Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-02-15T10:27:36Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Zie ook het artikel [[Canon van de Bijbel]]}}
{{Zijbalk christendom}}
{{Zijbalk Bijbelwetenschap}}
De '''canonvorming van het Nieuwe Testament''' is het proces dat uiteindelijk leidde tot een algemeen aanvaarde lijst van de geschriften van het [[Nieuwe Testament]]. De wetenschappelijke consensus is dat alle boeken van het Nieuwe Testament in de [[1e eeuw]] geschreven zijn. Reeds aan het einde van de 2e eeuw bestond een canon die niet veel van de huidige verschilde. De tweede helft van de 4e eeuw vormde de beslissende fase van canonisering.

== Terminologie en bronnen ==
Het begrip ''canon'' betekent oorspronkelijk "riet" en daarvan afgeleid "maatstaf" of "norm". Men gebruikte het om een lijst met algemeen erkende Kerkelijke geschriften aan te duiden. Toegepast op de lijst gezaghebbende Bijbelse geschriften komt het begrip 'canon' pas voor in de tweede helft van de 4e eeuw bij [[Athanasius van Alexandrië]].<ref>Athanasius, ''De decretis Nicenae synodi'' 18; ''Paasbrief'' 39.</ref>

Bronnen voor de canonvorming van het Nieuwe Testament zijn:
* Het al dan niet citeren van een geschrift door schrijvers in het [[vroege christendom]].
* Handschriften van het Nieuwe Testament.
* Lijsten met gezaghebbende geschriften.
* Bespreking van de status van Bijbelse geschriften door schrijvers in het vroege christendom.

Canoniciteit werd bepaald aan de hand van veronderstelde [[apostel|apostolische]] oorsprong, gebruik in de [[liturgie]] en overeenstemming met de apostolische [[Traditie (christendom)|traditie]]. Boeken die toegeschreven werden aan (een leerling van) een apostel en in de eerste eeuwen tot stand waren gekomen, maar om uiteenlopende redenen niet opgenomen werden in de canon, heten [[apocriefen van het Nieuwe Testament]]. Geschriften die niet zijn geschreven door degene wiens naam ze dragen, worden [[pseudepigrafen]] genoemd.

== Het proces van canonisatie ==
=== Criteria ===
Volgens nieuwtestamenticus [[Bart D. Ehrman]] hanteerden de [[proto-orthodox christendom|proto-orthodoxe christenen]] vier criteria om te bepalen welke boeken in de canon thuishoorden en welke niet.<ref name="LC21">{{Citeer web |url=https://www.youtube.com/watch?v=v6YxgTTLLYQ |title=21: Formation Of The New Testament Canon |author=[[Bart D. Ehrman]] |work=Lost Christianities |publisher=University of North Carolina at Chapel Hill |date=2002 |accessdate=7 juli 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190924175324/https://www.youtube.com/watch?v=v6YxgTTLLYQ|archiefdatum=2019-09-24}}</ref>{{rp|at=26:13}}
*Een boek moest ''antiek'' zijn, dat wil zeggen, stammen uit de tijd kort na het leven van Jezus (ca. 30 tot 100 n.Chr., ook wel de apostolische periode genoemd). Te recente geschriften zoals [[De herder van Hermas]] werden uitgesloten.
*Een boek moest ''apostolisch'' zijn, dat wil zeggen, geschreven door een [[apostel (hoofdbetekenis)|apostel]] (of een metgezel van een apostel) van Jezus. Er waren discussies over wie tot deze [[apostolische vaders]] dienden te worden gerekend.
*Een boek moest ''orthodox'' zijn, dat wil zeggen, in lijn met de proto-orthodoxe theologie. Zo werd bijvoorbeeld de [[Openbaring van Petrus]] uitgesloten, omdat de christologie ervan [[docetisme|docetisch]] was in plaats van [[hypostase|hypostatisch]]. De [[Openbaring van Johannes]] werd bijna uitgesloten, omdat de proto-orthodoxen niet geloofden in de daarin verkondigde letterlijke duizendjarige heerschappij van Christus op aarde.
*Een boek moest ''brede erkenning'' genieten in de Kerk, dat wil zeggen, de meeste vroegchristelijke gemeenten dienden het te aanvaarden en gebruiken.

