Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-04-11T10:55:59Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 11 apr 2026 12:55
(geen verschil)

Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-03-30T16:20:35Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 30 mrt 2024 18:20
(geen verschil)

mw>Wikiwernerbot: Botverzoeken: toevoegen archieflinks en vervangen http:// door https://

2023-06-07T18:53:51Z

Botverzoeken: toevoegen archieflinks en vervangen http:// door https://

Nieuwe pagina

[[Bestand:Doesburger molen bovenas Ede.jpg|thumb|Houten bovenas met schuin daarboven de luias van het [[luiwerk]] van de Doesburger molen]]
[[Bestand:Molen d'Admiraal bovenwiel.jpg|thumb|Met vulstukken omklede gietijzeren bovenas]]
[[Bestand:Molen Noordeveldse molen, Dussen, bovenas oud.jpg|thumb|De Prins van Oranje bovenas]]
[[Bestand:Molen De Hoop Garderen, halssteen.jpg|thumb|Halssteen voor een gietijzeren bovenas]]
[[Bestand:Doesburgermolen broeksteen houten bovenas 12 juli 2008.jpg|thumb|Gebroken broeksteen voor de pen van een houten bovenas]]
[[Bestand:Fotothek df rp-c 0500049 Obercunnersdorf-Kottmarsdorf. Burkmühle, neuer Standort des Kammrades der Hempel.jpg|thumb|Houten bovenas uit de standerdmolen in Kottmarsdorf, Duitsland]]
[[Bestand:Restauratie molen, houten boven-as Openlucht Museum - Arnhem - 20025695 - RCE.jpg|thumb|Houten bovenas uit de standerdmolen [[Huizermolen]]]]
[[Bestand:Windshaft.jpg|thumb|Gietijzeren as in Engeland, waarbij de kruisarmen van het bovenwiel door de as
gestoken worden]]

De '''molenas''' of '''bovenas''' is een onderdeel van een [[windmolen]] waaraan het [[gevlucht]] of wiekenkruis is bevestigd. Deze as kan van [[gietijzer]] of hout zijn. Tegenwoordig komen in Nederland nog maar enkele molens voor met een houten bovenas en dan nog meestal met een gietijzeren insteekkop, zoals bij veel standerdmolens (bijvoorbeeld de [[Doesburger molen]] en de molen [[Tot Voordeel en Genoegen]]). Om de pen van een houten bovenas zit een gietijzeren muts, [[scheen|schenen]] (ijzeren strippen) of een ijzeren insteekpen. De gaten voor de [[roeden]] werden in het worteleinde gemaakt. Vanaf het midden van de achttiende eeuw werden ook houten bovenassen gemaakt die bestonden uit vier lengtedelen in plaats van houten assen uit één stuk. Tot het begin van de negentiende eeuw waren alle bovenassen van hout.

De eerste [[gietijzer]]en assen kwamen uit Engeland. Pas in 1836 werden er Nederlandse assen gefabriceerd. In het begin werden deze gietijzeren assen omkleed met vulhout, omdat men toen dacht dat deze dunne assen niet sterk genoeg waren in vergelijking met de dikke, houten bovenassen. Het nadeel van gietijzer is wel dat het bros is, waardoor de as kan breken als er bij hoge snelheid van de wieken te plotseling [[Vang (windmolen)|gevangen]] (geremd) wordt. Vroeger bestonden de assen uit [[lamellair gietijzer]]. Tegenwoordig worden de assen van [[nodulair gietijzer]] gemaakt, dat minder snel breekt. Lamellair gietijzer bevat ongeveer 95% ijzer. Verder bevat het ± 2,8 - 3,8% koolstof, 1 – 3% silicium en 0,3 – 1% mangaan. Het is een relatief goedkoop materiaal omdat het makkelijk te gieten en te bewerken is. Bij lamellair gietijzer zit de ongebonden koolstof in dunne plaatjes. GGG70 nodulair gietijzer bevat 3,40 - 3,85% koolstof, 2,30 - 3,10% silicium, 0,10 - 0,30% mangaan, maximaal 0,02 zwavel en maximaal 0,10% fosfor. Bij nodulair gietijzer zit de ongebonden koolstof in ronde bolletjes. Lamellair gietijzer smeert beter dan nodulair gietijzer, waardoor ze minder snel warm lopen.<ref>[http://heesface-mio.blogspot.nl/2010/12/gietijzer-in-windmolens.html Gietijzer in windmolens]. [https://web.archive.org/web/20170828014342/http://heesface-mio.blogspot.nl/2010/12/gietijzer-in-windmolens.html Gearchiveerd] op 28 augustus 2017.</ref>

==Gietijzeren bovenas Nederland==
In 1836 werd de eerste deugdelijke gietijzeren bovenas gegoten door de [[Nederlandsche Stoomboot Maatschappij]] ([[Fijenoord]]). Het bedrijf kreeg een octrooi voor het gieten van bovenassen voor vijf jaar. Daarna konden ook andere bedrijven bovenassen gaan gieten. Een bekend gietmodel is dat van Straver uit Almkerk.

Er zijn of waren verschillende fabrikanten van gietijzeren bovenassen, zoals:
*Fijenoord, Rotterdam
*L.I. Enthoven & Co., 's Gravenhage
*De Prins van Oranje, 's Gravenhage
*H. Hartogh Heysj, Delft
*Penn & Bauduin, Dordrecht
*Kon. Ned. Grofsmederij, Leiden
*D.A. Schretlen, Leiden
*Wed. Sterkman, 's Gravenhage
*Boddaert & Versluus, Middelburg; komen in Zeeland voor en zijn dunner dan de andere assen
*H.J. Koning, Foxham
*Hardinxveld-Giessendam, tegenwoordig Gieterij Hardinxveld; worden nog gegoten met het gietmodel van Straver.
*IJzergieterij Geraedts, Baarlo; hier worden nieuwe assen gegoten met het gietmodel van Straver. Het asnummer en de naam van de gieterij staan op de askop in plaats van het aslichaam.

De bovenas heeft vooraan een hals liggend op het halslager, dat 80% van het gewicht draagt en achteraan een pen dat op het penlager ligt. Het zijn allebei [[glijlager]]s. De hals en pen liggen meestal op arduinstenen ([[blauwe hardsteen]]) met een bij een gietijzeren as 2 tot 3 cm diepe uitholling en worden enkele keren per dag gesmeerd met [[reuzel]]. De stenen liggen op een [[kwast (hout)|kwast]]vrij plankje, waardoor deze zich goed kunnen zetten. Er komen ook halslagers voor met een [[brons|bronzen]] of [[Teflon]]-schaal op een houten lagerblok. Daarnaast kan er het zogenaamde [[Dekkerlager]] voorkomen, dat uit een gietijzeren bak met twee ijzeren rollen bestaat. Bij dit lager moet er wel een hardstalen manchet om de hals van de bovenas aangebracht worden om overmatige slijtage te voorkomen. Bij verschillende Groninger molens ligt de bovenas op een gietijzeren lager met een lagerschaal van [[babbittmetaal]].<ref>[https://www.bdpoppen.nl/pdf/halslagers.pdf Gietijzeren halslagers in Groninger molens]. [https://web.archive.org/web/20230127145520/https://www.bdpoppen.nl/pdf/halslagers.pdf Gearchiveerd] op 27 januari 2023.</ref> Het halslager rust op de windpeluw en het penlager op de penbalk. Het penlager ligt op een pensteen of broeksteen. Tegen de achterkant van de as staat bij een pensteen een arduintegel of een bronzen tegelplaat, dat de door de wieken uitgeoefende achterwaartse druk opvangt. Er kan echter ook een taats in de pen zitten. In dat geval zit er een gehard stalen plaat, de knolplaat, aan de achterkant. Bij een houten bovenas zit om de pen een ijzeren muts. Er zijn echter ook gietijzeren bovenassen met een wrijfplaat (soort muts), zoals bij [[De Koe (Ermelo)|De Koe]]. Op de kop van de as zit de walpen. De walpen dient voor het afdraaien en het ophijsen van de as. Voor aan de as zit de askop waar de twee [[roeden]] doorheen gestoken worden. De askop zat oorspronkelijk in het midden van de as. Dit gaf echter wanwichtigheid bij de wieken, omdat de roeden aan een kant tegen de askop liggen en bij de tegenovergestelde zijde vastgewicht zijn. Daarom werden de askoppen vanaf ongeveer 1900 uit het midden gegoten. Achter de askop zit er een groef, het zogenaamd waterhol, wat ervoor zorgt dat er langs de as geen regenwater naar binnen kan lopen. Achter de hals zit aan één kant van de as een vlak gedeelte of knobbel dat is ontstaan tijdens het gieten van de as. Het heeft gediend als expansie tijdens het afkoelen van de as nadat deze gegoten was. Soms wordt dit vlak gedeelte of knobbel gebruikt voor het optempelen van de as. Op het aslichaam zitten vier ribben ter versteviging.

Op de molenas of bovenas zit het aswiel of [[bovenwiel]] dat de [[koningsspil]] of direct de [[maalstoel|steenspillen]] aandrijft. Het bovenwiel zit op de as geklemd met vier in ijzeren knuppelstroppen zittende, houten vulstukken. Bij een houten bovenas kunnen de kruisarmen van het bovenwiel door de as gestoken zijn.

Over het penlager zit een ijzeren beugel, de springbeugel, die ervoor zorgt dat de as met het [[Gevlucht|wiekenkruis]] niet naar voren kan kantelen (dompen). Dit dompen kan gebeuren als de wind van achteren op de wieken blaast of tijdens het [[Vang (windmolen)|vangen]].

Het materiaal voor de glijlagers waarin de bovenas draait is in Nederland vrijwel altijd steen (meestal arduinsteen), maar soms is gebruikgemaakt van brons en in enkele gevallen van [[gietijzer]], met daarin een laag [[Babbittmetaal]]. Het [[dekkerlager]] bestaat uit gietijzer met gietijzeren rollen.

==Doorboorde as==
Een bovenas kan ook doorboord zijn voor de bediening van de remkleppen of voor de zelfzwichting. Op de kop van de as zit dan een spin, waarvan de uiteinden verbonden zijn met de remkleppen op de wieken, de jaloezieën of de kleppen. Vanaf de spin loopt een stang door de bovenas naar achteren, waar een hefboom zit. Aan het uiteinde van de hefboom worden aan een ketting gewichten gehangen, waarmee het moment van opening van de remkleppen, jaloezieën of kleppen geregeld kan worden. Oude bovenassen werden vroeger met behulp van de molen tijdens het draaien vanaf de penzijde doorboord.

==Ligging van de as==
De bovenas ligt iets achterover in de [[Kap (bovenkruier)|kap]], omdat het gevlucht bij bepaalde molens, zoals de ronde stenenmolen en de [[houten achtkant]], iets achterover moet staan om te voorkomen dat de wieken tegen de molenromp slaan. Daarom ligt de bovenas onder een hoek van 17 graden, maar bij een [[standerdmolen]] onder een hoek van 11 graden. Bij de [[spinnenkopmolen|spinnenkop]] met een vierkant onderhuis ligt de as onder een grotere hoek.

==Buitenlandse gietijzeren assen==
In Engeland bestaan gietijzeren assen, waarbij de kruisarmen van het bovenwiel door de as gestoken worden.

