Colani op 20 feb 2024 om 17:00

2024-02-20T17:00:07Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Yetholm type shield, South Cadbury 01.jpg|thumb|Schild uit de [[bronstijd]]]][[Bestand:Bronze libation vessel in the form of an elephant, 12th-13th century, Sumatra, Indonesia.jpg|thumb|Bronzen vat voor [[plengoffer]], [[12e eeuw|12e]] tot [[13e eeuw]], [[Sumatra]]]][[Bestand:Tang Dynasty bronze mirror with dragon.jpg|thumb|Bronzen [[spiegel (optica)|spiegel]] met [[Chinese draak]] (uit de [[Tang-dynastie]])]]

'''Brons''' is een [[legering]] van [[koper (element)|koper]] en [[tin (element)|tin]]. Het tingehalte kan variëren van ca. 10 tot 30%. De legering heeft een roodachtige tot gelige kleur, afhankelijk van het tingehalte. De periode in de geschiedenis waarin de mensheid op grote schaal gebruikmaakte van voorwerpen gemaakt van brons, heet traditioneel de [[bronstijd]]. Brons is het eerste [[metaal]] (op enkele eerdere voorwerpen van koper uit het [[neolithicum]] na) dat in de [[Lage Landen]] door de mens werd gebruikt, ter vervanging van [[Steen (materiaal)|steen]] in het [[paleolithicum]]. Het is een taai en [[corrosie]]bestendig materiaal, dat zich goed leent voor bewerking. Een bronzen oppervlak krijgt na een zekere tijd een groen [[patina]].

== Geschiedenis ==
In het derde millennium voor Christus ontdekten metaalgieters proefondervindelijk dat brons duidelijke voordelen had in vergelijking met zuiver koper bij de productie van artistieke beelden. De ontdekking van brons maakte het mogelijk [[Metaal|metalen]] objecten te creëren die sterker waren dan daarvoor mogelijk was. Gereedschappen, [[Gevechtswapen|wapens]], uitrustingen en verschillende [[Bouwmateriaal|bouwmaterialen]], zoals gedecoreerde tegels gemaakt van brons, waren harder en sterker dan steen en koper, de voorlopers van brons. Aanvankelijk werd brons gemaakt door koper met [[arseen]] te legeren. De vroegst bekende objecten met deze samenstelling komen uit het vijfde millennium v.Chr. <ref>{{Cite journal |last=Thornton |first=C.P. |last2=Lamberg-Karlovsky |first2=C.C. |last3=Liezers |first3=M. |last4=Young |first4=S.M.M. |year=2002 |title=On pins and needles: tracing the evolution of copper-based alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of Common-place items. |journal=Journal of Archaeological Science |volume=29 |issue=29 |pages=1451–1460 |ref=Thornton, 2002 |doi=10.1006/jasc.2002.0809}}</ref> Later gebruikte men tin om brons te maken en dat werd het enige type brons in het late 3de millennium v.Chr. <ref>{{Cite journal |last=Kaufman |first=B. |title=Metallurgy and Archaeological Change in the Ancient Near East |journal=Backdirt: Annual Review 2011|pages=p. 86}}</ref> Tinhoudend brons was beter dan met arseen gelegeerd koper, omdat het gemakkelijker te maken was, het sterker was en eenvoudiger was te gieten. Daarnaast is tin niet [[Vergif|giftig]], in tegenstelling tot arseen. De eerste tinhoudende bronzen producten dateren uit het late vierde millennium v.Chr., en zijn gevonden in [[Susa (Iran)|Susa]] ([[Iran]]) en een aantal plaatsen in [[China]], [[Lorestan]] (Iran) en Mesopotamië ([[Irak]]). Koper- en tinertsen worden zelden samen gevonden (met uitzondering van een enkel gebied in Thailand en Iran), zodat men voor de grondstoffen voor de bronsproductie afhankelijk was van de handel.

In Europa waren de ertsafzettingen in [[Cornwall]] ([[Engeland]]) de voornaamste bron voor tin, dat verhandeld werd tot in [[Fenicië]] aan de [[Middellandse Zee]]. Koper werd gevonden in Etrurië, [[Sardinië]] en [[Cyprus]]. Hoewel brons in het algemeen harder is dan [[smeedijzer]], met een [[vickershardheid]] van 60-258 tegen 30-80, kwam er een einde aan het [[bronstijd]]perk en begon de [[IJzertijd|ijzertijd]]; dit gebeurde omdat ijzer makkelijker te vinden en te bewerken was. Brons werd nog steeds gebruikt in de ijzertijd, bijvoorbeeld door [[officier]]en in het [[Romeins leger|Romeinse leger]] die bronzen [[zwaard (wapen)|zwaarden]] hadden, terwijl het voetvolk met ijzeren zwaarden was toegerust. Maar voor veel toepassingen werd het zwakkere smeedijzer voldoende geschikt bevonden.

== Eigenschappen ==
Brons is door de toevoeging van tin harder en minder buigzaam dan koper en heeft een kleinere [[Buiging (mechanica)|buigsterkte]], het heeft een grote [[Dichtheid (natuurkunde)|dichtheid]] waardoor het in de bouw en constructie weinig toepassingen heeft, wel kan het makkelijk [[Gieten (metaalkunde)|gegoten]] worden. Door de toevoeging van tin heeft brons een lager smeltpunt dan puur koper. Dat maakt brons uiterst geschikt voor gebruiksvoorwerpen (zoals de bronzen wapens van de oudheid) en kunstwerken.

Door de corrosiebestendigheid wordt het wel toegepast in voorwerpen die in contact kunnen komen met zeewater, zoals [[appendage]]s en [[beslag (scheepsbouw)|beslag]] op schepen. Een speciale toepassing is als gereedschap dat gebruikt wordt in omgevingen waar explosiegevaar ([[ATEX]]) heerst en vonkvorming ongewenst is, zoals bij opslagtanks voor benzine. Een stalen hamer zou door vonken de benzinedampen kunnen ontsteken.

== Toepassingen ==
Bronzen voorwerpen, van heel kleine tot heel grote, worden gegoten volgens de [[Bronsgieten|bronsgiettechniek]]. [[klok (bel)|Kerkklokken]] zijn (net als vele [[standbeeld]]en) vrijwel altijd van brons. Voor de meeste gegoten voorwerpen wordt brons gebruikt dat voor 10% uit tin bestaat, maar voor bronzen kerkklokken is het tinpercentage circa 20%, in welk geval de legering ook wel [[klokspijs (legering)|klokspijs]] wordt genoemd.

Brons werd in de klassieke oudheid zowel door Grieken, Etrusken als Romeinen gebruikt in de [[beeldhouwkunst]]. Via de [[verlorenwasmethode]] werden beelden van personen of ruiters gemaakt. Een voorbeeld zijn de twee [[bronzen van Riace]], gevonden voor de kust van Calabrië. Veel van dergelijke beelden zijn verloren gegaan, omdat ze opnieuw gesmolten werden om het metaal te recupereren. Een opmerkelijke vondst in België was het [[Bronsdepot van Heppeneert]].

== Trivia ==
[[Bestand:1980 Summer Olympics bronze medal.jpg|thumb|Bronzen medaille van de [[Olympische Zomerspelen 1980]]]]
* Traditioneel is brons het derde ''eremetaal'': iemand die in een wedstrijd een derde plaats behaalt krijgt een bronzen [[medaille]] uitgereikt.

== Zie ook ==
* [[Bronsgieten]]
* [[Spelter]]
{{Appendix|1=Bronnen|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Bronze|datum=20120515}}
----

'''Referenties'''
{{References}}
}}

[[Categorie:Koperlegering]][[Categorie:Tinlegering]]

Brons - Bewerkingsoverzicht

Colani op 20 feb 2024 om 17:00