Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:54:48Z

Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Krayenhoff Daendels 1795.jpg|thumb|260px|''[[Egbert van Drielst]] en [[Adriaan de Lelie]]: Krayenhoff in Frans uniform bij zijn vertrek uit [[Maarssen]] op zondagochtend [[18 januari]] [[1795]]'']]
De '''Bataafse Revolutie''' vond plaats tussen [[1794]] en [[1799]]. In deze periode werd een nieuw staatsbestel voorbereid en gevormd. Het was een typisch Nederlandse revolutie: een revolutie in naam om een revolutie in werkelijkheid te voorkomen.<ref>{{Citeer web |url=http://www.overijssel.nl/overijssel/historie-provincie/geschiedenis_van/1795_-_1847/ |title=Geschiedenis van Overijssel 1795 - 1847 |publisher=Provincie Overijssel |date=11 oktober 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709191928/http://www.overijssel.nl/overijssel/historie-provincie/geschiedenis/1795_-_1847/ |archivedate=9 juli 2014 |accessdate=18 maart 2016 |deadurl=yes}}</ref> In vergelijking met de [[Franse Revolutie]] in de jaren [[1793]] en 1794, waarin het [[Schrikbewind]] de toon zette, was de Bataafse Revolutie een fluwelen revolutie, zonder enig bloedvergieten. De Bataafse omwenteling van [[1795]] is een onderdeel van deze revolutie.

== Voorgeschiedenis ==
{{Zie hoofdartikel|Patriotten|Oranjerestauratie}}
{{Zie ook|Zie ook [[Brabantse Omwenteling]], [[Franse Revolutie]] en [[Luikse Revolutie]] voor ontwikkelingen in buurlanden.}}
[[Bestand:Exercitiegenootschap Sneek by Hermanus van der Velde.jpg|260px|thumb|Het [[Exercitiegenootschap van Sneek]] (1786), verzameld op het Marktplein, door [[Hermanus van de Velde]]. [[Fries Scheepvaart Museum]], Sneek]]

Net als in andere delen van Europa groeide eind [[18<sup>e</sup> eeuw|18de eeuw]] in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] weerstand tegen de [[adel]], en de wens naar een eerlijker bestuur en een meer egalitaire maatschappij, zodat een einde zou kunnen worden gemaakt aan het verdelen van baantjes binnen de regentenklasse. [[Orangisme (Republiek)|Orangisten]], die stadhouder [[Willem V van Oranje-Nassau|Willem V]] zijn absolutistische macht wilden laten behouden en de oude regentenpartij, stonden tegenover de [[patriotten]] die, onder invloed van de Franse ideeën van [[de Verlichting]] en de [[Amerikaanse Revolutie]], meer [[democratie|democratische]] invloed op het benoemingsbeleid eisten en meer kansen wilden scheppen voor uitgesloten delen van de bevolking, vooral de [[bourgeoisie]] waartoe ze zelf behoorden.{{Bron?||2019|10|19}} De boeren en het stedelijk proletariaat waren typisch op de hand van Oranje.{{Bron?||2019|10|19}}

De patriotten ijverden in het bijzonder voor veranderingen in het aanstellingsbeleid. Op die manier zou niet alleen hun{{Bron?||2019|10|19}} invloed toenemen, maar ook een andere koers kunnen worden gevaren ten opzichte van het [[Verenigd Koninkrijk]], waarvan de Republiek weinig meer dan een satellietstaat was geworden nadat de [[Vierde Engelse Oorlog]], waarop de patriotten hadden aangestuurd{{Bron?||2019|10|19}}, op vernederende wijze verloren was. Tussen [[1783]] en [[1787]] hadden de patriotten, ondanks de vermeende uitsluiting{{Bron?||2019|10|19}}, in een aantal steden en gewesten zich een invloedrijke positie in de [[vroedschap]] weten te verwerven en de positie van de [[stadhouder]], die tot dan toe bijna alle benoemingen controleerde, kwam in het gedrang. Er bestonden nog geen politieke partijen en de patriotten organiseerden zich in plaatselijke [[exercitiegenootschap]]pen als militair tegenwicht tegen het Staatse leger.{{Bron?||2019|10|19}} Toen het in september [[1786]] de exercitiegenootschappen verboden werd een centrale militaire organisatie op te zetten{{Bron?||2019|10|19}}, escaleerde het conflict. Er ontstond een situatie van een bijna-burgeroorlog, de patriotten namen de macht over in het gewest Holland en de stadhouder trok zich terug in [[Nijmegen]]. Nadat [[Frederik Willem II van Pruisen]] een [[Pruisische inval|leger van 26.000 man naar de Republiek stuurde]], werd de macht van de stadhouder Willem V hersteld, de [[Oranjerestauratie]] (1787). Maar de rust was slechts tijdelijk teruggekeerd. Veel voormannen van de patriotten waren naar Frankrijk gevlucht, hopend dat een omwenteling in de Europese internationale verhoudingen hun de kans zou bieden terug te keren.

In 1789 brak de [[Franse Revolutie]] uit. Drie jaar later wenste de belangrijkste politieke factie in dat land, de [[girondijnen]], de Revolutie te exporteren naar de rest van Europa, niet in de laatste plaats om de aandacht van de vele binnenlandse problemen af te leiden.{{Bron?||2017|08|14}} Op 19 november 1792 verklaarde [[Jacques Pierre Brissot]] dat Frankrijk ieder land zou steunen om zijn vrijheid te herwinnen.<ref>Schama, S. (1977) Patriots and Liberators. Revolution in the Netherlands 1780 - 1830, p. 8.</ref> Twee dagen later verklaarde hij: "Wij kunnen pas gerust zijn als heel Europa in vuur en vlam staat."<ref>Soboul, A. (1979) De Franse Revolutie I, p. 232.</ref> In 1792 was [[Charles-François Lebrun]] de Franse minister van Buitenlandse Zaken. Hij onderhandelde met enkele Nederlandse patriotten over de toekomstige grenzen. De girondijnen rekenden op exploitatie van de veroverde gebieden om een economische crisis te lijf te gaan.<ref>Soboul, A. (1979) De Franse Revolutie I, p. 235.</ref>

== Inval door Dumouriez ==
[[Bestand:Carel Wouter Visscher (1734-1802) naar een schilderij van Isaac Schmidt.jpg|thumb|260px|Carel Wouter Visscher, naar een schilderij van Isaac Schmidt]]
Op 1 februari 1793 werd een oorlogsverklaring uitgegeven, niet aan de landen, maar aan [[George III van Engeland]] en [[stadhouder Willem V]]. [[Charles-François Dumouriez|Generaal Dumouriez]] werd opgedragen de Nederlanden binnen te vallen. Begin februari vielen [[Venlo (stad)|Venlo]], en [[Stevensweert]] in handen van de Franse troepen.<ref name="Rosendaal, J. 2003 p. 382">Rosendaal, J. (2003), Bataven! Nederlandse vluchtelingen in Frankrijk 1787-1795, p. 382.</ref> De Franse generaal kreeg assistentie van [[Herman Willem Daendels]] met tachtig ruiters van het [[Bataafs Legioen]] en ca 2.800 manschappen. Op 17 februari vond de hoofdaanval plaats; via Breda zouden de troepen opstoten naar Dordrecht. [[Klundert]] en [[Bergen op Zoom]] vielen rond 25 februari. [[Willemstad (Noord-Brabant)|Willemstad]] kreeg een beleg te verduren van twee weken. Op 2 maart proclameerde de [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] steun van de [[Eerste Franse Republiek]] aan de Bataven,<ref>Rosendaal, J. (2003), p. 392.</ref> maar het [[Beleg van Maastricht (1793)|beleg van Maastricht]] werd op die dag opgebroken. [[Geertruidenberg (plaats)|Geertruidenberg]] viel op 4 maart; [[Breda]] koos op 5 maart een "revolutionaire" gemeenteraad. Op 6 maart verschenen de Fransen voor [[Eindhoven]]. Op 8 maart kreeg Dumouriez opdracht zich terug te trekken en zich op te maken voor een strijd tegen de geallieerden bij [[Tweede Slag bij Neerwinden|Neerwinden]], die hij verloor.

Begin 1794 maakte [[Carel Wouter Visscher]] deel uit van een geheim comité, dat zich tot doel had gesteld een opstand te bewerkstelligen vóór de Franse legers de stad Amsterdam kwamen bezetten. Na de val van Robespierre hadden de troepen zich in beweging gezet en in juli lagen ze voor Antwerpen. [[Alexander Gogel]] reed met [[Willem Irhoven van Dam]] naar Brussel om besprekingen te voeren met de Franse legerleiding. In augustus 1794 hielp Visscher mee aan de voorbereiding van de nu aanstaande omwenteling. Samen met [[Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825)|Rutger Jan Schimmelpenninck]], [[Cornelis Rudolphus Theodorus Krayenhoff]], [[Nicolaas van Staphorst]] en Alexander Gogel nam hij deel aan het verbergen van wapens. Op 14 oktober zou een poging worden gedaan tot revolutie, maar de mannen werden verraden en sloegen op de vlucht.

==Bezetting door Pichegru==
[[Bestand:1794-1795 Franse invasie in de Nederlanden.svg|thumb|260px|Franse invasie 1794-1795 in de Nederlanden en het Rijnland]]
De legers van [[Jean-Charles Pichegru|Pichegru]] dreven de Britse-Hessische-Hannoverse-Staatse geallieerden steeds verder terug op Staats grondgebied. Er werd onder andere gevochten in de zogenaamde [[Slag om Boxtel]] op 14 en 15 september 1794. Op 21 september lag Pichegru voor 's-Hertogenbosch.<ref>Hij nam intrek in het huis van [[Pieter Vreede]], dat fungeerde als hoofdkwartier.</ref> Het beleg van de stad zou drie weken duren.  Op [[18 oktober]] lukte het hem ook Nijmegen in te nemen. In plaats van winterkwartier te maken, bereidde hij zijn leger voor op een wintercampagne. [[Jacob Blauw]] reisde met Irhoven van Dam naar Parijs. Ze hadden een ontmoeting met [[Johan Valckenaer]] en Nicolaas van Staphorst, om de onderhandelaars [[Gerard Brantsen]] en [[Ocker Repelaer]] tegen te werken die de stadhouderlijke regering naar Parijs gezonden had. Ze kregen toegang tot het [[Comité de salut public (Frankrijk)|Comité de salut public]] en [[Lazare Carnot]], die verbaasd reageerde toen het gezantschap zich afvroeg waarom de bezetting van het noorden van de Republiek zo lang werd uitgesteld.<ref>[[Simon Schama]], ''Patriots and Liberators. Revolution in the Netherlands 1780 - 1830'', p. 197.</ref> Het tweetal werd terechtgewezen en droop af.<ref name="Schama, S. 2005">Schama, S., Patriotten en bevrijders. Revolutie in de Noordelijke Nederlanden, 1780-1813 4e druk (Amsterdam 2005).</ref> Inmiddels bleek Valckenaer in Parijs al te zijn begonnen met het verdelen van baantjes in de Republiek.

[[Bestand:Vrijheidsboom.jpg|thumb|260px|Rond de vrijheidsboom op de Dam werd de [[Carmagnole (danslied)|Carmagnole]] gedanst]]

Op [[4 november]] 1794 veroverde [[Jean-Baptiste Kléber|Kléber]] de vesting [[Maastricht]] ([[Beleg van Maastricht (1794)]]). Op [[27 december]] stak een voorhoede de bevroren [[Maas]] over, en op 10 januari werd op meerdere plaatsen de bevroren [[Waal (rivier)|Waal]] overgestoken, zowel ten oosten als ten westen van de [[Oude Hollandse Waterlinie]]. De geallieerden raakten ingesloten, met name de Engelsen. De Staten van [[Utrecht (provincie)|Utrecht]] boden op 15 januari 1795 in [[Culemborg]] de Franse generaal Salm een wapenstilstand aan, die deze afwees. Toen capituleerde het gewest Utrecht maar geheel. Op [[16 januari]] trokken de Fransen over de Lek de provincie binnen.<ref>Raymond Uppelschoten (2013) ''Het Kromme Rijngebied in de oorlog van 1794-1795'', in: Het Kromme Rijngebied 47, 1/2, p. 4-27.</ref> In [[Amsterdam]] vond een [[Bataafse Revolutie in Amsterdam|fluwelen revolutie]] plaats op zondag [[18 januari]], Krayenhoff kwam op last van Daendels de Amsterdamse burgemeesters vertellen dat ze de volgende dag beter konden aftreden. Om tien uur 's ochtends marcheerden de Franse troepen de stad binnen. [[Samuel Iperusz Wiselius]], Krayenhoff, Irhoven van Dam, [[Jacob Blaauw]] en Van Staphorst verzochten Pichegru om de [[vrijheidsboom]] te planten en [[vrijheid (sociologie)|vrijheid]], [[egalitarisme|gelijkheid]] en [[broederschap]] te realiseren. Het was opmerkelijk dat [[plundering]] achterwege bleef.<ref>Pieter Vreede beschreef het anders in zijn levensloop en vond alleen Pichegru fatsoenlijk [http://books.google.nl/books?id=sZfJGU0Q068C&pg=PA99&lpg=PA99&dq=theodorus+van+leeuwen+patriot&source=bl&ots=zBDTuRnIV9&sig=iieOwMMArGiuhKNRDXqdG-gZV10&hl=nl&ei=hEuHTa6-HYf1sgbllKCCAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CB8Q6AEwAQ#v=onepage&q=PICHEGRU&f=false]</ref>

==Bataafse Republiek==
[[Bestand:Texel 1.jpg|thumb|260px|De ingevroren vloot bij Den Helder, door [[Charles Louis Mozin]] (1806-1862)]]
De [[Bataafse Republiek]] werd uitgeroepen op 19 januari 1795; de avond ervoor was de [[erfstadhouder]] Willem V met assistentie van [[Lodewijk van Heiden]] naar Engeland gevlucht. Spoedig daarop keerde Gogel terug naar Amsterdam, waar hij een 'politiek commentaar' schreef voor het hoofd van de Franse bezettingsmacht. Valckenaer bereidde de stukken voor, voor een veroordeling van de [[raadpensionaris]] [[Laurens Pieter van de Spiegel]] en de stadhouder.

De Franse [[émigrés]] hadden zich verzameld in Enkhuizen, in de hoop de bevroren [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] over te steken.<ref>Gaspar, R. (2010) Op de vlucht voor de guillotine. Herinneringen van émigrés aan hun verblijf in de Republiek der Verenigde Nederlanden, 1793-1795, p. 85-87. Walburg Pers</ref> Op 24 januari dwongen de Franse troepen, aangekomen bij [[Den Helder]] tot de [[overgave van de Nederlandse vloot aan de Franse cavalerie]]. Eind januari 1795 waren ook [[Hattem]], [[Kampen (stad)|Kampen]] en [[Zwolle]] revolutionair. Op 14 februari stonden de troepen voor de stad [[Groningen (stad)|Groningen]]. Het Engelse leger verliet de Republiek via [[Emden (Nedersaksen)|Emden]]. Op 19 februari besloot de [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] dat de Bataafse Republiek de kosten en soldij voor 80.000 man op zich zou moeten nemen.{{Bron?||2017|08|14}}

Volgens [[Simon Schama]] werd Visscher met [[Pieter Paulus]], Nicolaas van Staphorst en [[Jacob George Jeronimo Hahn|Jacob Hahn]] gevraagd lid te worden van de voorlopige regering.<ref name="Schama, S. 2005" /> Pieter Paulus kwam binnen enkele dagen met de [[Verklaring van de rechten van de mens en van de burger (1795)|Verklaring van de rechten van de mens en van de burger]].

Wiselius pleitte voor een geheel nieuw bestel, met een krachtigere centrale leiding. Hij nam duidelijk afstand van de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]], dat volgens hem slechts ''een zwak, weinig samenhangend, veelszins nutteloos en schier dagelijks geschonden tractaat was.''<ref>Vles, E.J. (2004) Pieter Paulus (1753 - 1796) Patriot en Staatsman, p. 92.</ref> De Provinciale Staten zouden tot slechts administratieve besturen worden teruggebracht.<ref>Idem, p. 112.</ref> Irhoven van Dam deed voorstellen voor de invoering van een [[Burgerlijke Stand]].

In mei 1795 werd [[Emmanuel Joseph Sieyès]] samen met [[Jean-François Reubell]] naar Den Haag gestuurd om te onderhandelen over de grenzen van de [[Bataafse Republiek]].<ref>Soboul, A. (1979) De Franse Revolutie II, p. 396.</ref> Na een week verklaarden de diplomaten van de beide landen in het [[Verdrag van Den Haag (1795)]] dat zij elkaars soevereiniteit zouden respecteren. De Bataafse Republiek werd gedwongen honderd miljoen gulden schadevergoeding te betalen voor haar bevrijding, een bezettingsleger van 25.000 man te onderhouden en een lening aan de Fransen te verstrekken. Maastricht, Venlo en Zeeuws-Vlaanderen werden Frans gebied.<ref>Schama, S. (1977) Patriots and Liberators. Revolution in the Netherlands 1780 - 1830, p. 206-207.</ref> De haven van Vlissingen moest worden opengesteld voor Franse schepen. Dit verdrag was een zware prijs voor de "bevrijding van het land" en lokte veel protest uit, maar het was onvermijdelijk.<ref>Homan, G.D. (1978) Nederland in de Napoleontische Tijd 1795-1815, p. 12.</ref>

[[Bestand:Eerste Nationale Vergadering.jpg|thumb|260px|Eerste Nationale Vergadering, door [[Reinier Vinkeles]] en [[Daniël Vrijdag]] naar [[Jan Bulthuis]]]]

De patriotten raakten verdeeld over de [[eenheidsstaat]] of instandhouding van de macht van de gewesten. De federalisten waren vooral bang dat Holland en Amsterdam te veel invloed zouden uitoefenen. De federalisten waren conservatief; zij waren al blij met het vertrek van de stadhouder en wilden verder geen hervormingen. Zij waren voorstanders van gewestelijke [[autonomie]]. De unitariërs daarentegen waren radicaal; de gewesten moesten worden vervangen door [[departement]]en en er moest een krachtig, democratisch en centraal bestuur komen voor de [[Bataafse Republiek]]. De moderaten van Schimmelpenninck namen een tussenpositie in; ze wilden ook een centrale staat, net als de unitariërs, maar zagen niets in een verregaande verruiming van de [[kieswet (Nederland)|kieswet]].

De federale structuur bleef nog een jaar bestaan. In plaats van de [[Staten-Generaal der Nederlanden]] werd op 1 maart 1796 een [[Eerste Nationale Vergadering]] ingesteld. [[Johan Frederik Rudolph van Hooff]] en [[Pieter Vreede]] speelden een hoofdrol. Een nieuwe [[grondwet]] zou tot stand moeten worden gebracht. Het ontwerp werd weggestemd in augustus 1797. Een nieuw gekozen parlement was niet in staat een nieuw ontwerp te produceren. Op [[22 januari]] [[1798]] pleegden Pieter Vreede, [[Wybo Fijnje]], [[Theodorus van Leeuwen]] en [[Stefanus Jacobus van Langen]] een [[coup]] met steun van de Fransen en van [[Daendels]]. De federalisten moesten het afleggen tegen de unitariërs. Het [[Uitvoerend Bewind]] produceerde in korte tijd (op 1 mei) een [[Staatsregeling 1798|Staatsregeling]].

Daendels raakte geïrriteerd door het radicale tempo van de democratische hervormingen en reageerde in juni 1798 met een tweede [[staatsgreep]]. De moderaten namen de macht over en de Bataafse Revolutie was voorbij.<ref>Kuiper, J. (2002) Een revolutie ontraveld. Politiek in Friesland 1795-1798, p. 14.</ref> Een politiek van verzoening kwam daarvoor in de plaats. Voor oud-vluchtelingen met een aristocratische dan wel democratische opvatting was geen plaats meer.<ref name="Rosendaal, J. 2003 p. 382" />

== De overzeese bezittingen ==
[[Bestand:Dutch-Cupid-Gillray.jpg|thumb|260px|Spotprent op Willem V, in 1796 verschenen in Engeland]]

Na zijn vertrek in 1795 gelastte de voormalige stadhouder Willem V in de [[brieven van Kew]] alle overzeese gebieden zich onder het gezag te stellen van de Engelsen, die inmiddels de Bataafse Republiek de oorlog verklaard hadden. Tal van gebieden, zoals [[Kaap de Goede Hoop]] en veel factorijen in India, werden door Engelsen overgenomen, soms met handhaving van het Nederlandse bestuur. Een groot deel van de Nederlandse koloniale macht eindigde in 1795. [[Guyana]] en [[Sri Lanka|Ceylon]] kwamen nooit meer in Nederlandse handen. De [[Kaapkolonie]] werd teruggegeven, maar zou in [[1806]] voorgoed door de Britten worden bezet.

== Zie ook ==
* [[Bataafse Republiek]]
* [[Franse tijd in Nederland]]
* [[Provisionele Representanten van het Volk van Holland]]

== Externe link ==
* [https://web.archive.org/web/20131204055059/http://www.collectieutrecht.nl/view.asp?type=verhaal&id=102 Verhaal De Bataafse Revolutie (1795) - collectieutrecht.nl]

{{Appendix}}

[[Categorie:Bataafse Republiek|Revolutie]]
[[Categorie:Revolutie]]
[[Categorie:1790-1799]]

Bataafse Revolutie - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"