Colani: /* Gebruik */

2024-02-08T14:05:07Z

Gebruik

Nieuwe pagina

{{Zie dp}}
[[Bestand:Kitchen hatchet full view.jpg|thumb|Moderne bijl]]
Een '''bijl''' is een zwaar [[gereedschap]] met een snede om te [[Houthakker|hakken]] en te [[Kloven (hout)|klieven]].

==Geschiedenis==
===Steen===
[[Bestand:Gepolijste bijl in silex, 4300 tot 1800 VC, vindplaats- Hamont of Achel, collectie Gallo-Romeins Museum Tongeren, 7.jpg|thumb|150px|right|Gepolijste bijl in silex, 4300 tot 1800 v.C., gevonden in Hamont [[Gallo-Romeins Museum (Tongeren)|(Gallo-Romeins Museum, Tongeren)]]<ref>http://exploratorium.galloromeinsmuseum.be/Default.aspx?query=search=deeplink%7C/record/uniqid=obj_32521&showtype=record</ref>]]
[[Vuistbijl]]en behoren tot de oudst bekende [[stenen werktuig]]en en gaan terug tot het [[Vroegpaleolithicum|vroegste steentijd]]. Zij werden gemaakt door splinters van een steen af te slaan waardoor een scherpe rand ontstond. Deze bijlen konden ook worden gebruikt als mes of schraper. Uit de [[mesolithicum|midden steentijd]] zijn de eerste bijlen bekend die aan stelen werden bevestigd. Hiermee kan een grotere kracht worden uitgeoefend waardoor de gebruiker met een lichtere bijl kan werken en minder snel vermoeid raakt. De bijlen uit de [[neolithicum|nieuwe steentijd]] waren soms mooie glad geslepen stenen bijlen van [[vuursteen]] of andere steensoorten. Deze bijlen waren niet alleen functionele objecten (voor ontbossing bv.) maar ook ceremoniële of prestigeobjecten die geruild werden voor andere goederen.

===Koper===
In de [[kopertijd]] werden ook [[koper (element)|koperen]] [[gieten (metaalkunde)|gegoten]] bijlen gemaakt met dezelfde vlakke vorm als de stenen bijlen. De bekende ijsmummie [[Ötzi]] was in het bezit van zo'n [[vlakbijl]], waarvan de [[Lemmet|kling]] voor 99% uit koper bestaat.
[[Bestand:Bronzen bijlen.jpg|miniatuur|Bronzen bijlen met van links naar rechts een [[vlakbijl]] uit de vroege bronstijd, een [[randbijl]], [[hielbijl]] en [[vleugelbijl]] uit de midden-bronstijd en een [[kokerbijl]] uit de late bronstijd]]

===Brons===
In de [[bronstijd]] ging men over op [[brons]], dat duurzamer en gemakkelijker te gieten is dan koper. Brons kan zo gegoten worden dat er holle ruimten ontstaan, waarin gemakkelijk een steel bevestigd kan worden. Een bijkomend voordeel was dat de holle ruimten ook voor een besparing van de hoeveelheid brons zorgden. Bovendien waren bronzen bijlen scherper dan koperen exemplaren en kon men eenmaal versleten werktuigen weer omsmelten om er nieuwe van te maken. De eerste bronzen bijlen waren [[vlakbijl]]en. In feite kopieën van hun stenen voorgangers; ze werden op dezelfde wijze in een houten steel gezet. Pas later werden de specifieke mogelijkheden van het nieuwe materiaal uitgebuit. Door verbeteringen in het gietproces werden in de midden-bronstijd in geleidelijke stappen achtereenvolgens de [[randbijl]], de [[hielbijl]] en de [[vleugelbijl]] ontwikkeld. In de late bronstijd gevolgd door de kokerbijl. Gaandeweg maakte men een oogje aan de bijl, waardoor deze niet snel verloren kon worden tijdens het werk.<ref>{{aut|Leo Verhart}} (1993): ''De prehistorie van Nederland'', RMO-reeks, Bataafse Leeuw, Leiden, blz 47, {{ISBN|978-9067073257}}</ref>

Bijlen met schachtgat waren al wijdverbreid in de bronstijd van de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] en de Oost-Europese [[jamnacultuur]]. Stenen imitaties hiervan ziet men bij de [[strijdbijl]]en van de [[touwbekercultuur]] en koperen versies zijn gevonden bij [[kopertijd]]culturen in Midden- en Oost-Europa. In de Europese bronstijd was dit type echter relatief zeldzaam.

===IJzer en staal===
De laatste stap in de ontwikkeling was de overgang van gieten naar [[smeden]]. Deze stap werd gemaakt in de [[IJzertijd|ijzertijd]], toen men bijlen ging smeden van [[smeedijzer]] en [[Staal (legering)|staal]]. Voorwerpen die gesmeed zijn, zijn beduidend sterker dan gegoten voorwerpen van gelijke vorm.

==Gebruik==
Bijlen worden gebruikt als gereedschap voor [[houtbewerking|het bewerken van hout]] of als [[gevechtswapen|wapen]] en soms voor beide doeleinden (zoals de bijlen uit de [[bronstijd]]). Een keukenbijltje is in veel huishoudens aanwezig voor bijvoorbeeld het kleinhakken van aanmaakhout en het slachten van kippen.

Voor het [[Houthakker|omhakken]] van bomen zijn zware bijlen met lange stelen gebruikelijk, voor het hakken van grote blokken [[brandhout]] lichtere bijlen zoals bijvoorbeeld een [[kloofbijl]]. Ten slotte is er de [[Dissel (houtbewerking)|dissel]], een bijl waarbij de bijlkop een kwartslag gedraaid is die gebruikt wordt om bijvoorbeeld holtes uit te hakken.

Bijlen als wapen zijn meestal lichter, omdat tijdens een gevecht snelheid van belang is. Bekende [[strijdbijl]]en uit de geschiedenis zijn de stenen [[hamerbijl]]en uit de [[neolithicum|nieuwe steentijd]], de [[francisca (bijl)|francisca]], een werpbijl die door de [[Franken (volk)|Franken]] werd gebruikt, of de [[tomahawk (bijl)|tomahawk]] van de Noord-Amerikaanse indianen.

Een bijzonder geval is de bijl die in de [[middeleeuwen]] en daarna door [[Beul|scherprechters]] werd gebruikt om mensen te [[onthoofding|onthoofden]]. Verder is de [[hellebaard]] een lans met een bijlkop net onder de lanspunt.

<gallery caption="Afbeeldingen">
Bestand:Kärnyxa av flinta, Nordisk familjebok.jpg|Paleolithische [[vuistbijl]]
Bestand:Feuersteinaxt.jpg|Neolithische [[Vuursteen|vuurstenen]] bijl
Bestand:Håleggad yxa.jpg|Neolithische gepolijste bijl
Bestand:Hache polie néolithique.jpg|Neolithische gepolijste bijl
Bestand:CucuteniBattleAxes.jpg|koperen bijlen met schachtgat
Bestand:Axe of iron from Swedish Iron Age, found at Gotland, Sweden.jpg|Zweedse bijl uit de ijzertijd
|Vikingbijl
Bestand:Ax (PSF).jpg|Moderne bijl
</gallery>

== Zie ook ==
* [[Dissel (houtbewerking)]]
* [[Vlecht (steenhouwen)]]

{{Commonscat|Axes}}
{{Appendix}}

[[Categorie:Neolithicum]]
[[Categorie:Bronstijd]]
[[Categorie:IJzertijd]]
[[Categorie:Bijl| ]]

Bijl - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Gebruik */