=== Vroegste aanwijzingen ===
De brieven van de apostelen werden van de ene naar de andere gemeente doorgegeven: "Wanneer deze brief bij u is voorgelezen, moet u ervoor zorgen dat hij ook in de gemeente van Laodicea wordt voorgelezen, en dat u de brief aan hen te lezen krijgt".<ref group=v>Kolossenzen 4:16</ref> De schrijver van [[2 Petrus]] sprak over "alle brieven van onze geliefde broeder Paulus".<ref group=v>2 Petrus 3:15-16</ref> [[Ignatius van Antiochië]] citeert uit de meeste brieven van Paulus.{{Bron?|Volgens wie?|2019|08|1}}

Dat de vier evangeliën rond het midden van de 2e eeuw algemeen verspreid en gezaghebbend waren, blijkt uit onder meer de volgende aanwijzingen:
* Het [[Marcus 16|secundaire slot]] van het [[Evangelie van Marcus]]<ref group=v>Marcus 16:9-20</ref> veronderstelt kennis van de vier evangeliën.{{Bron?|Volgens wie?|2019|08|1}}
* [[Justinus de Martelaar]] meldt dat de "herinneringen van de apostelen" naast de profeten in de samenkomsten werden gelezen.<ref>Justinus, ''Apol.'' 67.3.</ref> Uit citaten blijkt dat hij de evangeliën bedoelt, hoewel het onzeker is of hij het [[Evangelie van Johannes]] kende.{{Bron?|Volgens wie?|2019|08|1}}
* [[Tatianus]] schreef tussen 170 en 180 een harmonie van de vier evangeliën: ''[[Diatessaron]]''.

