Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:36:16Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

{{Infobox militair conflict
| conflict = Brabantse Omwenteling Révolution brabançonne
| partof =
| afbeelding = Paul-Jacob Laminit (inc.) Jahann Voeltz (dis.) Combat dans les rues de Gand, novémbre 1789.jpg
| onderschrift = Veldslag in de straten van [[Gent]], november 1789.
| date = 24 oktober 1789 – 10 december 1790
| place = [[Oostenrijkse Nederlanden]], [[Luikse Republiek]]
| territory =
| result = Oostenrijkse overwinning Eerste Oostenrijkse restauratie
| status =
| combatants_header =
| combatant1 = [[Bestand:Flag of the Brabantine Revolution.svg|rand|24px]] [[Verenigde Nederlandse Staten]] 
* [[Statisten]]
* [[Vonckisten]]
''Gesteund door:'' [[Bestand:LuikVlag.svg|rand|24px]] [[Luikse Republiek]] [[Bestand:Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg|rand|24px]] [[Pruisen]]
| combatant2 = [[Bestand:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|rand|24px]] [[Habsburgse monarchie]] [[Bestand:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|rand|24px]] [[Heilige Roomse Rijk]]
| commander1 = ''Politieke leiders:'' [[Bestand:Flag of the Brabantine Revolution.svg|rand|24px]] [[Hendrik van der Noot]] [[Bestand:Flag of the Brabantine Revolution.svg|rand|24px]] [[Jan Frans Vonck]] ''Militaire leider:'' [[Bestand:Flag of the Brabantine Revolution.svg|rand|24px]] [[Jan Andries vander Mersch]]
| commander2 = ''Politieke leiders:'' [[Bestand:Armoiries empereur Joseph II.svg|22px]] [[Keizer Jozef II]] [[Bestand:Armoiries empereur Léopold II.svg|22px]] [[Keizer Leopold II]]
''Militaire leider:'' [[Bestand:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|rand|24px]] [[Blasius Columban von Bender]]

[[Bestand:Banner of the Holy Roman Emperor with haloes (1400-1806).svg|rand|24px]] [[Richard d'Alton]]
| units1 =
| units2 =
| strength1 =
| strength2 =
| casualties1 =
| casualties2 =
| notes =
| campaignbox =
}}
{{Zijbalk geschiedenis België}}
De '''Brabantse Omwenteling''' of '''Brabantse Revolutie''', ook wel '''Eerste Belgische Revolutie''', was een opstand van de [[Oostenrijkse Nederlanden|Zuidelijke Nederlanden]] in [[1789]] en [[1790]] tegen het [[Habsburgse monarchie|Oostenrijkse gezag]] van [[keizer Jozef II]]. Hij begon in het gewest [[Hertogdom Brabant|Brabant]] met de [[Slag bij Turnhout (1789)|Slag bij Turnhout]], maar breidde zich al heel snel uit over [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]], en nadien ook in mindere mate in [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]], [[graafschap Namen|Namen]] en het oude [[hertogdom Limburg|Limburg]]. De naam doet dus niet volledig recht aan de omvang van de revolutie, waarin zich voor het eerst een [[Zuidelijke Nederlanden|Zuid-Nederlandse]] (“Belgische”) nationale identiteit uitte, naast de gewestelijke identiteiten.<ref>Jane Judge, ''The United States of Belgium. The Story of the First Belgian Revolution'', 2018</ref>

De opstand leidde tot het kortstondig bestaan van een republiek, de [[Verenigde Nederlandse Staten]], onder leiding van [[Hendrik van der Noot]].

