Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17^e"

2024-11-23T16:46:25Z

Tekst vervangen - "17e" door "17<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|14|15|16}}
De '''16e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 16e periode van 100 jaar, bestaande uit de jaren [[1501]] tot en met [[1600]]. De 16e eeuw behoort tot het [[2e millennium]].

== Gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
[[Bestand:Martin Luther coloured drawing.png|thumb|[[Maarten Luther]]]]

===Afrika===
* Snelle expansie van het [[Songhairijk]] in West-Afrika door handel met Europa en Azië, de creatie van vele scholen. De islam wordt een belangrijk deel van het rijk.

===Azië===
* Vanaf 1510 is Goa het centrum van [[Portugees-Indië]]. De Portugezen maken van [[Oud-Goa|Goa]] een levendige stad, ruim opgezet met tuinen en lusthoven. Het pronkt met allerlei koopwaar, waaronder gelakte bedsteden en slaven. De stad groeit uit tot een bestuurlijk centrum met 200. à 300.000 inwoners, in grootte te vergelijken met Londen of Parijs. Vanuit Goa worden Portugese bezittingen op de [[Malabarkust]], [[Sri Lanka|Ceylon]], [[Malakka (schiereiland)|Malakka]] en [[Macau]] ondersteund.
* De [[Grand Trunk Road|Sadak-e-Azam]] (grote weg) door het noorden van het huidige India wordt opnieuw in gebruik genomen onder [[Sher Shah Suri]], die de ver uit elkaar gelegen provincies van zijn enorme rijk met elkaar verbindt. Sher Shah laat het gedeelte tussen [[Agra (India)|Agra]] en [[Sasaram]] in Bihar aanleggen. Nog in zijn regeringsperiode wordt de weg uitgebreid tot aan [[Multan]] in het westen en Sonargaon in het oosten. Daarna trekken de Moghulkeizers haar door naar [[Kabul (stad)|Kabul]].
* De [[Safawiden]] uit [[Azerbeidzjan (Iran)]] veroveren het Perzische rijk en maken er de [[Jafari (sjiisme)]] tot staatsgodsdienst.
* Het systeem van [[Mardijkers]] wordt op [[Java (eiland)|Java]] geïntroduceerd door de Portugezen. [[Kerstening|Gekerstende]] slaven worden vanuit [[Voor-Indië]] en zelfs Afrika naar Oost-Indië gebracht, waar ze een aparte bevolkingsgroep vormen, nauw verbonden met de Europese machthebbers. Van de vrijgelaten slaven wordt militaire wederdienst geëist, maar ze zijn vrij zich te vestigen waar ze willen.

==== Midden-Oosten ====
* De Osmaanse Turken veroveren [[Vroeg-islamitisch Egypte|Egypte]] en [[Mekkah]]. Van Hongarije maken ze een [[vazalstaat]] en ze belegeren Wenen.
* De eerste [[Koffiehuis|Koffiehuizen]] worden geopend in onder andere [[Damascus]], [[Istanboel]] en [[Caïro (stad)|Caïro]].

===Amerika===
* Spaanse ''[[Conquistadores]]'' maken een eind aan eeuwenoude beschavingen van [[Mayacultuur|Maya's]], [[Azteken]], [[Inca's]] en vele andere volkeren in [[Latijns-Amerika]].
* De conquistadores geven aan hun volgelingen het recht om groepen van de inheemse bevolking te werk te stellen en om tribuutbetalingen van hen te vragen. In ruil hiervoor krijgen dezen voedsel, onderdak en christelijk onderwijs. Het systeem wordt voor het eerst gebruikt in [[Hispaniola]] voor landbouwarbeid en later ook voor de landbouw in Mexico. Als de zilvermijnen in de [[1540-1549|jaren-1540]] worden ontdekt, wordt ook daar het [[encomienda]]-systeem ingevoerd.
* Om de Spaanse [[conquistadores]] te betalen worden grote stukken land met de bevolking die erop woont toegekend aan de veroveraars. Dit systeem, waarin de eigenaar van het land recht heeft op de opbrengst en de inheemse bevolking voor zich mag laten werken in ruil voor hun bekering, staat bekend als [[encomienda]]. Hoewel [[indianen]] officieel als Spaanse onderdanen gelden en daarom geen slaaf kunnen worden, komt dit systeem in feite vaak neer op [[slavernij]].
* In de jaren na [[1520]] doet zich in [[Nieuw-Spanje]] een van de grootste demografische catastrofes uit de geschiedenis van de mensheid voor. De eerste [[pokken]]lijder, vermoedelijk een bemanningslid van [[Panfilo de Narvaéz]], stapt in dat jaar aan land in Mexico. Binnen een paar maanden tijd richt deze ziekte een ravage aan onder de Azteken en deze [[epidemie]] wordt later gevolgd door [[griep]], [[mazelen]] en ''[[cocoliztli]]'' (wsch. de [[builenpest]]). Van de 25,2 miljoen inwoners die Mexico naar schatting in 1520 heeft, zijn er in 1623 nog slechts 0,7 miljoen over, ofwel een bevolkingsdaling van 97% in een eeuw tijd. Op de terugreis brengen de veroveraars de geslachtsziekte [[syfilis]] mee naar Europa.
* [[Giovanni da Verrazzano]] verkent in 1524 in opdracht van Frankrijk de oostkust van Amerika. Tien jaar later vaart [[Jacques Cartier]] de [[Sint-Laurensrivier]] op. In de volgende jaren bouwt hij handelsplaatsen en forten in een gebied dat later [[Quebec (provincie)|Quebec]] zal heten. Zo groeit in de loop van de eeuw [[Nieuw-Frankrijk]].

===Europa===
* De katholieke vorsten bestrijden de protestantse [[ketterij]] met plakkaten en met vervolging door de [[Inquisitie]].
* De [[godsdienstvrede van Augsburg]] laat de Europese vorsten vrij om met hun volk een kerkelijke richting te kiezen.
* Frankrijk wordt verscheurd door de [[Hugenotenoorlogen]] met de [[Bartholomeusnacht]] in [[1572]] als dieptepunt. Het [[Edict van Nantes]] maakt in [[1598]] een tijdelijk einde aan de Franse godsdienstoorlogen.
* Bij de [[Rijkshervorming]] van 1495 is een [[Rijkskamergerecht]] ingesteld als hof van beroep voor alle landen van het rijk. Het hof spreekt het [[Ius commune|gemene recht]], met slechts een aanvullende rol voor het lokale [[gewoonterecht]]. Buiten dit stelsel blijft Engeland met zijn eigen [[Common law]].
* Het [[Heilige Roomse Rijk]] wordt ingedeeld in [[kreits]]en. De kreitsen zijn onder andere verantwoordelijk voor de handhaving van de vrede en de uitvoering van de uitspraken van de [[Rijkshofraad]] en het [[Rijkskamergerecht]]. Maar na de Reformatie zijn de vorstendommen in de praktijk gegroepeerd in protestantse en katholieke landen.
* Onder de [[Italiaanse Oorlogen]] ([[1494]]–[[1559]]) wordt een reeks conflicten verstaan, waarbij op verschillende tijdstippen alle West-Europese staten betrokken zijn. Ze groeien uit tot een gevecht om de heerschappij over Europa, vooral tussen Frankrijk en het [[Heilige Roomse Rijk]] en Spanje.
* Grote delen van [[Europa (werelddeel)|Europa]] worden geregeerd door het [[huis Habsburg]]. [[Keizer Karel V]] bestuurt een gebied groter dan het [[Romeinse Rijk]] op zijn hoogtepunt; er wordt dan ook gesproken over [[het rijk waar de zon nooit ondergaat]]. Zijn zoon en opvolger [[Filips II van Spanje]] claimt en verovert hierbij ook nog eens het [[Portugal|Portugese]] geboorteland van zijn moeder.
* Engeland wordt onder het [[Huis Tudor]] een grote mogendheid. Het verstevigt zijn greep op Ierland door het stichten van het [[koninkrijk Ierland]] en door de vestiging van [[Engelse volksplantingen in Ierland|Engelse kolonies]].
* Het [[Pools-Litouwse Gemenebest]] beleeft zijn Gouden Eeuw in de 16e eeuw en de eerste helft van de [[17<sup>e</sup> eeuw]]. Het gebied van de [[Duitse Orde]] wordt geannexeerd. De hertogdommen [[Hertogdom Pruisen|Pruisen]] en [[Hertogdom Koerland en Semgallen|Koerland]] worden vazalstaten, het [[hertogdom Lijfland]] komt rechtstreeks onder de Kroon.
* Overal in West- en Midden-Europa wordt het in de tweede helft van de 16e eeuw kouder. De winters worden strenger, met meer sneeuw en ijs. Ze beginnen vaak al in november en duren tot maart of april. Vanaf 1530 worden ook de zomers koeler met herfstweer, compleet met storm en stormvloeden. Dit natuurverschijnsel wordt [[Kleine IJstijd]] genoemd.

* De [[Izmaragd]], een 14e-eeuwse moraalcodex, en de [[Domostroj]], een huishoudelijk handboek, drukken hun stempel op het Russische leven. De besproken onderwerpen zijn van velerlei aard, zoals christelijke [[deugd]]en, [[Zonde (christendom)|zonden]], goede en slechte vrouwen, opvoeding van kinderen en het regelen van een huishouden.

* In de hele Westers-christelijke wereld wordt [[prostitutie]] fel onderdrukt, overigens zonder spectaculaire resultaten.

==== Godsdienst ====
* De paters [[Dominicanen]] verbreiden het [[Rozenkrans]]gebed over Europa.
* De [[Joden]] worden verdreven uit Spanje en Portugal. Ze trekken in alle windrichtingen en vestigen zich ten oosten in [[Thessaloniki (stad)|Thessaloniki]], ten zuiden in [[Marokko]], ten westen in [[Brazilië]] en ten noorden in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Nederlanden]]. In Italië leidt de toestroom van Joodse vluchtelingen uit Spanje tot de instelling van [[getto|getto's]].
* De [[moslim]]s in [[El Andalus]], ook wel [[Morisco's]] genoemd, worden door kardinaal [[Jimenez de Cisneros|Cisneros]] gedwongen zich tot het [[katholicisme]] te bekeren. Heimelijk blijven zij de islam aanhangen, en enkele grote opstanden bevorderen de verhoudingen niet.
* De [[Wali Songo]] verspreiden de [[islam]] op [[Java (eiland)|Java]]. Op [[Ambon (eiland)|Ambon]] brengen de Portugezen het christendom.
* In het noordwesten van het [[Indisch subcontinent]] ontstaat het [[Sikhisme]], een godsdienst gebaseerd op vrede en verdraagzaamheid.
* In Europa en vooral in Frankrijk worden veel processen gevoerd tegen vermeende [[Weerwolf|weerwolven]].
* Als de rondtrekkende medicus en magiër [[Johann Faust]] in 1540 komt te overlijden, ontstaat al snel de [[Faust (legende)|Faustlegende]] over een "pact met de duivel".

===== Reformatie =====
* Ten behoeve van de bouw van de [[Sint-Pietersbasiliek]] ontstaat de [[aflaat]]handel: zondaars verkrijgen kwijtschelding door betaling in plaats van door [[biecht]] en [[penitentie]]. Deze misstand wordt aan de kaak gesteld door de Augustijner monnik [[Maarten Luther]].
* De protestantse [[Reformatie]] leidt tot de [[Beeldenstorm]]. Kerken worden ontdaan van heiligenbeelden, schilderingen en gebrandschilderde ramen met Bijbelse voorstellingen. De muren worden witgeschilderd en voortaan staat de dienst in het teken van de [[Schriftlezing]]. Gezongen worden de [[Geneefse psalmen]]. De [[Waldenzen]] sluiten zich aan bij de Reformatie.
* In de protestantse Duitse landen doet de [[kerstboom]] zijn intrede. Ook wordt op voorschrift van Luther het [[Sinterklaasfeest]] vervangen door kerstmis.
* Stichting van de [[Kerk van Engeland]] als staatskerk in Engeland ([[1534]])
* De katholieke reactie op de Reformatie is de [[Contrareformatie]]. Het [[priesterschap]] wordt hervormd, combinatie van kerkelijke ambten wordt verboden en de opleiding wordt verbeterd. Het [[Concilie van Trente]] (1543-1565) schrijft de oprichting van [[seminarie]]s in elk bisdom voor, terwijl bisschoppen theologisch geschoold moeten zijn.