=== Vergelijking tussen de vroegste canons ===
{| class="wikitable"
! style="width:124px;"| Boeken
! style="width:123px;"| [[Marcionisme|Marcions canon]]<ref>{{Citeer web |url=http://www.marcionite-scripture.info/Marcionite_Bible.htm|title=Marcionite Bible |author=Adrian Cozad |work=Marcionite Research Library |publisher=Melissa Cutler |accessdate=16 juli 2018}}</ref>
! style="width:123px;"| [[Canon Muratori]]<ref name="Metzgatori">{{Citeer web|url=http://www.earlychristianwritings.com/text/muratorian-metzger.html |title=The Muratorian fragment |author=[[Bruce Metzger]] (vertaler) |publisher=EarlyChristianWritings.com |date= |accessdate=16 juli 2018}}</ref>
! style="width:123px;"| [[Peshitta]]<br />{{Bron?|Peshitta is not the name of a canon or codex, but of a collection of books that became the Syriac Bible, which eventually came to include all 27 book also recognised in other Christian traditions. We need to be more specific which Peshitta version was the earliest.|2019|07|31}}
! style="width:123px;"| [[Codex Vaticanus]]<ref name="Aland">{{Citeer boek | last = Aland | first = Kurt | authorlink = Kurt Aland |author2=Barbara Aland | title = The Text of the New Testament: An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Modern Textual Criticism, trans. Erroll F. Rhodes | publisher = William B. Eerdmans Publishing Company | year = 1995 | location = Grand Rapids, Michigan | page = [https://archive.org/details/textnewtestament00kurt/page/109 109] | url =https://archive.org/details/textnewtestament00kurt| isbn = 978-0-8028-4098-1}}</ref>
! style="width:123px;"| [[Codex Sinaiticus]]<ref>{{Citeer web |url=http://www.codexsinaiticus.org/en/codex/content.aspx |title=Content |publisher=The Codex Sinaiticus Project |accessdate=17 juli 2018 |archiefdatum=20 oktober 2008 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20081020014543/http://www.codexsinaiticus.org/en/codex/content.aspx |dodeurl=unfit }}</ref>
! style="width:123px;"| [[Codex Alexandrinus]]<ref>{{Citeer web |url=http://symeon-anthony.info/BibleCanon/Alexandrinus/CodexAlexandrinus.html |title=Codex Alexandrinus Table of Contents |publisher=Chapel of St. Maximos the Confessor |accessdate=17 juli 2018}}</ref>
! style="width:123px;"| [[Codex Ephraemi Rescriptus]]<ref name="McDonald2017">Het is niet bekend of 2 Tessalonicenzen en 2 Johannes expres zijn weggelaten of dat er geen enkel fragment van beide epistels is overgeleverd. {{Citeer boek |last=McDonald |first=Lee Martin |date=2017 |title=The Formation of the Biblical Canon: Volume 2: The New Testament: Its Authority and Canonicity |url=https://books.google.com/books?id=VfvUDQAAQBAJ&pg=PA244 |location=London |publisher=Bloomsbury Publishing |page=244 |isbn=9780567668851 |accessdate=17 juli 2018}}</ref>
|- style="background-color:#ececec;"
| ''Compositiedatum'' || c. 130–140 || c. 170 || ? || c. 300–325 || c. 330–360 || c. 400–440 || c. 450
|-
| [[Evangelie volgens Matteüs|Matteüs]] || {{Nee}} || {{bezig|Waarschijnlijk}}<ref name="Gospels">Het begin van de Canon Muratori is verloren gegaan; het fragment dat is overgeleverd, begint met Lucas het derde evangelie te noemen en Johannes het vierde. Historici nemen daarom aan dat de eerste twee evangeliën Matteüs en Marcus zullen zijn geweest, al blijft dat onzeker.</ref> || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Evangelie volgens Marcus|Marcus]] || {{Nee}} ||{{bezig|Waarschijnlijk}}<ref name="Gospels" /> || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Evangelie volgens Lucas|Lucas]] || {{onbekend}} ''[[Evangelie volgens Marcion|Marcion]]''<ref>Het [[Evangelie volgens Marcion]] vertoont een sterke gelijkenis met het [[Evangelie volgens Lucas]]. De meeste geleerden menen dat de eerste een geredigeerde versie is van de laatste, terwijl een minderheid van geleerden stelt dat het Evangelie volgens Lucas een geredigeerde versie van het Evangelie volgens Marcion moet zijn.</ref> || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Evangelie volgens Johannes|Johannes]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Handelingen van de apostelen|Handelingen]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan de Romeinen|Romeinen]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Eerste brief van Paulus aan de Korintiërs|1 Korintiërs]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Tweede brief van Paulus aan de Korintiërs|2 Korintiërs]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan de Galaten|Galaten]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan de Efeziërs|Efeziërs]] || {{onbekend}} ''[[Brief aan de Laodicenzen|Laodicenzen]]''<ref>De inhoud van deze Marcionitische [[Brief aan de Laodicenzen]] zijn onbekend. Sommige geleerden stellen deze gelijk aan de [[Brief van Paulus aan de Efeziërs|Brief aan de Efeziërs]], omdat deze laatste oorspronkelijk niet de woorden 'in Efeze' bevatte en omdat het de enige niet-pastorale Paulijnse epistel is die ontbreekt aan Marcions canon, hetgeen suggereert dat Laodicenzen gewoon Efeziërs onder een andere naam was.</ref> || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan de Filippenzen|Filippenzen]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan de Kolossenzen|Kolossenzen]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Eerste brief van Paulus aan de Tessalonicenzen|1 Tessalonicenzen]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Tweede brief van Paulus aan de Tessalonicenzen|2 Tessalonicenzen]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{onbekend}} Misschien<ref name="McDonald2017" />
|-
| [[Eerste brief van Paulus aan Timoteüs|1 Timoteüs]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Tweede brief van Paulus aan Timoteüs|2 Timoteüs]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan Titus|Titus]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Paulus aan Filemon|Filemon]] || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief aan de Hebreeën|Hebreeën]] || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Jakobus|Jakobus]] || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Eerste brief van Petrus|1 Petrus]] || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Tweede brief van Petrus|2 Petrus]] || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Eerste brief van Johannes|1 Johannes]] || {{Nee}} || {{bezig|Waarschijnlijk}}<ref name="John">De Canon Muratori noemt twee brieven geschreven door Johannes, maar geeft weinig aanwijzingen welke dit zijn. Derhalve is onbekend welke van de drie werd uitgesloten die later alsnog als canoniek werd bestempeld. [[Bruce Metzger]] concludeerde dat de Canon Muratori 1 Johannes 1:1-3 citeerde wanneer het schrijft: "Wat frappant is het dan, dat Johannes zo consistent deze specifieke punten ook noemt in zijn Epistels, waarin hij over zichzelf zegt, 'Wat we met onze ogen hebben gezien en met onze oren hebben gehoord en onze handen hebben gehanteerd, deze dingen hebben we aan u geschreven?'". {{Citeer web|url=http://www.earlychristianwritings.com/text/muratorian-metzger.html |title=The Muratorian fragment |author=[[Bruce Metzger]] (vertaler) |publisher=EarlyChristianWritings.com |date= |accessdate=16 juli 2018}}</ref> || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Tweede brief van Johannes|2 Johannes]] || {{Nee}} || {{onbekend}} Misschien<ref name="John" /> || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{onbekend}} Misschien<ref name="McDonald2017" />
|-
| [[Derde brief van Johannes|3 Johannes]] || {{Nee}} || {{onbekend}} Misschien<ref name="John" /> || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Brief van Judas|Judas]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| [[Openbaring van Johannes]] || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Ja}} || {{Ja}}
|-
| ''[[Eerste brief van Clemens|1 Clemens]]'' || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}}
|-
| ''[[Tweede brief van Clemens|2 Clemens]]'' || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}}
|-
| ''[[De herder van Hermas|Herder van Hermas]]'' || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Nee}}
|-
| ''[[Brief van Barnabas]]'' || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Nee}}
|-
| ''[[Openbaring van Petrus]]'' || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}}
|-
| ''[[Wijsheid (van Salomo)]]'' || {{Nee}} || {{Ja}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}} || {{Nee}}
|}