==Keizerlijke "staatsgreep"==
De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]], die in [[1713]] het Oostenrijkse gezag over de zuidelijke Nederlandse provincies vestigde, bepaalde dat de vorst alle [[Oorkonde|charters]] zou respecteren. In weerwil daarvan wilde Jozef II, na de dood van zijn moeder, de [[Oostenrijkse Nederlanden]] snel uniformeren en centraliseren. Op [[1 januari]] [[1787]] vaardigde hij een aantal [[edict]]en uit die het bestuurlijk en gerechtelijk apparaat volledig hervormden en de staatsmacht versterkten. De zelfstandige Nederlandse provinciën zouden worden vervangen door 9 ''kreitsen'' en 35 ''districten''. Ook alle verschillende rechtbanken zouden worden vervangen door een eenvormig juridisch stelsel (met een Nederlandstalig [[Hof van Beroep (België)|beroepshof]] in [[Brussel (stad)|Brussel]] en een Frans- en Duitstalig in [[Luxemburg (land)|Luxemburg]]). De [[Staten]] van [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]] en [[hertogdom Brabant|Brabant]] reageerden het felst door goedkeuring van belastingen te weigeren. De [[Kleine Brabantse Omwenteling|Kleine Brabantse omwenteling]] brak uit. De [[landvoogd]]en zwichtten en schortten in mei 1787 de invoering van de edicten op, maar de keizer wilde volharden in zijn plannen. Brabant en Henegouwen volhardden eveneens in hun verzet tegen de belastingen, ten gevolge daarvan verklaarde de keizer op [[7 januari]] [[1789]] niet meer gebonden te zijn door hun charters (voor Henegouwen een gewoonterecht, voor Brabant een geschreven charter, de [[Blijde Inkomst (1356)|Blijde Inkomst]]).

==Opstand en ineenstorting van het regeringsleger==
Nu vonden de behoudsgezinde reacties op de hervormingen van de keizer, die vooral leefden bij de geestelijkheid en het volk, en democratische opvattingen, die vooral ingang vonden bij de nieuwe burgerij, elkaar. Het herstel van de oude grondwet van Brabant bood de partijen een gemeenschappelijk doel. In mei 1789 werd het geheime genootschap ''[[Pro aris et focis]]'' (voor outer en heerd) opgericht. [[Hendrik van der Noot]] verzamelde een legertje in [[Breda]] in [[Staats-Brabant]]. Onder leiding van generaal [[Jan Andries vander Mersch]] trok dat ''Keizers-Brabant'' binnen. In de eerste veroverde (of bevrijde) gemeente, [[Hoogstraten]], publiceerde Van der Noot op [[24 oktober]] [[1789]] zijn ''[[Manifest van het Brabantse Volk]]''. De opstandelingen namen op 27 oktober [[Turnhout]] in, waar de inwoners zelf een tegenaanval van het keizerlijke leger afsloegen in de [[Slag bij Turnhout (1789)]]. Daarop volgde de belegering van andere strategische steden, maar uiteindelijk trok Vander Mersch zich weer terug over de grens.

{{Zijbalk militaire campagne|titel=Belangrijke veldslagen van de Brabantse omwenteling|battles=[[Slag bij Turnhout (1789)|Turnhout]], [[Vier Dagen van Gent|Gent]], [[Slag om Diest|Diest]], [[Slag om Brussel (1789)|Brussel]], [[Beleg van Antwerpen (1789-1790)|Antwerpen]], [[Slag bij Luxemburg (1790)|Luxemburg]], [[Slag bij Herve|Herve]], [[Slag bij Coutisse|Coutisse]], [[Slag bij Falmagne|Falmagne]]}}

Het nieuwe aanvalsplan van de patriotten richtte zich op het [[graafschap Vlaanderen]]. Van 13 tot 16 november namen opstandige troepen bij verrassing [[Gent]] in tijdens de [[Vier Dagen van Gent]]. Enkele dagen later volgden [[Tienen]] en [[Diest]]. Op 17 november verlieten de landvoogden [[Brussel-Stad|Brussel]], het begin van de uittocht van Oostenrijkse ambtenaren. De veelal in het land zelf gerekruteerde soldaten deserteerden massaal uit het regeringsleger. [[Bergen (België)|Bergen]] kwam op 21 november in opstand, zodat Brussel dreigde omsingeld te raken. De keizer deed nog een verzoeningspoging door de Henegouwse en Brabantse charters te herstellen. Op 10 december kwamen de bevolking van Brussel en de boeren van de omliggende gemeenten in opstand. De restanten van het leger trokken zich terug op de citadels van [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] en [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]].