===== Katholicisme =====
* De eerste lijsten van verboden boeken verschijnen in de Nederlanden (1529), [[Venetië (stad)|Venetië]] (1543) en [[Parijs]] (1551). Dit idee wordt overgenomen door Rome (1557). In 1564 verschijnt de zogeheten [[Index librorum probihitorum|Index Tridentinus]] (Index van Trente) onder verantwoordelijkheid van [[paus Pius IV]] volgens normen die zijn vastgelegd op vraag van het [[Concilie van Trente]], omdat de lijst van Paulus IV te streng is. In die Index verschijnen de zogeheten ''Tien Regels van Trente'', in het Latijn ''decem regulae Tridentinae'', die de norm zullen blijven.

==== Lage landen ====
* De hertogdommen Brabant, Limburg, Luxemburg, Gelre, de graafschappen Vlaanderen, Artois, Henegouwen, Holland, Zeeland, Namen, de heerlijkheid Mechelen, Friesland, Utrecht, Overijssel (met Drenthe, Lingen en Westerwolde), Groningen (met de Ommelanden), de steden en kastelen van Rijsel en de stad Doornik (met het Doornikse) vormen met elkaar de [[Zeventien Provinciën]].
* Tussen 1507 en 1567 besturen drie vrouwen de Nederlanden. Als de jonge landsheer [[Filips van Oostenrijk|Filips de Schone]] naar zijn koninkrijk Spanje vertrekt, vertrouwt hij zijn kinderen en zijn Nederlanden toe aan zijn zuster [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]]. Zij blijft landvoogd tot kort voor haar dood eind 1530. Voorjaar 1531 arriveert de door haar opgevoede [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], landvoogd van 1531 tot 1555, wanneer ze zich tegelijk met haar broer [[keizer Karel V|Karel V]] terugtrekt. Ze wordt opgevolgd door [[Margaretha van Parma]], halfzuster van de nieuwe landsheer [[Filips II van Spanje]]. Margaretha vertrekt in 1567, als de [[Fernando Álvarez de Toledo|hertog van Alva]] arriveert met een contingent Spaanse troepen.
* In de [[Habsburgse Nederlanden]] nemen (academisch gevormde) ambtenaren ([[ambtsadel]])de plaats in van de landadel in het bestuur. De [[Raad van State (historisch)|Raad van State]] wordt nog gevormd door edelen, maar de [[Geheime Raad]], die bestaat uit burgers, voert de feitelijke regering.
* Er vindt een ontwikkeling plaats naar eenheid van rechtspraak ([[Grote Raad van Mechelen]]) en eenheid van wetgeving ([[Criminele Ordonnantie]]). Na 1581 valt het noorden terug op de historische lappendeken van keuren en plaatselijke gebruiken.
* De eerste grote [[vinkenzetting]]en in Vlaanderen vinden plaats. Eenmaal per jaar houden de vogelvangers wedstrijden om te bepalen welke lokvogels het snelste kunnen zingen. oorspronkelijk waren vinken lokvogels voor de [[valkerij]].
* De kunst van het vangen en africhten van [[Slechtvalken|valken]] verspreidt zich over de [[Kempen (streek)|Kempen]] en mede door toedoen van landvoogd [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] wordt de faam van de Brabantse [[Valkerij]] aan de West-Europese hoven gevestigd.

==== Militair ====
* Op slagvelden in de [[vroegmoderne tijd]] wordt de [[cavalerie]] meestal op de flank geplaatst. Een typische cavalerieaanval begint dan met een omtrekkende beweging, waarna de vijand in de rug aangevallen kan worden. Ook voor het verstoren van de vijandige logistiek blijft de cavalerie goed inzetbaar.
* De [[musket]]ier verdringt, net als de haakbusschutter voor hen, in rap tempo de boogschutter en kruisboogschutter van het slagveld. Een musket is goedkoper dan een kruisboog en een musketier kan in enkele weken getraind worden, in tegenstelling tot een boogschutter, die daar vele jaren over doet. De dodelijkheid van het musket is echter niet veel groter dan van een boog of kruisboog en de vuursnelheid al helemaal niet.
* De [[donderbus]] is een nieuw [[handvuurwapen]] dat zoals een hagelgeweer zijn munitie een breed bereik geeft. Het is alleen van korte afstand effectief en doet goede dienst vanaf de bok van een koets
* [[Simon Stevin]] zet de ontwikkeling van het [[oud-Nederlands vestingstelsel]] in gang. [[Adriaen Anthonisz]] perfectioneert het stelsel en is verantwoordelijk voor het ontwerpen van de verdedigingswerken van talloze Nederlandse steden.

==== Economie ====
* Rond de Vlaamse steden wordt het drieslagstelsel vervangen door het [[vierslagstelsel]], waardoor het knelpunt van het drieslagstelsel, namelijk de [[Braak (gronden)|braakliggende gronden]], wordt uitgeschakeld. Rapen, [[klaver (plant)|klaver]], wortelgewassen en [[Grassenfamilie|grassen]] gaan de graanteelt afwisselen en de braak vervangen. Door de teelt van voedergewassen kan het vee overwinteren op de grond, wat voor een betere [[bemesting]] zorgt.
* Door de toename van de bevolking zijn er meer monden die gevoed moeten worden. Zo stijgt de vraag naar agrarische producten en daarmee stijgen de prijzen van voedsel. In Engeland verviervoudigen zich de prijzen van voedsel gedurende de zestiende eeuw. Daarnaast is de
[[Prijsrevolutie]] ook een gevolg van het in de markt komen van Spaanse edelmetalen.
* Vlamingen spelen een rol bij de [[suikerrietplantage|suikerteelt]] op de [[Canarische Eilanden]] en de [[Azoren]]. [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] bloeit (mede) door de suikerverwerkende industrie, dat ten koste gaat van [[Gent]] en [[Brugge]].
* [[Amsterdam]] neemt de positie over van [[Kampen (stad)|Kampen]] en [[Deventer]] als handelspartner van de [[Hanze]]. De stad ontwikkelt de [[Oostzeehandel|Oostvaart]], waarbij [[Lübeck]] en [[Gdańsk|Dantzig]] haring en linnen verhandelen tegen graan. Dat graan wordt deels doorgevoerd naar het zuiden, in ruil voor wijn en zout.
* [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]] is de op een na grootste, koopstad en haven van de graafschappen Zeeland en Holland.
* Er is bevolkingsgroei in Europa, die echter niet ondersteund wordt door de beschikbare hulpbronnen.
* Het Zwitsers uurwerk begint aan zijn opmars.
* De [[Raerener keramiek]] krijgt bekendheid als exportproduct. Het gaat om met [[zoutglazuur]] bedekte steengoed kannen, kruiken, bekers en ander gebruiksgoed.

==== Voeding ====
* De [[vork (bestek)|vork]] wordt door de hogere stand aan haar bestek toegevoegd.

==== Vervening ====
* Aan het begin van de eeuw wordt in [[Holland]] een nieuwe manier van [[vervening|turfwinnen]] noodzakelijk om aan de vraag van de groeiende steden te kunnen voldoen. Door de introductie van de [[baggerbeugel]] wordt het mogelijk het [[veen (grondsoort)|veen]] onder de waterspiegel weg te baggeren, een praktijk die [[slagturven]] wordt genoemd. Vijftig jaar later vindt [[Joost Jansz. Bilhamer]] de [[moddermolen]] uit.
* Ook wordt de turfwinning in [[Friesland]] grootschalig aangepakt. Er worden vaarten gegraven voor de afvoer van de turf naar de steden van Holland. Die activiteiten beginnen in de omgeving van [[Heerenveen (plaats)|Heerenveen]] en breiden zich in oostelijke en noordelijke richting uit.
* Het afgegraven veengebied in het noordoosten van [[Waasland]] raakt helemaal onder water.

==== Stad en land ====
* De cartograaf [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] maakt als een der eersten gebruik van [[driehoeksmeting]] bij het in kaart brengen van het [[hertogdom Brabant]] (1536), de eerste gedrukte kaart binnen de Nederlanden. Tot 1545 volgen nog kaarten van de gewesten Holland, Gelre, Friesland en Zeeland. Van 1558 tot zijn dood werkt hij als koninklijk cartograaf aan stadskaarten van de Nederlandse steden.
* Voor winterse omstandigheden bouwt men de [[arrenslee]] als vervoermiddel.
* In de voorname huizen van de Zuid-Nederlandse steden raakt Spaans [[goudleer]] in zwang als [[behang]] van de vertrekken.
* Ter voorkoming van [[stadsbrand]]en gaan steden [[bouwvoorschriften]] opstellen, zoals Gouda in 1511 en Antwerpen in 1540. Huizen moeten stenen buitenmuren hebben en een hard dak.
* Als gevolg van een aantal stormvloeden ontstaat het [[Verdronken Land van Zuid-Beveland]], waar vele dorpen en de stad [[Reimerswaal (historische stad)|Reimerswaal]] in verloren gaan.

== Scheepvaart en handel ==
* [[Portugal]] exploreert en exploiteert de vaarwegen naar [[Azië]]. Specerijen en andere exotische producten zoals [[sinaasappel]]en en [[indigo (kleurstof)|indigo]] komen in ruime mate op de Europese markt. Frankrijk en Duitsland verbieden echter geïmporteerde indigo om hun eigen [[wede]]-industrie te beschermen.
* De eerste bruikbare zeekaarten verschijnen: [[Battista Agnese]] uit Genua vervaardigt tussen 1536 en 1564 handgetekende perkamenten wereldatlassen. De atlas bevat verschillende kaarten van de nieuwe werelddelen. De eerste atlas, in de zin van een boek dat in een zekere oplage bij een uitgever verschijnt en kaarten van gelijk formaat bevat die speciaal voor die uitgave zijn vervaardigd, is het Theatrum Orbis Terrarum ( = wereldtoneel) van [[Abraham Ortelius]] met bijdrages van [[Frans Hogenberg]], verschenen te Antwerpen in 1570. De eerste die "atlas" als titel voor een dergelijk werk gebruikt, is de uit Vlaanderen afkomstige [[Gerardus Mercator]].
* Spanjaarden en Portugezen stichten [[plantage]]s in het West-Indische gebied en op de Amerikaanse kust, waar ze geïmporteerde producten als [[Koffie (drank)|koffie]], [[banaan (vrucht)|bananen]], [[suikerriet]] en [[Indigofera|indigo]] gaan verbouwen. Tegelijk brengen ze producten als [[tomaat|tomaten]], [[aardappel]]en en [[mais]] mee naar Europa. Deze drastische menselijke ingreep in de wereldflora wordt de [[Columbiaanse uitwisseling]] genoemd.
* Als door de ontdekkingsreizen wereldhandel ontstaat, komen grote, kapitaalkrachtige bedrijven tot stand. Kooplieden investeren hun steeds groeiende kapitaal in ondernemingen op het gebied van handel en daarmee verbonden bedrijfstakken, zoals [[scheepsbouw]], [[Manufactuur (bedrijf)|manufactuur]] en [[trafiek]].
* Door hun overwinning op de Genuese admiraal [[Andrea Doria (admiraal)|Andrea Doria]] verkrijgen de Turken in 1531 de suprematie in de [[Middellandse Zee]]. Ze behouden die tot aan de [[Slag bij Lepanto]] van [[1571]].

* de Barbarijse zeerovers transformeren de [[piraterij (zeeroverij)|piraterij]] en ontvoering tot een grootschalige staatsactiviteit met slavernij als centraal element.
* Invoering in de zeevaart van de [[Jacobsstaf]], waarmee zeelieden kunnen bepalen op welke Noorder- of Zuiderbreedte ze zitten.

== Wetenschap ==
* Er ontstaat weer belangstelling voor de klassieke Griekse en Romeinse schrijvers. Hun werken worden gelezen op de [[Latijnse school|Latijnse scholen]].
* Nederlandse [[Humanisme|humanisten]] als [[Desiderius Erasmus]], [[Janus Secundus]], [[Johannes Murmellius]] en [[Hadrianus Junius]] schrijven uitsluitend of voornamelijk in het Latijn.
* Er ontstaat belangstelling voor de natuur. [[Vesalius]] bestudeert de lichaamsbouw van de mens, [[Michael Servet]] de bloedsomloop. Vorsten, wetenschappers en burgers gaan verzamelingen aanleggen van planten en dieren. Anderen geven boeken uit met tekeningen en beschrijvingen van natuurlijke soorten. Voorbeelden in de Nederlanden zijn [[Carolus Clusius]] (botanicus) en Adriaan Coenen van Schilperoort (amateur-bioloog), die het zeeleven inventariseerde in zijn "Visboek".
* Ontstaan van de Joodse [[Kabbala]] geschriften.
* De Spaanse franciscaner pater [[Bernardino de Sahagún]] maakt vele jaren aantekeningen van de [[Azteken|Azteekse]] cultuur en wordt daarmee een voorloper van de [[antropologie|antropologen]]. Zijn standaardwerk Algemene geschiedenis van de zaken van Nieuw-Spanje, een tweetalige (Spaans en Nahuatl) encyclopedie betreffende de Azteken vanuit Azteeks oogpunt geschreven, wordt door het [[Concilie van Trente]] verboden.

[[Bestand:Blazoen Rederijkerskamer de Goudsbloem van Gouda.jpg|thumb|Blazoen van de [[rederijker]]
skamer ''de Goudsbloem'' van Gouda: ''verheven retorica door wysheit triompheert, beneyn haer Catrine en naerstigheit floreert.'']]

== Kunst ==
* Bloei in Vlaanderen, Brabant en Amsterdam van de [[Rederijker]]skamers, georganiseerde genootschappen voor dichtkunst, declamatie en toneel. In 1430 werd, naar Vlaams voorbeeld, in Middelburg de eerste Kamer van Rhetorica van het huidige Nederland opgericht. Hun kunstbeoefening staat los van de Kerk.
* In het [[Koninkrijk Napels en Sicilië]] ontstaat de [[Commedia dell'Arte]], een soort [[straattheater]] waarin gemaskerde acteurs vaste en herkenbare personages uitbeelden. Deze personages worden overgenomen in [[Poesjenel]], het Antwerpse poppentheater.
* In de [[schilderkunst]] wordt de navolging van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] en [[Rafaël Santi]] als essentieel gezien, in de dichtkunst gelden [[Petrarca]] en [[Dante Alighieri|Dante]] als grote voorbeelden.
* De [[renaissance]] in de kunst vindt haar hoogtepunt in de [[hoogrenaissance]], gevolgd door de [[Maniërisme|laatrenaissance]].
* De hernieuwde belangstelling voor de vormentaal van de Oudheid springt vooral in de architectuur in het oog. Men bestudeert de verhandeling van de Romein Vitruvius en meet antieke gebouwen op om zich vertrouwd te maken met de 'taal' van die architectuur. Italiaanse architecten zijn onder anderen [[Donato Bramante]] en [[Andrea Palladio]]. Enkele voorbeelden van tijdens de renaissance gebouwde bouwwerken zijn Italiaanse paleizen zoals in Venetië en Florence. Ook is de renaissance-architectuur terug te zien in de vele grote Franse kastelen in de Loirevallei, zoals het [[kasteel van Chambord]].
* In het [[Osmaanse Rijk]] bouwt [[Koca Mimar Sinan Ağa|Sinan]] vele moskeeën die de oosterse bouwkunst eeuwenlang zullen bepalen.

* Spaanse kolonisten brengen de [[sarabande]] mee uit Mexico.
* De Belgisch-Franse componist en koorleider [[Josquin des Prez]] haakt in op de verspreiding van de [[boekdrukkunst]] en neemt voor zijn kerkelijke en wereldse liederen de verstaanbare tekst als uitgangspunt.
* Het landschap wordt een zelfstandig onderwerp in de schilderkunst, zie [[Landschapschilderkunst]].
* De [[grafiek (kunstvorm)|grafiek]] brengt de beeldende kunst naar een breder publiek. Beroemde graveurs van het eerste uur zijn [[Albrecht Dürer]] uit Neurenberg en [[Lucas van Leyden]].
* De [[Pléiade]] (Frans: La Pléiade) is een collectief van zeven jonge Franse dichters die zich samen tot doel hebben gesteld de [[poëzie]] uit de [[klassieke oudheid]] nieuw leven in te blazen en indien mogelijk te verbeteren. Ze schrijven vooral 'poésie légère': liefde en natuur zijn belangrijke thema's in hun werken. Hun motto is: carpe diem (pluk de dag), voor het begin van de 16e eeuw was memento mori (gedenk te sterven) juist belangrijk.
* De dichters van de Pléiade zetten zich in voor de bescherming van de Franse taal ten opzichte van het Latijn, dat door de [[humanisten]] meer en meer wordt gebruikt voor het maken van literatuur. De Pléiade zet zich in om het Frans te ontwikkelen en aan te vullen, met neologismen en leenwoorden uit verschillende Franse dialecten, het Italiaans, en ook met verbasteringen van Latijnse woorden.
* Ontstaan van de [[beiaard]] als bespeelbaar klokkenspel in torens. Begin van de eeuw raakt de techniek in de grote Vlaamse steden verspreid, vanaf de tweede helft van de eeuw slaat de "mode" ook aan in de Noordelijke Nederlanden.
* De [[baksteengotiek]] wordt opgevolgd door de [[baksteenrenaissance]].

===Mode===
* Het [[rapier (zwaard)|rapier]] wordt vooral gedragen en gehanteerd door de rijke [[burgerij]], die steeds meer aan belang wint. Deze burgerij hecht meer waarde aan sierlijkheid dan aan efficiëntie en zodoende wordt het rapier meer en meer verfijnd.
* De uitvinding van [[stijfsel]] rond 1500 leidt tot de introductie van de gesteven kragen. Kanten kragen en manchetten worden door de kooplieden in Holland als teken van welvaart gedragen. Hofkringen in de Lage Landen volgen de Spaanse mode. Mannen dragen de [[molensteenkraag]], de [[braguette]] en de [[rozenhoed]].
* Een [[hennin]] is een lange, spits toelopende hoofdbedekking (puntige muts) van vrouwen. Veelal is aan het uiteinde een [[sluier (kleding)|sluier]] verbonden, waarvan het einde in de hand wordt gedragen of om het middel wordt vastgemaakt.

== Belangrijke personen van de 16e eeuw ==
=== Religie ===
* [[Maarten Luther]] ([[1483]]-[[1546]])
* [[Johannes Calvijn]] ([[1509]]-[[1564]])
* [[Huldrych Zwingli]] ([[1484]]-[[1531]])

=== Staatshoofden ===
[[Bestand:Antonio Moro - Willem I van Nassau.jpg|thumb|[[Willem van Oranje]] geschilderd door [[Anthonie Mor]] omstreeks 1554]]
* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland ([[1491]]-[[1547]])
* [[Elizabeth I]] van Engeland ([[1533]]-[[1603]])
* [[Maria I van Schotland|Maria Stuart]]
* [[Frans I van Frankrijk|Frans I]]
* [[Gustaaf I van Zweden]]
* [[Keizer Karel V]]
* [[Filips II van Spanje]]
* [[Willem van Oranje]]
* [[Paus Leo X]]
* [[Süleyman I]] Sultan van het Ottomaanse Rijk
* [[Ivan IV van Rusland]]
* [[Oda Nobunaga]]
* [[Toyotomi Hideyoshi]]

[[Bestand:CristobalColon.jpg|thumb|Christoffel Columbus]]

=== Cultuur en wetenschap ===
* [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]]
* [[Pieter Bruegel de Oude]]
* [[Nicolaus Copernicus]]
* [[Giordano Bruno]]
* [[Desiderius Erasmus]]
* [[Galileo Galilei]]
* [[Hans Holbein de Oude]]
* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]
* [[Thomas More]]
* [[Paracelsus]]
* [[Rafaël Santi]]
* [[William Shakespeare]]
* [[Andreas Vesalius]]
* [[Leonardo da Vinci]]
* [[Johannes Kepler]]

=== Overige ===
* [[Willem Barentsz]]
* [[Cesare Borgia]]
* [[Christoffel Columbus]]
* [[Cornelis Drebbel]]
* [[Vasco da Gama]]
* [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]]
* [[Ferdinand Magellaan]]
* [[Gerardus Mercator]]
* [[Johan van Oldenbarnevelt]]
* [[Francisco Pizarro]]
* [[Christoffel Plantijn]]

== Literatuur ==
* Francis Weyns, ''XVI. De zinderende 16e eeuw. Habsburgers, heksen, ketters & oproer in de Lage Landen'', 2021. {{ISBN|9789463934299}}

{{Navigatie decennia|16}}
{{Navigatie eeuwen|2}}
{{Commonscat|16th century}}

[[Categorie:16e eeuw| ]]

16e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17e"

Colani: Tekst vervangen - "17e" door "17^e"