=== Marcion ===
[[Marcion van Sinope|Marcion]] (ca. 85 — ca. 160) was een [[Gnosticisme|gnostische]] schrijver aan het begin van de 2e eeuw. Hij kon niet leven met al die verschillende versies van de evangeliën. Bovendien was hij van mening dat het "ware evangelie" was vertroebeld, dus kwam hij met een nieuw evangelie, dat hij het "Evangelie van de Heer" noemde en bij geleerden beter bekend is als het "[[Evangelie volgens Marcion]]". Deze tekst vertoont een sterke gelijkenis met het [[Evangelie volgens Lucas]]. De meeste geleerden menen dat de eerste een geredigeerde ("gezuiverde") versie is van de laatste, terwijl een minderheid van geleerden stelt dat het Evangelie volgens Lucas een geredigeerde versie van het Evangelie volgens Marcion moet zijn.{{Bron?||2020|02|03}}

Naast dit ene evangelie koos Marcion tien (wederom "gezuiverde") brieven van Paulus uit als "canoniek". De [[Hebreeuwse Bijbel]] verwierp hij volledig. Dit was zijn "Bijbel". In zekere zin trof deze actie van Marcion de christelijke gemeenschap als een donderslag bij heldere hemel. Er was eenvoudig nooit een vraag geweest over het al dan niet terechte gezag van evangeliën, brieven of openbaringen. Opeens werd het dringend noodzakelijk vast te stellen welke werken "juist" waren en welke vervalsingen of op andere wijze onwaardig om in de kerken gebruikt te worden. Er is van dit proces alleen een voorstelling te maken door de brieven te lezen die de "[[kerkvader]]s" schreven en ontvingen.

