Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-10-08T13:59:25Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Warwick Castle Ballista.jpg|miniatuur|Replica van een ballista bij [[Warwick Castle]].]]
De '''ballista''' is een [[Romeinse Rijk|Romeins]] [[moment (mechanica)|torsie]]-[[artillerie]]wapen. De ballista was oorspronkelijk een steenwerpend belegeringswapen, maar later veranderde het in een compacter pijlwerpend artilleriewapen. De ballista was net als alle andere artilleriewapens uit de [[oudheid]] een [[katapult]]; een wapen dat gebruikmaakt van [[mechanische energie]] om [[projectiel]]en weg te schieten.

== Geschiedenis ==
=== Eerste artilleriewapens ===
[[Bestand:Bal BBC1.jpg|miniatuur|Een middelgrote ballista die stenen van één [[Talent (geld)|talent]] (circa 30 kilogram) kon wegschieten.]]
De [[Oude Griekenland|oude Grieken]] ontwierpen de eerste [[artillerie]]wapens. Voor [[421 v.Chr.]]<ref>{{en}} {{aut|Peter Kingsley}}, ''Artillery and Prophecy: Sicily in the Reign of Dionysius 1'', in Prometheus, volume 21 (Florence 1995), p. 17.</ref> ontwierpen ze de [[gastraphetes]] (γαστραφέτης, "buikwerper"), een zeer grote [[kruisboog]] die door voorover op het wapen te gaan hangen met de buik werd aangespannen. Rond 400 v.Chr. kocht [[tiran]] [[Dionysios I van Syracuse|Dionysios I]] van [[Syracuse (Italië)|Syracuse]] overal in het [[Middellandse Zeegebied]] wapenexperts weg om voor hem nieuwe wapens te ontwikkelen. Zij maakten voor hem op de gastraphetes gebaseerde [[Composietboog|composietbogen]] op een houten onderstel, die tijdens het [[beleg van Motya]] in [[398 v.Chr.]] met veel succes tegen de troepen van de [[Carthago|Carthaagse]] generaal [[Himilco (generaal)|Himilco]] werden ingezet.<ref>{{aut|[[Heron van Alexandrië]]}}, ''Belopoeica'' 81.2</ref> Rond 375 v.Chr. werd uit dit wapen de [[oxybeles]] ontwikkeld. Deze was nog groter dan de gastraphetes en de [[Pees (samengevlochten draden)|boogpees]] werd bij deze belegeringsmachine niet met de hand maar met een [[Lier (werktuig)|lier]] aangetrokken. De oxybeles behoorde nog tot het [[spangeschut]], artilleriewapens waarbij de schietenergie uit de [[Mechanische spanning|spanning]] van de [[Boog (wapen)|boog]]arm wordt gehaald.

Rond 340 v.Chr.<ref>{{en}} {{aut|Jeff Kinard}}, ''Artillery: An Illustrated History of Its Impact'' (Santa Barbara 2007) p. 3. ISBN 978-1851095568</ref> werd, waarschijnlijk onder [[Philippus II van Macedonië]] en zijn zoon [[Alexander de Grote]], het eerste [[torsiegeschut]] ontwikkeld. Dit waren artilleriewapens die hun schietenergie uit het [[Moment (mechanica)|torsiemoment]] halen dat optreedt bij het in elkaar draaien van pezenbundels en de hierbij optredende elastische [[deformatie (natuurkunde)|deformatie]] van het spanraam. De eerste Griekse torsieartilleriewapens waren de speerwerpende [[euthytone]] en steenwerpende [[palintone]]. Deze torsiewapens waren veel krachtiger dan de oxybeles en vervingen spangeschut dan ook vrijwel geheel. Rond deze tijd zouden de Grieken ook de [[kruiskoppeling]] hebben uitgevonden, waardoor deze wapens snel en eenvoudig op een nieuw doel konden worden gericht en veel flexibeler konden worden ingezet.<ref name="Wilkins">{{en}} {{aut|Alan Wilkins}}, ''Roman Artillery'' (Oxford 2003) pp. 6, 8. ISBN 978-0-7478-0575-5</ref>