==Fotogalerij==
<gallery>
Bestand:Concordia molen spin voor remkleppen.jpg|Doorboorde askop met walpen van de [[Concordia molen]]
Bestand:Molen De Hoop Appel steenbed.jpg|Steenbed met halslager van de molen [[De Hoop (Appel)|De Hoop]] in Appel
Bestand:Walderveense molen halslager hout.jpg|Houten halslager
Bestand:Molen Noordeveldse molen, Dussen, bovenas oud hals waterhol.jpg|Hals met waterhol
Bestand:Molen De Hoop bovenrondsel met bovenwiel.jpg|L.I. Enthoven & Co.-as uit 1862 met bovenwiel van de molen [[De Hoop (Garderen)|De Hoop]]
Bestand:Molen De Hoop Garderen bovenas met lager.jpg|Gietijzeren bovenas met penlager en springbeugel van de molen [[De Hoop (Garderen)|De Hoop]]
Bestand:Molen De Hoop Garderen ashals.jpg|Gietijzeren ashals van de molen [[De Hoop (Garderen)|De Hoop]] waarbij op de as ook de expansieknobbel ontstaan bij het gieten zichtbaar is.
Bestand:Concordiamolen stempel bovenas.jpg|Stempel voor de bovenas ([[Concordia molen]])
Bestand:Molen De Koe Ermelo bovenas penmuts.jpg|Losse wrijfplaat voor bovenas van [[De Koe (Ermelo)|De Koe]]
Bestand:Molen Tot Voordeel en Genoegen askop 13 juli 2008.jpg|Insteekkop van de molen [[Tot Voordeel en Genoegen]]
Bestand:Molen Tot Voordeel en Genoegen halslager insteekkop.jpg|Insteekkop van de molen [[Tot Voordeel en Genoegen]]
Bestand:Concordia molen muts houten bovenas.jpg|Muts voor pen van houten bovenas
Bestand:Molen De Oostenwind, bovenas penzijde (3).jpg|Houten bovenas met muts van [[De Oostenwind]]
Bestand:Molen De Korenbloem, Kortgene, bovenas taats.jpg|Taats bovenas van molen [[De Korenbloem (Kortgene)|De Korenbloem]]
Bestand:Molen De Korenbloem, Kortgene, bovenas knolplaat.jpg|Knolplaten bovenas van molen [[De Korenbloem (Kortgene)|De Korenbloem]]
Bestand:Molen Hofwegensemolen bovenas taats knolplaat.jpg|Taats met knolplaat van [[Hofwegensemolen]]
Bestand:Wervershoof - molen De Hoop - oude bovenas.jpg|Askop in het midden van de as van Wed. Sterkman, 's Gravenhage
Bestand:Molen Puurveense molen 23-10-2017 (2).jpg|Binnenkant askop van De Prins van Oranje
Bestand:Concordia molen askop met spin 7 april 2008.jpg|Askop uit het midden van de as bij de [[Concordia (Ede)|Concordia]]
Bestand:Achtkante molen met breuk in de as - Aarlanderveen - 20003912 - RCE.jpg|Gebroken bovenas van [[Aarlanderveen Molen No.1]]
Molen Buitenwegse Molen dekkerlager2.jpg|Dekkerlager in de [[Buitenwegse Molen]]
Molen Tolhuys Coornmolen bovenas (1).jpg|Bovenas model Straver van de [[Tolhuys Coornmolen]]
Molen Tolhuys Coornmolen bovenas (1a).jpg|Bovenas model Straver van de Tolhuys Coornmolen. Opschrift: Model Straver
Molen Tolhuys Coornmolen bovenas (2).jpg|Bovenas model Straver van de Tolhuys Coornmolen. Opschrift: Geraedts ijzergieterij no 31 2017
Molen Tolhuys Coornmolen bovenas (6).jpg|Bovenas model Straver van de Tolhuys Coornmolen. Holte binnenzijde halslager voor sneller afkoelen bij gieten.
</gallery>

== Externe link ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=HoaDHnnYeHg&feature=youtu.be Gieten van de bovenas in 2004] voor [[Windlust (Nieuwerkerk aan den IJssel)]]

{{Appendix}}
{{commonscat|Wind shafts}}

[[Categorie:Bouwkundig onderdeel]]
[[Categorie:Windmolen]]

Bovenas - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd

Colani: 1 versie geïmporteerd

mw>Wikiwernerbot: Botverzoeken: toevoegen archieflinks en vervangen http:// door https://