=== Na Marcion ===
Rond 155 meldde [[Justinus de Martelaar|Justinus]] het bestaan van vier evangeliën. Tussen 170 en 180 bracht [[Tatianus]] in zijn [[Diatessaron]] de vier evangeliën bij elkaar in een doorlopend verhaal. (Deze tekst is nu grotendeels verloren.) In deze periode werden de andere geschriften van het Nieuwe Testament ook al genoemd. Tussen 150 en 180 bestond dus een verzameling van nieuwtestamentische geschriften met apostolisch gezag. De samenstelling verschilde per kerk. Vanaf 180 verschijnen de evangeliën plotseling met verwijzing naar de naam van de (toegeschreven) auteur. Rond 180 noemde [[Theophilus van Antiochië]] dertien brieven van Paulus en stelt hij "het evangelie" (waaronder zeker Johannes) en Paulus op dezelfde hoogte als Jesaja.<ref>Theophilus, ''Ad Autolycum'' 2.22; 3.14.</ref>

In de jaren die volgen begint meer overeenstemming te ontstaan over de canon.
* In de zogeheten '[[Canon Muratori]]', gedateerd rond 170, staat een lijst van boeken van het Nieuwe Testament. In deze lijst ontbreken [[Brief aan de Hebreeën|Hebreeën]], [[Brief van Jakobus|Jakobus]], [[Eerste brief van Petrus|1 Petrus]], [[Tweede brief van Petrus|2 Petrus]] en een van de drie [[brieven van Johannes]].<ref name="Johannes">De Canon Muratori noemt twee van de drie brieven van Johannes, maar geeft niet aan welke twee. Zodoende is onbekend welke van de drie werd uitgesloten.</ref> De [[Wijsheid van Salomo]] en de [[Openbaring van Petrus]] staan er wel in, maar die laatste met de notitie dat deze omstreden is. De [[Herder van Hermas]] komt minder gezag toe en mag niet worden voorgelezen in de kerk. De [[Brief aan de Laodicenzen]] wordt verworpen als een [[marcionisme|marcionitische]] vervalsing.
* [[Ireneüs van Lyon]] erkent rond 185 alle boeken van het Nieuwe Testament met uitzondering van Hebreeën, [[Brief van Paulus aan Filemon|Filemon]], [[Brief van Judas|Judas]], [[Tweede brief van Johannes|2 Johannes]] en [[Derde brief van Johannes|3 Johannes]].
* [[Hippolytus van Rome]] erkent rond 200 dezelfde boeken als Ireneüs.
* [[Tertullianus]] erkent rond 200 alle boeken, behalve Hebreeën, Jakobus en 2 Petrus.
* [[Clemens van Alexandrië]] erkent in diezelfde tijd alle boeken van het Nieuwe Testament, maar daarnaast ook apocriefen zoals de [[brief van Barnabas]] en de [[Herder van Hermas]] alsmede heidense geschriften. In zijn omgeving was kennelijk nog geen duidelijke canon. In de grotere kerken was alleen nog onduidelijkheid over Hebreeën, Jakobus en 2 Petrus.

Canoniciteit werd bepaald aan de hand van veronderstelde apostolische oorsprong, gebruik in de officiële liturgie en overeenstemming met de apostolische traditie. De boeken die pretendeerden onderdeel te zijn van het Nieuwe Testament, toegeschreven werden aan een apostel en in de eerste eeuwen tot stand waren gekomen, maar om uiteenlopende redenen niet opgenomen werden in de canon, heten [[apocriefen van het Nieuwe Testament|apocriefen]]. Geschriften die in de canon werden opgenomen, maar die niet volledig teruggaan op de apostelen worden [[pseudepigrafen]] genoemd. Vanaf 210 ontstond er discussie over Hebreeën, Jakobus, Judas, 2 Petrus, 2 en 3 Johannes en Openbaring. Deze boeken werden soms [[deuterocanoniek]] genoemd.