=== Romeinse ballista ===
[[Bestand:Harzhorn-Ereignis roemische Katapultgeschosse (Braunschweigisches Landesmuseum).jpg|miniatuur|links|IJzeren punten van ballistaprojectielen uit het [[Romeins slagveld bij Kalefeld]].]]
[[Bestand:De Meern - Castellum Hoge Woerd 20210911 ballistapijl (beukenhout, 1e eeuw, vindplaats Kuinderboslaan in 2019).jpg|thumb|links|De meest intact zijnde balistapijl ter wereld<ref name="a">Archeologie Online, [https://archeologieonline.nl/nieuws/enige-intacte-romeinse-ballistapijl-ter-wereld-in-utrecht-gevonden?utm_source=Website&utm_medium=Artikel&utm_campaign=IGcross Enige intacte Romeinse ballistapijl ter wereld in Utrecht gevonden], 8 september 2021.</ref> werd in 2019 in [[Leidsche Rijn (wijk)|Leidsche Rijn]] (Utrecht) gevonden.]]
[[Bestand:Ballista Ampurias Schramm.jpg|miniatuur|Resten van een scorpio uit circa 100 v.Chr. uit het Spaanse [[Empúries]]. Duidelijk zichtbaar zijn de gaatjes in de schijven waarmee de torsieveren versteld konden worden.]]
Tijdens de eerste [[Punische oorlogen]] in de [[3e eeuw v.Chr.|derde eeuw v.Chr.]] kwamen de Romeinen voor het eerst in contact met de Griekse torsie-artillerie<ref name="McNab">{{en}} {{aut|Chris McNab}}, ''A History of the World in 100 Weapons'' (Oxford 2014) p. 26-28. ISBN 978-1-4728-0346-7</ref> en bij de opname van Griekenland in het [[Romeinse Rijk]] in [[146 v.Chr.]] kwam alle Griekse artillerietechnologie in Romeinse handen. De Romeinen namen het ontwerp van de euthytone over en noemden hun wapen ballista. De ballista was oorspronkelijk voornamelijk een steenwerpend belegeringswapen, hoewel er ook [[speer]]werpende ballista's bestonden.

De eerste ballista's in de [[Romeinse Republiek]] waren grote vrijwel geheel uit [[hout]] opgebouwde constructies, waarin alleen bij sommige verbindingen metalen platen werden gebruikt, en die wel honderden kilogrammen konden wegen.<ref>{{en}} {{aut|Harry Pratt Judson}}, ''Caesar's Army: A Study of the Military Art of the Romans in the Last Days of the Republic'' (New York 1961) p. 23. ISBN 978-0-8196-0113-1</ref> Er waren zes man nodig voor de bediening van het wapen, dat stenen tot 500 meter ver kon schieten.<ref name="Adkins">{{en}} {{aut|Lesley Adkins}}, {{aut|Roy A. Adkins}}, ''A Handbook to Life in Ancient Rome'' (Oxford 1998) p. 92. ISBN 978-0195123326</ref> Aan het einde van de [[3e eeuw v.Chr.]] beschreef [[Philon van Byzantium]] een [[polybolos]], een ballista met repeteerfunctie die elf projectielen per minuut kon afschieten.<ref>{{aut|[[Philon van Byzantium]]}}, ''Belopoeica'', 73.34</ref> In de [[2e eeuw v.Chr.]]<ref>{{en}} {{aut|Matt Landrus}}, ''Leonardo da Vinci’s Giant Crossbow'' (Berlijn 2010) p. 47. ISBN 978-3540689157</ref> werden de ''choinikides'', de schijven aan de boven- en onderkant van de pezenbundels verbeterd: de binnenzijde was niet meer rond maar ovaal, waardoor er langere assen met meer pezenwindingen konden worden gebruikt.<ref name="Marsden">{{en}} {{aut|Eric William Marsden}}, ''Greek and Roman artillery: historical development'' (Oxford 1969) p. 29-30, 90. ISBN 978-0-19-814268-3</ref> Deze aan [[Agesistratos]] toegeschreven uitvinding zorgde ervoor dat de steenwerpende ballista nog krachtiger werd. Een andere verbetering ten opzichte van de vroegere torsiekatapulten waren de verstelbare schijven aan de bovenzijde van de torsiepezenbundels, waarmee een verschil in spanning tussen de torsieveren eenvoudig te corrigeren was.<ref name=Marsden /> De boogpees werd op spanning gebracht door middel van een [[windas]] en vastgezet met een [[Ratel (mechanisme)|ratel]] en [[Pal (mechanica)|pal]]. Later, in het [[Romeinse Keizerrijk]], waren veel meer onderdelen van metaal en verscheen er ook een compactere variant, de [[Scorpio (wapen)|Scorpio]], die door een of twee man bediend kon worden.<ref name=McNab />

Ballista's waren er in verschillende afmetingen. De middelgrote ballista die stenen kogels van één [[Talent (eenheid)|talent]] (circa 30 kg) kon afschieten had een [[Bereik (wapen)|bereik]] van twee [[Stadium (maat)|stadia]] (380 - 420 m) of zelfs nog meer.<ref>{{aut|[[Flavius Josephus|Josephus]]}}, ''[[De Joodse oorlog]]'' 270</ref> Dit type ballista werd onder andere ingezet tijdens de [[Joodse Oorlog]] bij het [[Beleg van Jeruzalem (70)|beleg van Jeruzalem]] in [[70]].<ref name=Marsden /> In 2002 liet de Britse omroep [[British Broadcasting Corporation|BBC]] voor het programma "Building The Impossible" in tien dagen tijd een ééntalent-ballista bouwen. Deze schoot het projectiel 125 [[yard]]s (114 m) ver weg.<ref>{{en}} [[YouTube]], [https://www.youtube.com/watch?v=jn2wbZow8cw ''Ballista - building the impossible'']. [https://web.archive.org/web/20201219174611/https://www.youtube.com/watch?v=jn2wbZow8cw Gearchiveerd] op 19 december 2020.</ref> Hierbij werden voor de torsieveren echter touwen gebruikt in plaats van de veel krachtigere [[Pees (anatomie)|dierenpezen]]. Er bestonden veel kleinere ballista's, waarmee meestal zware [[Kruisboog#Pijlen|bout]]en met [[IJzer (element)|ijzer]]en of [[Brons|bronzen]] punten werden afgevuurd, maar ook veel grotere, die stenen van wel drie of vier talenten konden afschieten.

=== Opvolgers ===
[[Bestand:046 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel XLVI (Ausschnitt 01).jpg|miniatuur|links|Een carroballista afgebeeld op de [[zuil van Trajanus]].]]
In het jaar 100 werd met een ballista enkel nog een pijlwerpend artilleriewapen aangeduid.<ref name=Wilkins /> Deze ballista's konden speren, pijlen of bouten van twee tot drie kilogram afschieten en waren tot 450 meter effectief. Met de torsieveren tot het uiterste gespannen was met lichte pijlen een bereik van meer dan 700 meter mogelijk.<ref name="Payne">{{en}} {{aut|Ralph Payne-Gallwey}}, ''Projectile Throwing Engines of the Ancients'' (Londen 1907) pp. 10, 23. ISBN 978-0874711448</ref> Een kleine ballista kon een bout van één kilogram 300 meter ver schieten en was zeer accuraat. In [[537]] tijdens het [[Beleg van Rome (537-538)|beleg van Rome]] door de [[Ostrogoten]] onder [[Witiges]] werd een Gotische krijger in borstharnas door een ballistaprojectiel van het leger van de [[Byzantijnse Rijk|Byzantijnse]] generaal [[Belisarius]] doorboord en aan een boom genageld, waarbij meer dan de helft van de pijl in de boom verzonk.<ref>{{aut|[[Procopius]]}}, ''Geschiedenis van de Oorlogen'' XXIII 5</ref>

In de legioenen werden de grote en zware ballista's vervangen door de compactere en sneller te herladen scorpiones, die wel vier projectielen per minuut kon afvuren.<ref name=McNab/> In de [[1e eeuw|eerste eeuw]] werden deze weer vervangen door de nog kleinere en grotendeels uit metaal bestaande [[cheiroballistra]]'s. Ook kwamen er eenvoudig te vervoeren scorpiones en cheiroballistra's op [[kar]]ren, [[carroballista]]'s genaamd. In de [[4e eeuw|vierde eeuw]] hadden de zwaarste ballista's een bereik van meer dan een kilometer. De ''ballista fulminalis'' kon een zware bout over de [[Donau]] schieten; een afstand van minster 1100 meter.<ref>{{la}} {{aut|[[Anonimiteit|Anonymi Auctoris]]}}, ''[[De Rebus Bellicis]]'' XVIII, ''Expositio ballistae fulminalis'', 5</ref> In de [[middeleeuwen]] werd de pijlwerpende ballista vervangen door de minder complexe [[springald]]. De steenwerpende tweearmige ballista was toen allang vervangen door de veel krachtigere eenarmige [[onager (wapen)|onager]], die [[projectiel]]en in een boogbaan slingerde en dus [[krombaangeschut]] was. De onager was niet zo accuraat als de steenwerpende ballista, maar kon veel grotere stenen of andere projectielen afschieten en was dus een effectiever belegeringswapen.<ref name=Adkins/> De succesvolle onager was tot diep in de middeleeuwen in vrijwel ongewijzigde vorm in gebruik. Uiteindelijk werd deze opgevolgd door [[slingerarm]]katapulten als de [[mangonel]] en [[trebuchet]].

== Etymologie ==
Het [[Latijn]]se woord ''ballista'' komt van het [[Grieks]]e βαλλίστρα ''ballistra'', dat is afgeleid van βάλλειν ''ballein'', "gooien".

Het [[Middelnederlands]]e woord ''blijde'' is van het woord ''ballista'' afgeleid; ''blijde'' komt van het [[Middeleeuws Latijn]]se woord ''blida'' "katapult", dat weer is afgeleid van het Latijnse ''ballista''. Nog steeds gebruiken we in het [[forensisch onderzoek]] bij onderzoek van de beweging van [[Kogel (munitie)|kogels]] uit moordwapens de term [[Ballistiek|ballistisch]] onderzoek.

== Zie ook ==
* [[Romeins leger]]
* [[Katapult]]
* [[Scorpio (wapen)|Scorpio]]
* [[Cheiroballistra]]
* [[Onager (wapen)|Onager]]

{{Commonscat|Ballista}}
{{appendix}}
{{Navigatie belegeringswapens}}

[[Categorie:Historisch wapen]]
[[Categorie:Belegeringswapen]]
[[Categorie:Romeins leger]]

Ballista - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd