Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-09-01T11:07:25Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|12|13|14}}
De '''14e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 14e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[1301]] tot en met [[1400]]. De 14e eeuw behoort tot het [[2e millennium]].

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
[[Bestand:Tapisserie de l'apocalypse.jpg|thumb|350px|Het Wandtapijt van de Apocalyps]]

;Europa
* [[Honderdjarige Oorlog]] (1337-1454). een lange serie conflicten afgewisseld met wapenstilstanden tussen de koningen van [[koninkrijk Engeland|Engeland]] en [[koninkrijk Frankrijk|Frankrijk]]. De term stamt uit de 19e eeuw.
* Door de [[Zwarte Dood]] van [[1347]]-[[1351]] laat een derde deel van alle Europeanen, zijnde enkele tientallen miljoenen, het leven. De lekencongregatie van de [[alexianen]] neemt de verzorging van de pestlijders op zich.
* Stichting van de [[Donauvorstendommen]].
* De [[Osmaanse Turken]] steken in 1345 de [[Dardanellen]] over tijdens een opvolgingsstrijd in het [[Byzantijnse Rijk]]. [[Murat I]] weet daardoor in 1353 een bruggenhoofd (de havenstad [[Gallipoli (stad)|Gallipoli]]) aan de Europese kant te veroveren. De Turken dringen op in de Balkan en Thracië. De sultans [[Murat I|Moerad I]] en [[Bayezid I|Bajezid I]] veroveren achtereenvolgens Bulgarije (1388–1393), Servië (1389) en Walachije (1395), bezetten [[Thessaloniki (departement)|Thessaloniki]] (1387) en [[Thessalië]] (1393) en verslaan in 1396 een Hongaars-westerse strijdmacht, die het Byzantijnse Rijk te hulp was gekomen, te [[Nikopol (Bulgarije)|Nicopolis]].
* De Unie tussen Polen en het [[Grootvorstendom Litouwen]] is ontstaan als een verbond tussen [[Slavische volkeren|Slavische]] en [[Balten|Baltische]] volken die zich gezamenlijk willen verdedigen tegen de aanvallen van de [[Mongoolse Rijk|Mongolen]] uit het oosten en de [[Duitse Orde|Duitse kruisridders]] uit het westen. Het strekt zich op zijn hoogtepunt uit van de [[Oostzee]] in het noorden tot bijna aan de Zwarte zee in het zuiden. In het oosten reikt het tot [[Smolensk]] en in het westen tot de stad [[Brest (Wit-Rusland)|Brest]].
* Slepende strijd tussen [[Welfen]] en [[Ghibellijnen]] in Beieren, Saksen en Noord-Italië.
* Italiaanse stadstaten als [[Florence (stad)|Florence]], [[Republiek Venetië|Venetië]] en [[Genua (stad)|Genua]] worden schatrijk door hun handel met het [[Verre Oosten]]. De families Bardi en Peruzzi domineren het bankieren vanuit Florence, vestigingen oprichtend in vele andere delen van Europa.
* De [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti]] maken zich meester van [[Milaan (stad)|Milaan]], dat ze besturen als "Capitano del popolo" (volkskapitein).
;Midden-Oosten
* Opkomst van het [[Osmaanse Rijk]].
* Vanaf het begin van de 14e eeuw wordt Polen een toevluchtsoord voor onderdrukte [[joden]]. Joodse vluchtelingen verdreven uit Duitsland (1376) en uit Frankrijk (1394) vestigen zich in Polen waar de grootste Joodse gemeenschap ter wereld ontstaat. De Pools-Litouwse Unie kent godsdienstvrijheid voor alle geloven. Joden uit het [[koninkrijk Sicilië]] (begin [[15e eeuw]]) die veelal aan slavenhandel voor de moslims werkten, vinden onderdak in het Ottomaanse Rijk.

;Azië
* [[Timoer Lenk]] verslaat de [[Gouden Horde]] in een aantal bloedige veldslagen.
* Het Hindoe-Boeddhistische [[Koninkrijk Majapahit]], met Oost-Java als kern, bereikt zijn hoogtepunt. Hoewel de heersers van Majapahit hun macht uitbreiden over de naburige eilanden en de aldaar aanwezige koninkrijken vernietigen, lijkt hun interesse vooral uit te gaan naar het beheersen van een groter deel van de commerciële handel binnen de archipel. In de tijd dat het Majapahit-rijk wordt gesticht, komen ook de eerste moslim-handelaren en -proselieten het gebied binnen.
* Indiërs brengen de [[islam]] naar de latere [[Filipijnen]].
* Na de mislukte poging van keizer [[Go-Daigo]] om via de [[Kenmu-restauratie]] de keizerlijke macht in Japan te herstellen, richt in 1336 [[Ashikaga Takauji]] het [[Ashikaga-shogunaat]] op met hemzelf als eerste [[shogun (titulatuur)|shogun]]. Het shogunaat heeft zijn hoofdkwartier in Muromachi, een district van [[Kioto (stad)|Kioto]]. Naar dit district is de [[Muromachiperiode]] vernoemd.
* In [[1368]] valt in China de Mongoolse [[Yuan-dynastie]] die wordt opgevolgd door de Chinese [[Ming-dynastie]]. De meeste Mongoolse stammen keren terug naar hun oorspronkelijke leefgebieden. Een verbod treft vrijwel alle vormen van religie die uitgeoefend worden buiten boeddhistische en [[Taoïsme|taoïstische]] kloosters en tempels.
* Verschijnen in China van de [[Roman van de Drie Koninkrijken]] en het [[Verhaal van de wateroever]], de eerste twee van de [[vier klassieke romans]].

;Lage landen
* In het [[Charter van Kortenberg]] en de [[Blijde Inkomst (1356)]] worden de beperkingen vastgelegd van het hertogelijk gezag in [[Hertogdom Brabant|Brabant]]. De hertog mag geen oorlog voeren of belastingen heffen zonder raadpleging en instemming van de steden en het gewest van Brabant.
* In Holland beginnen de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten|Hoekse en Kabeljauwse Twisten]] (1349 - 1428).
* In [[Oost-Friesland]] nemen de [[hoofdeling]]en de macht over nadat de oude egalitaire bestuursvorm uit de zogenaamde tijd van de [[Friese Vrijheid]] in verval is geraakt.
* De stad [[Groningen (stad)|Groningen]] breidt haar macht over de [[Ommelanden (Groningen)|Ommelanden]] uit, waardoor daar een taalwisseling plaatsheeft van het [[Fries (taal)|Fries]] naar het [[Nedersaksisch]].
* Ten gevolge van waterstaatkundige veranderingen zoals het ontstaan van de [[Zuiderzee]] stijgt het waterpeil in de [[IJssel]] met twee meter. Dat komt de scheepvaart ten goede en steden als [[Deventer]] en [[Kampen (stad)|Kampen]] komen tot grote bloei.
* Bouw van nieuwe steden, zoals [[IJsselstein]], [[Vianen (Utrecht)|Vianen]], [[Buren (stad)|Buren]], [[Naarden]] en [[Elburg (stad)|Elburg]].

;Militair
* Aanleg van [[landweer (vestingwerk)|landweren]]. Een landweer bestaat uit een enkele of dubbele aarden wal met aan weerszijden grachten of greppels. De wallen van landweren worden beplant met dicht struikgewas, vooral met stekelige soorten zoals: [[meidoorn]], [[sleedoorn]], [[hondsroos]] of [[egelantier (soort)|egelantier]]. Een landweer dient ter bescherming van een vrij groot gebied, waarbinnen de bevolking zich met haar goederen en levende have kan terugtrekken in tijden van gevaar.
* In het westen wordt een nieuw [[Gevechtswapen|belegeringswapen]] gebruikt: de [[bombarde (wapen)|bombarde]]. Het heeft de vorm van een holle cilinder die lijkt op een langwerpige ton verstevigd met ijzeren hoepels; de bombarde wordt geladen via de loop. Het wapen wordt op een massief houten blok geplaatst en vuurt projectielen van ijzer of steen af die worden voortgestuwd door de kracht van het ontploffend [[buskruit]].
* Het moderne [[Kanon (geschut)|kanon]] is omstreeks 1325 in Italië uitgevonden, nadat het buskruit door ontdekkingsreizigers naar Europa is meegenomen. De oudste betrouwbare bron vermeldt de vervaardiging van bronzen kanonnen en ijzeren kogels in 1326 voor de verdediging van Florence. Twintig jaar later worden tijdens de [[Slag bij Crécy]] kanonnen ingezet. In de Lage Landen wordt de [[donderbus]] ingezet tijdens de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten]].
* Er treedt een [[commercialisering]] van de oorlogsvoering op, waarbij [[Milaan (stad)|Milaan]] en [[Venetië (stad)|Venetië]] het voortouw nemen met het gebruik van [[Huursoldaat|huursoldaten]]. De macht verschuift daardoor van de lokale [[Heer (feodalisme)|heren]] naar de koning, op voorwaarde dat deze in staat is voldoende [[belastingen]] te heffen. Het geld moet worden opgebracht door steden die in ruil daarvoor [[Privilege (recht)|privileges]] afdwingen en zo meer macht verkrijgen. De ridderstand verliest daarmee aan betekenis en daarmee de daarbij horende gedragscode. De huurlingen gaat het niet om de eer of gevangenneming van edelen ter verkrijging van [[losgeld]], maar slechts het levend bereiken van de overwinning. De wreedheid op het slagveld neemt dan ook toe.
* De Engelse [[longbow]], die manshoog is en veel kracht vereist bij het spannen, kan wel 300 meter ver schieten en doet qua penetratievermogen weinig onder voor de [[kruisboog]], maar een geoefend longbowschutter kan er veel meer pijlen per minuut mee afschieten. De pijlen van beide wapens zijn in staat om een [[harnas]] te doorboren.