=== De Griekse kerk ===
In de Griekse Kerk twijfelde men vooral aan Jakobus, Judas, 2 Petrus, 2 en 3 Johannes en Openbaring. [[Origenes]] (eerste helft 3e eeuw) beschouwde Hebreeën, Jakobus, 2 Petrus, 2 en 3 Johannes en Judas als twijfelachtig, hoewel hij bij de inhoud van Hebreeën geen twijfels had.<ref>Eusebius, ''Historia Ecclesiastica'' 6.25; Origenes, ''Tomoi in Johannem'' 20.10.66; ''Tomoi in Matthaeum'' 17.30.</ref> De overige boeken, dus ook Openbaring, beschouwt hij wel als algemeen aanvaard. Onder vervalsingen rekende Origenes het [[Griekse Evangelie van de Egyptenaren|evangelie van de Egyptenaren]], het [[Evangelie van Thomas (Nag Hammadi)|Thomasevangelie]], het evangelie van [[Basilides]] en van [[Matthias]].

In de strijd tegen het millenniarisme trok [[Dionysius van Alexandrië|Dionysios]] de apostolische oorsprong van Openbaring in twijfel. Dit had grote invloed op twijfels rond dit boek in het oosten.

[[Eusebius van Caesarea]] (begin 4e eeuw) maakte onderscheid tussen algemeen aanvaarde boeken (de vier evangeliën, [[Handelingen der Apostelen]], de [[brieven van Paulus]], [[1 Johannes]] en [[1 Petrus]]) en algemeen bekende maar omstreden boeken ([[Brief aan de Hebreeën|Hebreeën]], [[Brief van Jakobus|Jakobus]], [[Brief van Judas|Judas]], [[2 Petrus]], [[2 Johannes]] en [[3 Johannes]]). In deze laatste categorie noemt Eusebius ook de boeken die volgens hem vervalsingen zijn: de [[Handelingen van Paulus]], de [[Herder van Hermas]], de [[Openbaring van Petrus]], de [[brief van Barnabas]], de [[Didachè]] en met enige aarzeling de [[Openbaring van Johannes]]. Andere geschriften zoals het [[Evangelie van Petrus]] en het [[Evangelie van Thomas (Nag Hammadi)|Thomasevangelie]] verwerpt hij als ketterse vervalsingen op basis van hun afwijkende stijl en inhoud.<ref>Eusebius, ''Historia Ecclesiastica'' 3.25.</ref>

In zijn Paasbrief van 367 noemde [[Athanasius van Alexandrië|Athanasius]] alle boeken van het huidige Nieuwe Testament, zonder enig onderscheid. Met uitzondering van Openbaring kregen de boeken al snel algemene erkenning. De discussies over Openbaring duurden nog enkele eeuwen, totdat de canoniciteit ervan onder invloed van het westen langzaamaan werd erkend.

===De Syrische kerk===
Binnen de Griekssprekende [[Syrisch christendom|Syrische Kerk]] ging de canonvorming ongeveer op dezelfde manier als in de andere Griekse Kerken. [[Lucianus van Antiochië]]<ref>{{en}}[https://www.newadvent.org/cathen/09409a.htm Lucian of Antioch], lemma in [[Catholic Encyclopedia]], 1913</ref> ontkende de canoniciteit van Openbaring. Uiteindelijk was het [[Johannes Damascenus|Johannes van Damascus]] die in de achtste eeuw de complete canon erkende.

In de [[Kerk van het Oosten (hoofdbetekenis)|Oost-Syrische Kerk]], waar men [[Syrisch]] sprak, was de Diatessaron van Tatianus nog tot de 5e eeuw het officiële evangelie. Toen werd de nieuwe Syrische Bijbelvertaling, de [[Peshitta]], in gebruik genomen. Deze bevatte de boeken van het Nieuwe Testament, met uitzondering van Judas, 2 Petrus, 2 en 3 Johannes en Openbaring. Halverwege de 5e eeuw scheurde de Syrische Kerk in tweeën. Een deel volgde [[Nestorius]] en vormde de [[Assyrische Kerk van het Oosten|Oost-Syrische of Nestoriaanse Kerk]], de rest werd [[miafysitisme|miafysitisch]] onder leiding van [[Jacobus Baradaeus]] en vormde de [[Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië]], die ook ''jacobieten'' werden genoemd. De nestorianen bleven de onvolledige canon gebruiken, terwijl de jacobieten alle boeken erkenden.

===De Latijnse kerk===
In de Latijnse Kerk zijn lang twijfels geweest over de canoniciteit van Hebreeën, 2 Petrus, 2 en 3 Johannes, Jakobus en Judas. Rond 250 erkende [[Novatianus]] alle boeken behalve deze zes en 1 Petrus. [[Cyprianus van Carthago|Cyprianus]] erkende 1 Petrus wel, maar de zes genoemde boeken niet. De canon van Cheltenham, van rond 360, erkent alle boeken, behalve Hebreeën, Jakobus en Judas.

De twijfels gingen vooral over de apostoliciteit van de brieven. Onder invloed van de Griekse Kerk werden ze echter uiteindelijk erkend. [[Hilarius van Poitiers]] erkende voor 367 ook Hebreeën, Jakobus en 2 Petrus als apostolisch. [[Hiëronymus (heilige)|Hiëronymus]] gebruikte de lijst van Athanasius als canonieke standaard (394)<ref>Hiëronymus, ''Ep. ad Paulinum'' 53.9.</ref> en hetzelfde geldt voor [[Paus Innocentius I]] (405).<ref>Innocentius I, ''Epistula'' 6.</ref> Tijdens het derde concilie van [[Carthago]] in 397, werd de canon officieel door de Latijnse kerk vastgelegd. Dit concilie bevestigde het besluit van het [[Concilie van Hippo]] (393).

== Externe link ==
* [https://web.archive.org/web/20120103124258/http://users.skynet.be/fa390968/_BetrouwbaarNT.doc''De canon van het Nieuwe Testament'' door F.F. Bruce (volledige Nederlandse online-versie)]

== Zie ook ==
* [[Auteurschap van de Bijbel]]

{{Appendix|2=
* {{en}}H. von Campenhausen (1972): ''The Formation of the Christian Bible'', Sigler Press, Mifflintown ({{ISBN|1-888961-02-3}})
* F. van Segbroeck: ''Het Nieuwe Testament leren lezen''
* Prof. Dr. Frederic Fyve Bruce (1977): ''De betrouwbaarheid van de geschriften van het Nieuwe Testament'', Uitgever Internationale Bijbelbond - Telos Nederland ({{ISBN|90 324 9501 1}}) - Vertaling van (1946): ''Are the New Testament documents reliable?''
* A.S. van der Woude: ''Bijbels Handboek''
* J. van Bruggen: ''Het kompas van het christendom: ontstaan en betekenis van een omstreden Bijbel''
* W.J.J. Glashouwer en [[willem Ouweneel|W.J. Ouweneel]]: ''Het ontstaan van de Bijbel''
* G. van den Brink: ''Van koinè tot canon: de overlevering van het Nieuwe Testament''
* E. de Vries, 'De geschiedenis van het ontstaan van de canon', in: H. Baarlink (red.), ''Inleiding tot het Nieuwe Testament''. Kampen 1989, 73-85.
=== Bijbelverzen ===
{{References|group=v||2}}
=== Overige verwijzingen en bronnen ===
{{References}}
}}

[[Categorie:Nieuwe Testament]]

Canonvorming van het Nieuwe Testament - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd