren zij schijnoorlogen uit, waarbij ze proberen [[Gijzelaar|gijzelaars]] te maken.
* De Vikingen verspreiden het bordspel [[Hnefatafl]] over Europa.

;innovatie
* De ijzer-gallusinkt (ook: ferrotannine-inkt of ijzergalnoteninkt) wordt ontdekt. Ze wordt gevormd door een reactie van [[looizuur]], dat in de [[Galappel|galappels]] aanwezig is, met een metaalzout (ijzer(II)sulfaat of koper(II)sulfaat). De kleur ontstaat echter pas wanneer de inkt aan de lucht wordt blootgesteld. Daarom voegt men [[Kleurstof|kleurstoffen]] toe ([[blauwhout]], [[indigo (kleurstof)|indigo]], [[Sepia (kleur)|sepia]]) teneinde de inkt al enige kleur te geven.
* Opkomst van de naar de wind richtbare [[standerdmolen]].

;Afrika
* De [[Ziriden]] zijn officieel gouverneurs van Tunesië, maar feitelijk haast onafhankelijk als regeerders van het gebied. In een korte tijd weten zij heel de [[Maghreb]] aan hun rijk toe te voegen.
* Halverwege de eeuw worden de Ziridische gebieden geplaagd door anti-[[sjiisme|sjiitische]] opstanden, waarbij duizenden mensen omkomen. Als gevolg van deze druk, roepen de Ziriden in 1045 hun onafhankelijkheid uit en keren zij terug naar het [[soenisme]]. Dit wekt de woede van de [[Fatimiden]], die vervolgens de Arabische [[Banu Hilal]] richting het Westen sturen. De migratie van de Arabieren naar het westen heeft een vernietigend effect op alle aspecten van de samenleving en zal van grote invloed zijn op het verdere verloop van de geschiedenis

;Amerika
* Noorse Nederzetting in [[Vinland]] ([[Nieuwe Wereld|Amerika]]).
* Waarschijnlijk is er rond het jaar 1000 in de [[Andes]] een lokale klimaatverandering die een droogteperiode van circa 80 jaar inluidt. Zonder water werkt het systeem niet, hetgeen bijgedragen kan hebben aan de ondergang van de [[Tiwanaku]] en de [[Wari]].
* [[Tula (Tolteekse stad)|Tollan]] is het centrum van het militaristische en hiërarchische [[Tolteken|Tolteekse rijk]] en van een uitgebreid handelsnetwerk dat reikt van het huidige New Mexico tot Costa Rica.
* Rond 1000 n.Chr. migreren [[Cariben (volk)|Cariben]] van de Braziliaanse kuststreek en de Caraïbische eilanden naar de Colombiaanse kusten en de rivierdalen van de [[Rio Magdalena]] en [[Rio Cauca]] en verdrijven de [[Muisca|Chibcha]] naar hoger gelegen [[Andes]]-gebieden.

== Belangrijke personen van de 11e eeuw ==
* [[Brian Boru]]
* [[Filips I van Frankrijk]]
* [[Godfried van Bouillon]]
* [[Hendrik I van Frankrijk]]
* [[Omar Khayyám]]
* [[Paus Urbanus II]]
* [[Willem de Veroveraar]]

{{Navigatie decennia|11}}
{{Navigatie eeuwen|2}}
{{Commonscat|11th century}}

[[Categorie:11e eeuw| ]]

11e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17e"

Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17^e"