;Scheepvaart en handel
* De [[Hanze]] bereikt een hoogtepunt als samenwerkingsverband van kooplieden rond [[Lübeck]], [[Westfalen (streek)|Westfalen]], [[Hertogdom Saksen (-1180)|Saksen]], en het gebied van de Baltische [[Duitse Orde]].
* De [[suikerteelt]] verplaatst zich deels uit het oosten naar het Middellandse Zeegebied.
* Doordat de [[Straat van Gibraltar]] sinds 1291 open is, krijgt de scheepvaart een groot aandeel in het internationale handelsverkeer. [[Brugge]] neemt als scharnierpunt tussen noord en zuid de rol over van de [[Jaarmarkten van Champagne]].
* De haven van [[Mude]] verzandt en daarmee vervalt de functie van het stadje als [[voorhaven]] van Brugge. Deze rol wordt overgenomen door [[Sluis (stad)|Sluis]].
* Ontstaan van de eerste min of meer geregelde [[Veerboot|veerdiensten]].
* De [[Catalaanse Wereldatlas]] omvat voor het eerst ook een flink deel van Azië, doordat de beschrijvingen van [[Marco Polo]] erin zijn verwerkt.
* In de scheepvaart wordt de [[zandloper]] gebruikt om de snelheid in [[Knoop (snelheid)|knopen]] te meten.

;Innovatie
* Overal worden op kloosters en kerken torenklokken aangebracht. Daardoor gaan mensen rekenen in [[Tijdmeting#De invoering van gelijke uren|gelijke uren]] in plaats van de wisselende uren van de [[ware tijd]].
* De besturen van de steden die in de veertiende eeuw ontstaan, willen ook een klok voor hun stad, omdat het als een prestigeobject wordt gezien. Rondtrekkende klokkenmakers worden ingehuurd om klokken te bouwen, met als resultaat dat tegen 1400 elke stad een klok heeft.
* De techniek van het [[glasblazen]] komt vanuit [[Venetië (stad)|Venetië]] naar Noordwest-Europa.
* Het [[haring kaken]] raakt in gebruik.
* De invoer van Duits bier uit [[hop (plant)|hop]] in de Lage landen leidt ertoe, dat ook de Hollandse brouwers hop gaan gebruiken. De Vlaamse brouwers houden het nog op [[gruit]].

;Sociaal-economisch
* Oprichting van [[Gilde (beroepsgroep)|gilden]]: belangenorganisaties van personen met hetzelfde beroep.
* Boeren in Europa beginnen zich te ontworstelen aan de [[horigheid]].
* [[Jacquerie]] (1358). Een opstand tegen de adel van de Franse boeren in mei 1358 en de Boerenopstand in Engeland (1381).
* Vlaamse [[weven|wolwevers]] vestigen zich in [[Leeds]].

;Godsdienst en filosofie
* [[Babylonische ballingschap der pausen]] in [[Avignon]] (1309 - 1376). Ze staan daar sterk onder invloed van de Franse koning. Daarna volgt het [[Westers Schisma]] (vanaf 1378):
* De Franse orde van de [[Kartuizers]] doet haar intrede in de Nederlanden met kloosterstichtingen in [[Sint-Jansbergklooster (Zelem)|Zelem]], [[Kartuizerklooster van Geertruidenberg|
Geertruidenberg]], Arnhem, Roermond, Amsterdam en Utrecht.
* Begin van de [[Heksenjacht|heksenvervolging]]. Vanuit de burgerij gaat het om beschuldigingen van 'maleficiën', dat wil zeggen het veroorzaken van ziekten, misoogst en ander onheil door [[Opvattingen over heksen en hekserij in Europa|hekserij]]. In het laatste kwart van de eeuw gaat de [[Inquisitie]] er zich mee bemoeien, waarbij de beweerde heksen worden beschuldigd van een '[[Pact met de duivel (christendom)|pact met de duivel]]'.
* Het [[getijdenboek]] neemt een hoge vlucht. Er is een publiek van welstellende kooplui en [[Burgerij|burgers]] voorhanden dat, in navolging van de [[adel]], een getijdenboek wil hebben voor hun privé-devotie maar ook als [[statussymbool]].
* Na de [[Zwarte Dood|pestepidemie]] van 1346-48 komt het in grote delen van Europa tot [[pogrom]]s. In 1348 en 1349 worden onder meer de joodse gemeenschappen van [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Zutphen (stad)|Zutphen]], [[Bazel (Zwitserland)|Bazel]] en [[Frankfurt am Main]] vernietigd. De Joden vluchten massaal naar Polen, dat niet door de pest is getroffen en waar ze welkom zijn.
* Opkomst van het [[Nominalisme]], dat niet het abstracte begrip centraal stelt, maar het zintuiglijk waarneembare ding. [[Willem van Ockham]] en [[Marsilius van Padua]] verzetten zich tegen de [[tweezwaardenleer|autoriteit]] van de paus in wereldlijke zaken. Ze komen in grote moeilijkheden en zoeken hun toevlucht bij keizer [[Lodewijk IV de Beier|Lodewijk de Beier]].
* De [[Legenda Aurea]], een verzameling van heiligenlevens en kerkelijke feestdagen, vindt haar weg door Europa, vanaf 1360 ook in een Nederlandse vertaling.
* [[Stefan van Perm]] begint de [[kerstening]] van de [[Komi (volk)|Zurjanen]]. Hij leert hun taal en gebruiken en ontwerpt voor hen een alfabet. Hij maakt korte metten met heidense symbolen, hetgeen hem niet bij iedereen geliefd maakt. Desondanks benoemt Metropoliet Pimen van Moskou hem in 1383 tot eerste bisschop van [[Groot-Perm|Perm]].

;Medisch
* [[Lanfranc van Milaan]] brenght de Italiaanse [[heelkunde]] naar Frankrijk, dat voor eeuwen het nieuwe centrum van de Europese chirurgie wordt.