Op 18 december 1789 te Brussel kreeg Van der Noot een triomfankelijke ontvangst in Brussel. De Belgische overwinning werd gevierd met een speciaal [[Te Deum (hymne)|Te Deum]] in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]] en 's avonds met een opvoering van het toneelstuk ''Mort de César'' van [[Voltaire]] in de [[Koninklijke Muntschouwburg|Muntschouwburg]].<ref>Aart Aarsbergen et al. Kroniek van de Mensheid (1985). p. 612</ref>

Het garnizoen van Antwerpen gaf zich over op 29 maart van het volgende jaar.

==Verenigde Nederlandse Staten==
[[Bestand:Flag of the Brabantine Revolution.svg|thumb|Brabantse driekleur]]
[[Bestand:1790 Insurrection 3 florins lion LIBERTAS.jpg|thumb|Belgische [[munt (betaalmiddel)|munt]] '''DOMINI EST REGNUM''' van 1790 - De [[Leo Belgicus]] (de Nederlandse leeuw) houdt LIBERTAS vast]]
Op 18 december deed het [[Comité van Breda]] zijn intrede in het met de Brabantse driekleur bevlagde Brussel. Alle [[Provinciale Staten (Nederland)|Staten]], met uitzondering van die van [[Luxemburg (land)|Luxemburg]], verklaarden zich onafhankelijk en verenigden zich op [[11 januari]] [[1790]] in de [[Verenigde Nederlandse Staten]], de [[staten van Limburg en Overmaas]] pas op 8 maart. Elke provincie behield zijn [[soevereiniteit]] maar droeg de gemeenschappelijke belangen over aan het [[Congres (bijeenkomst)|Congres]], dat in feite de voortzetting van de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]] is.

==Meningsverschillen==
De opstandelingen bleken het al spoedig diep met elkaar oneens. De regering was in handen van Van der Noot en de behoudsgezinde [[statisten]] beheersten de Staten van Brabant, waarin de Brabantse steden (Brussel, Antwerpen, Leuven) een doorslaggevende rol spelen. Hun tegenstanders, de [[vonckisten]], vonden meer aanhang in [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]] en vooral in [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]]. Deze laatsten willen een democratische, centrale staat en laadden de verdenking op zich een [[constitutionele monarchie]] naar Frans model te prefereren, mogelijk opnieuw onder de Oostenrijkse vorst. Van der Noot daarentegen trachtte de staten te consolideren en zocht buitenlandse steun bij [[Pruisen]], dat sinds november 1789 troepen in het [[prinsbisdom Luik]] had en daarmee min of meer de [[Luikse Revolutie]] steunde. De [[Statisten]] kwamen aan de macht tijdens het [[Statistische Schrikbewind]]. Van der Noot rekende ook op de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Verenigde Provinciën]], maar die waren niet meer de mogendheid die zij aan het begin van de eeuw nog waren. Nadat veel [[Belasting (fiscaal)|belastingen]] onder druk van het volk waren afgeschaft, bleek het ook niet gemakkelijk geld te vinden voor een behoorlijk leger. Bovendien hadden de statisten ook op het keizersgezinde platteland te kampen met tegenstand. Op 31 mei 1790 brak de [[Zuid-Vlaamse plattelandsopstand van 1790|Zuid-Vlaamse boerenopstand]] uit in de streek van Aalst en Oudenaarde. Getooid met de zwarte [[kokarde]] van de royalisten, vielen ze de agrarische macht van de heren en de grote abdijen aan, die door de statisten net was hersteld.

==Mislukking==
Jozef II stierf op [[20 februari]] [[1790]] en werd opgevolgd door de tactvolle [[keizer Leopold II]]. Toen [[Pruisen]] de opstandelingen in de steek liet na het sluiten van de [[Conventie van Reichenbach]] ([[27 juli]] [[1790]]) met Oostenrijk, mislukte de [[opstand]] en [[Aartshertogdom Oostenrijk|Oostenrijk]] kon zijn gezag met zachte middelen (herstel van de [[grondwet]]ten, algemene [[amnestie]]) en lichte militaire druk (onder andere de [[Slag bij Falmagne]]) herstellen. Dit was de [[Eerste Oostenrijkse Restauratie]].

Sommige historici (bijvoorbeeld [[Henri Pirenne]]) zagen in de mislukte opstand een uiting van een Belgisch nationaal gevoel en een voorbode van de [[Belgische Revolutie]] van 1830.

== Zie ook ==
* [[Geschiedenis van de Oostenrijkse Nederlanden#Brabantse omwenteling (1789-1790)|Geschiedenis van Belgium Austriacum]]
* [[Manifest van het Brabantse Volk]]
* [[Tractaet van Vereeninge]]

== Literatuur ==
*{{aut|Suzanne Tassier}}, ''Les démocrates belges de 1789. Étude sur le Vonckisme et la révolution brabançonne'', 1930
*{{aut|[[Jan Craeybeckx]]}}, "[http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/tvg/#page=312&size=513&accessor=toc&source=80&view=imagePane De Brabantse Omwenteling: een conservatieve opstand in een achterlijk land?]", in: ''Tijdschrift voor Geschiedenis'', 1967, p. 303-330
*{{aut|Janet L. Polasky}}, ''Revolution in Brussels, 1787-1793'', Brussel, 1987
*{{aut|Luc Dhondt}}, "[http://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/tvg/#source=102&page=435&accessor=toc&view=pdfPane De conservatieve Brabantse Omwenteling van 1789 en het proces van revolutie en contrarevolutie in de Zuidelijke Nederlanden tussen 1780 en 1830]", in: ''Tijdschrift voor Geschiedenis'', 1989, nr. 3/4, p. 422-450
*{{aut|Fernand Vanhemelryck}} (red.), ''Revolutie in Brabant, 1787-1793'', Brussel, 1990
*{{aut|Jan Craeybeckx}} e.a. (red.), ''De Franse Revolutie en Vlaanderen. De Oostenrijkse Nederlanden tussen oud en nieuw régime'', 1990, {{ISBN|9070289717}}
*{{aut|[[Henri Pirenne]]}}, ''Les États Belgiques Unis. Histoire de la Révolution belge de 1789-1790'', 1992, {{ISBN|2801110248}}
*{{aut|B. Bernard}} en {{aut|R. Maskens}}, ''De Brabantse omwenteling en de Verenigde Nederlandse Staten (1789-1790)'' (= ''Historia Bruxellae'', nr. 1), 2003
*{{aut|Janet L. Polasky}}, "[https://www.journalbelgianhistory.be/nl/system/files/article_pdf/BTNG-RBHC%2C%2035%2C%202005%2C%204%2C%20pp%20435-455.pdf The Brabant Revolution, 'a Revolution in Historiographical Perception]'", in: ''Revue belge d'histoire contemporaine'', 2005, nr. 4, p. 435–455
*{{aut|Jane Judge}}, ''The United States of Belgium. The Story of the First Belgian Revolution'', 2018, {{ISBN|9789462701571}}
*Falter, Rolf, ''België. Een geschiedenis zonder land. [[De Bezige Bij]] (2012)''
*Johan Dirkx, Harry de Kok, ''Slag van Turnhout 1789-1989''. Turnhout, Culturele Raad (1989)

== Voetnoten ==
{{References}}
{{Navigatie geschiedenis van de Lage Landen}}
{{Gesproken Wikipedia klein|BrabOmwenteling.ogg|26526467}}

[[Categorie:Geschiedenis van de Nederlanden in de 18e eeuw]]
[[Categorie:Oorlog van de Verenigde Nederlandse Staten]]
[[Categorie:1789]]
[[Categorie:1790]]
[[Categorie:Opstand]]
[[Categorie:Republicanisme in België]]
[[Categorie:Verenigde Nederlandse Staten]]

Brabantse Omwenteling - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"