;Cultuur
* Begin van de [[Italiaanse renaissance]]. Er is in deze periode een hernieuwde belangstelling voor ideeën en kunst uit klassieke Griekse en Romeinse oudheid. De op de mens gerichte opvattingen van de [[christelijke humanisten]] uit deze tijd vinden ook hun uitdrukking in de kunst onder patronage van rijke leken. Grote invloed op de literatuur hebben [[Dante Alighieri|Dante]], [[Francesco Petrarca|Petrarca]] en [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]].
* De Italiaanse [[humanisten]] zijn zich sterk bewust van de tekortkomingen van het [[Middeleeuws Latijn]] en menen, dat het intellectuele leven hierdoor tot stilstand is gekomen. Zij hopen door de taal van [[Marcus Tullius Cicero|Cicero]], [[Livius]] en [[Vergilius]] na te volgen een culturele opleving te bewerkstelligen. Daarom gaan zij naarstig op zoek naar oude manuscripten en herleeft ook de belangstelling voor het Grieks. Dankzij enkele Byzantijnse geleerden ontstaan er scholen en universiteiten waar ook Grieks wordt onderwezen.
* Terwijl overal in Europa het Frans de hoftaal wordt, ontstaat in Engeland een [[volkstaal (moedertaal)|volkstaal]] uit de talen van de Oostelijke en de Centrale [[Midlands (Engeland)|Midlands]] met veel Franse [[leenwoord]]en.
* Begin van het [[fresco (schilderterm)|fresco]] door schilders als [[Cimabue]] en [[Giotto di Bondone|Giotto]].
*In het door de christenen heroverde gebied van Spanje ontwikkelt zich de [[Mudejarstijl]] in de bouwkunst. Het is een vorm van [[baksteengotiek]] met Moorse invloeden.
* In Frankrijk verdwijnen de [[troubadour]]s, maar in Duitsland verschijnen de [[minnezanger]]s.
* In Noord-Frankrijk ontstaat een dynamischer muziekstijl, de [[Ars nova (polyfonie)|Ars nova]], waarbij de melodie in snellere tempi en met halve noten zich losmaakt van de grondtoon, de [[cantus firmus]], vertegenwoordigd door [[Guillaume de Machaut]]. In [[Avignon]] bereikt de polyfonie een voorlopig hoogtepunt in de [[Ars subtilior]]. Het derde muzikaal centrum bevindt zich in Italië, met [[Francesco Landini]].
* Ontstaan van de [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] en de [[Robin Hood|Ballade van Robin Hood]].
* In de Nederlanden ontstaan de [[Abele spelen]] met de bijbehorende [[sotternie]]ën.
* In [[Hertogdom Anjou|Anjou]] wordt het [[Wandtapijt van de Apocalyps]] vervaardigd. Behalve een afbeelding van de [[Apocalyps]] geeft het tapijt tevens een beeld van de verwoesting en ontreddering aan het einde van de 14e eeuw. Het is een weergave van de ravages veroorzaakt door de [[Honderdjarige Oorlog]], de razzia's, de pest en de hongersnood.

;Afrika
* [[Caïro (stad)|Cairo]] groeit uit tot het grootste commerciële, intellectuele en culturele centrum van de islam. Tegen 1340 is Caïro met een half miljoen inwoners de grootste stad ten westen van China.
Vanaf 1301 wordt het de christenen in Egypte steeds moeilijker gemaakt hun godsdienst te belijden. Ze moeten blauwe tulbanden dragen en mogen geen openbare functies uitoefenen. Hun kerken worden verwoest, en in 1354 komt vrijwel een einde aan het bestaan van de [[Koptische kerk]].
* Het [[koninkrijk Mali]] strekt zich uit van de [[Sahara (woestijn)|Sahara]] tot het oerwoud en van de [[Atlantische Oceaan]] tot de [[Niger (rivier)|Niger]]. De hoofdstad [[Timboektoe (stad)|Timboektoe]] is een belangrijk leercentrum voor geschiedenis, [[rechtsleer]] en de [[Islam|islamitische godsdienst]]. Timboektoe is ook een handelscentrum en een bestemming voor handelskaravanen.
;Amerika
* De [[Cariben (volk)|Cariben]] komen op het eiland [[Sint Maarten (Caribisch eiland)|Sint-Maarten]].
Zij noemen het Soualiga (Zouteiland).

;Natuur
* De [[Maori (volk)|Maori]] roeien alle [[Moa]]soorten uit die in [[Nieuw-Zeeland]] leefden toen zij daar arriveerden. Ze doen dat door een intensieve jacht op de weerloze loopvogels, maar ook door het platbranden van bossen.

== Belangrijke personen van de 14e eeuw ==
[[Bestand:Portrait de Dante.jpg|thumb|Dante Alighieri door [[Sandro Botticelli|Alessandro Botticelli]]]]
* [[Giotto di Bondone]]
* [[Cola di Rienzo|Cola di Rienzi]]
* [[Dante Alighieri]]
* [[Étienne Marcel (politicus)|Étienne Marcel]]
* [[Timoer Lenk]]
* [[Francesco Petrarca]]

== Bibliografie ==
*[[Barbara Tuchman|TUCHMAN B.]] ''[[De waanzinnige veertiende eeuw]].'' [[Agon (uitgeverij)|Agon]], [[Amsterdam]], [[1980]].

{{Navigatie decennia|14}}
{{Navigatie eeuwen|2}}
{{Commonscat|14th century}}

[[Categorie:14e eeuw| ]]

14e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd