Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T19:08:42Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

{{Infobox dynastie
| afbeelding = Portrait du prince de Ligne par Charles Leclercq.png|thumb|230px
| onderschrift = Portret door [[Charles Le Clercq]] (1780)
| leven = [[1735]] - [[1814]]
| functie1 = [[Huis Ligne|7de prins van Ligne]] Prins van Épinoy en Amblise
| periode1 = [[1766]] - [[1814]]
| voorganger1 = [[Claude Lamoral II de Ligne]]
| opvolger1 = [[Eugène de Ligne (8e prins de Ligne)|Eugène de Ligne]]
| functie2 = [[Graafschap Fagnolles|Graaf van Fagnolles]]
| periode2 = [[1770]] - [[1794]]
| voorganger2 =
| opvolger2 =
| functie3 = [[Graafschap Geleen en Amstenrade|Graaf van Geleen en Amstenrade]]
| periode3 = [[1767]] - [[1779]]
| voorganger3 =
| opvolger3 =
| functie4 =
| periode4 =
| voorganger4 =
| opvolger4 =
| geboorteplaats = [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Oostenrijkse Nederlanden]]
| sterfplaats = [[Wenen]], [[Heilige Roomse Rijk]]
| vader = [[Claude Lamoral II van Ligne]]
| moeder = Elisabeth Alexandrine van Salm
| dynastie = [[De Ligne (geslacht)|Huis Ligne]]
| partner = Marie Franziska
| kinderen = 7, zie "Huwelijk en kinderen"
}}
[[Bestand:Anonymous painting of Charles-Joseph de Ligne at about age 10 in a fantasy uniform.png|thumb|De prins rond zijn tiende in uniform]]
[[Bestand:Château de Beloeil sur le lac - Belgium.jpg|thumb|Het stamslot van de Lignes in Beloeil]]
[[Bestand:Löschenkohl Joseph II. Katharina II.jpg|thumb|De prins (tweede van links) op een gravure over de ontmoeting van keizer Jozef II en Catharina de Grote aan het begin van de Krimreis in 1787]]
[[Bestand:Charles-Joseph de Ligne by John Cluysenaar - Egmont Park - Brussels, Belgium - DSC08313.jpg|thumb|Standbeeld van de prins door [[John Cluysenaar]], opgericht in 1935 in het [[Egmontpark (Brussel)|Brusselse Egmontpark]] om zijn geboorte twee eeuwen eerder te vieren]]

'''Charles-Joseph Lamoral''', zevende [[Huis Ligne|prins van Ligne]] en van het [[Heilig Roomse Rijk]], [[Graafschap Fagnolle|soeverein graaf van Fagnolle]], [[Grande (titel)|grande]] van Spanje, ridder in de [[Orde van het Gulden Vlies]] ([[Brussel (stad)|Brussel]], [[23 mei]] [[1735]] – [[Wenen]], [[13 december]] [[1814]]) was een [[Zuidelijke Nederlanden|Zuid-Nederlands]] edelman, veldheer, diplomaat en schrijver. Hij was een geliefd causeur in de [[Literaire salon|salons]] en hoven van [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Parijs]]-[[Versailles]], [[Sint-Petersburg]] en [[Wenen]]. Zijn passies waren oorlog en vrouwen, maar ook in het [[Theater (kunstvorm)|theater]] en in de [[tuinarchitectuur]] kon hij zijn enthousiasme kwijt. Hij vocht in [[Habsburgse monarchie|Oostenrijkse]] dienst en ook in een [[Russisch-Turkse Oorlog (1787-1792)|Russische veldtocht]]. Hoewel hij opklom tot veldmaarschalk, beschouwde hij zijn briljant gestarte legercarrière als mislukt. Toen hij in 1794 door de [[Franse Revolutie]] zijn bezittingen in de Nederlanden verloor, ging hij zich volledig toeleggen op het schrijven. Daarin toonde hij zich een begaafd [[essayist]] en [[Autobiografie|memorialist]]. Hij was toegankelijk voor [[Verlichting (stroming)|verlichte ideeën]], maar behoorde tot het Europa van het [[ancien régime]]. In zijn laatste levensjaar kende hij nog een ''moment de gloire'' op het [[Congres van Wenen]], als belichaming van de voorbije 18e eeuw. Over dat gebeuren deed hij de beroemde uitspraak: ''Le congrès ne marche pas, il danse'' (Het congres loopt niet, het danst).

== Afkomst en jonge jaren ==
Charles-Joseph de Ligne was een telg van het [[huis Ligne]], uit een van de oudste en aanzienlijkste adelsgeslachten van [[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]]. Hij volgde zijn vader [[Claude Lamoral II van Ligne]] op die veldmaarschalk was in Oostenrijkse dienst en lid van de keizerlijke [[Geheime Raad]]. Zijn moeder Elisabeth Alexandrine van Salm stamde uit het adellijke geslacht [[Salm (geslacht)|Salm]]. Ze stierf toen Charles-Joseph vier jaar was. Zijn privéleraar Étienne de La Porte bracht hem van 1748 tot 1755 de [[Geesteswetenschappen|humaniora]], literatuur en Franse wellevendheid bij. Het stelde hem in staat in 1751 een ''Discours sur la profession des armes'' te redigeren. Datzelfde jaar werd hij in Wenen gepresenteerd aan [[Keizer Frans I Stefan|keizer Frans I]] en keizerin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]], die hem [[kamerheer]] maakten.

== Carrière ==
In 1752 ging hij in dienst bij het infanterieregiment van zijn vader. Als [[vaandrig]] gekazerneerd in [[Bergen (België)|Bergen]], schreef hij al [[Libertinisme|libertijnse]] verzen. Op zijn twintigste was hij kapitein en presenteerde zijn vader hem in Wenen onvoorbereid aan zijn toekomstige, de zes jaar jongere Françoise Marie Xavière van Liechtenstein, voor wie een mooie titel in het verschiet lag. De Ligne verzette zich niet tegen het gearrangeerde huwelijk, maar voelde zich ook niet gebonden door de echtelijke trouw. Er zou geruime tijd overheen gaan voor er waardering groeide tussen het koppel.

Militair bewees De Ligne zijn kunnen in de [[Zevenjarige Oorlog (18e eeuw)|Zevenjarige Oorlog]] (1756-1763). Hij steeg snel in rang en werd na de [[Slag bij Hochkirch]] (1758) benoemd tot kolonel. Ook bij [[Slag bij Kunersdorf|Kunersdorf]] en [[Slag bij Maxen|Maxen]] onderscheidde hij zich. Hij was degene die het nieuws van de overwinning naar Versailles mocht brengen. In 1764 was de oorlog gedaan en werd hij generaal-majoor. Hij werd naar [[Republiek Venetië|Venetië]] gestuurd en stopte onderweg een week bij [[Voltaire]] in [[Ferney]].

Bij de dood van zijn vader in 1766 werd hij de zevende prins van Ligne, alsook graaf van [[graafschap Geleen en Amstenrade|Geleen en Amstenrade]], dat hij in 1779 zou verkopen. Met zijn nieuw verworven vermogen trok hij voor drie jaar naar Parijs, waar hij met zijn in roze livrei geklede gevolg – naar de kleur van het familiewapen – een graag geziene figuur werd in de politieke en culturele elite van zijn tijd. Aan het hof stond hij vooral op goede voet met de koningin, zijn landgenote [[Marie Antoinette van Oostenrijk]], en met haar schoonbroer [[Karel X van Frankrijk|Charles]]. Hij was te vinden in de salons van [[Madame du Deffand]] en de [[Madeleine Angélique Neufville de Villeroy|Maréchale de Luxembourg]], en vooral ook in de theaterwereld, waar hij bijvoorbeeld [[Beaumarchais]] ontmoette. Onder de filosofen frequenteerde hij Voltaire, [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] en [[Denis Diderot|Diderot]].

Terug in Brussel was hij in 1769 bij de oprichters van de ''[[Keizerlijke en Koninklijke Academie van Wetenschappen en Letteren van Brussel|Société litéraire]]'' en bleef hij ook de toneelwereld opzoeken. Hij was bevriend met de actrices en salonnières [[Angélique D'Hannetaire|Angélique]] en [[Eugénie D'Hannetaire]]. Aan die laatste zou hij zijn ''Lettres à Eugénie sur les spectacles'' opdragen. In 1770 werd zijn baronie [[Graafschap Fagnolle|Fagnolle]] verheven tot [[rijksgraafschap]] (wat hem in 1789 toegang zou verschaffen tot de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]]). Onmiddellijk bood hij Rousseau er asiel aan, maar de filosoof ging er niet op in. Nog in 1770 nam hij in [[Uničov|Neustadt]] deel aan de ontmoeting tussen koning [[Frederik II van Pruisen]] en de toekomstige [[keizer Jozef II]]. In 1774 werd hij vliesridder en promoveerde hij militair tot luitenant-generaal; na de [[Beierse Successieoorlog]] (1778-1779) tot luitenant-veldmaarschalk.

Voor het huwelijk van zijn oudste zoon [[Charles de Ligne (militair)|Charles]], dat in [[Parijs]] groot werd gevierd, schreef hij de lichte opera ''Colette et Lucas''. Om de zaken van zijn Poolse schoondochter te regelen, reisde hij naar Rusland. Op weg bezocht hij in 1780 koning [[Frederik II van Pruisen]] in [[Potsdam]] en uiteindelijk [[Catharina II van Rusland|Catharina de Grote]] in [[Tsarskoje Selo]]. Met de tsarin begon hij een correspondentie die zou aanhouden tot zijn dood. Twee jaar later werd hij door [[keizer Jozef II]] enige tijd als Oostenrijkse diplomaat naar het Russische hof gestuurd. Hij werd een vertrouweling van Catharina en ging in op haar uitnodiging om haar te vergezellen op de extravagante reis over de [[Dnjepr (rivier)|Dnjepr]] naar de [[Krim]], die hij schitterend beschreef in zijn ''Lettres à la marquise de Coigny''. Hij vervoegde haar in [[Kiev]] begin 1787. Na hun terugkeer te Sint-Petersburg vocht hij met zijn zoon Charles in de [[Russisch-Turkse Oorlog (1787-1792)|Russisch-Turkse Oorlog]], eerst in dienst van de Oostenrijkers en na hun uittrede voor de Russen. Vanaf november 1787 opereerde hij onder het bevel van [[Grigori Potjomkin|Potemkin]]. In december 1788 ging hij terug naar de Oostenrijkers om het beleg van Belgrado voor te bereiden.

== Revolutie en ballingschap ==
Bij het uitbreken van de [[Brabantse Revolutie]] tegen het keizerlijke gezag in de [[Oostenrijkse Nederlanden]] in 1789 werd Ligne benaderd om leider van de Nederlandse opstandelingen te worden, maar hij weigerde en bleef loyaal aan de keizer. Toch was er achterdocht en dubbelzinnigheid, zoals blijkt uit zijn opdracht in de Balkan – misschien mee bedoeld om hem weg te houden van zijn vaderland – en uit de aanwezigheid van zijn zoon [[Louis de Ligne|Louis]] in het opstandige legertje (al zou die aan het begin van de [[Vier Dagen van Gent]] de benen nemen). In 1791 werd hij nog [[Baljuw|grootbaljuw]] van Henegouwen, een ambt uit het [[ancien régime]] dat ten einde liep.

Zijn oudste zoon Charles sneuvelde in 1792 in de [[Eerste Coalitieoorlog]] tegen de Fransen. Onder de daaropvolgende [[Eerste Franse annexatie|bezetting]] van de Oostenrijkse Nederlanden door Franse revolutionaire troepen werden zijn bezittingen verbeurd verklaard. De Ligne vluchtte met zijn familie naar Wenen, waar hij zich in 1794 permanent vestigde. Hij verbleef op de [[Leopoldsberg]] en ook bij zijn dochter Marie-Christine op het kasteel van [[Teplice|Teplitz-Schönau]]. Treurend om zijn gesneuvelde zoon, ging hij er door een diepe depressie en verwaarloosde hij zijn voorkomen. Toch waren dit jaren van intense literaire activiteit, ook gedreven door financiële noodzaak. Bij de gebroeders Walther in [[Dresden]] liet hij, met de assistentie van [[Marie-Caroline Murray]], zijn literaire werk uitgeven in 34 delen. Als er een deel ernst zat in zijn bewering dat hij de weinige ''esprit'' die hem restte ging verkopen, dan viel het resultaat niet mee. Er waren weliswaar inschrijvers, maar de reeks was te omvangrijk en heterogeen om veel afnemers te vinden. Het zou duren tot de bloemlezing van Madame de Staël in 1809 vooraleer hij literair succes proefde.

De [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]] stelde de prins in 1803 schadeloos voor het verlies van het graafschap Fagnolle aan de Fransen, door hem de [[abdij Edelstetten]] toe te kennen. Ook verkreeg hij een zetel in de rijksvorstenraad. Op 22 mei 1804 verkocht Ligne het graafschap Edelstetten, dat een jaarrente van 15.000 florijnen genereerde, aan de vorst Esterhazy de Galantha. Ondertussen had keizer [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] het sekwester opgeheven dankzij het feit dat zoon Louis onder de [[Eerste Franse keizerrijk|grondwet van 1804]] ''Officier d'Empire'' werd.<ref>Manuel Couvreur, "Un Autrichien à Paris. Quelques réflexions sur les singularités 'belges' du prince de Ligne", in: ''Textyles'', 2005, p. 53-62. {{DOI|10.4000/textyles.451}}</ref> De Ligne liet Louis zijn geliefde Belgische bezittingen, die hij zelf nooit zou terugzien. Gevraagd waarom hij geen einde maakte aan zijn vrijwillige ballingschap, antwoordde hij eenvoudig: ''L'humeur, l'honneur, l'horreur''. In 1808 werd hij door [[keizer Frans II]] bedacht met een bevordering tot veldmaarschalk, zij het als eretitel, want na 1794 speelde hij geen militaire rol van betekenis meer.

In 1814, het jaar van zijn dood, was de 79-jarige edelman sterk aanwezig in de marge van het [[Congres van Wenen]], dat samen was gekomen om Europa opnieuw te ordenen na de nederlaag van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Hij typeerde het schijnbaar eindeloos aanslepende gebeuren met de woorden ''Le congrès ne marche pas, il danse'' (Het congres loopt niet, het danst).<ref>Andere varianten opgetekend door tijdgenoten: ''Le congrès danse, il ne marche pas'' en ''Le congrès danse bien, mais il marche mal''.</ref> Na een van die bals vatte hij kou. Op 13 december blies hij in het huis aan de Mölker Bastei 10, waar hij tijdens het congres verbleef, zijn laatste adem uit, naar eigen zeggen "opdat de dood van een maarschalk de soevereinen een ogenblik zou kunnen ontspannen". Zijn begrafenis op de [[Kahlenberg (heuvel)|Kahlenberg]] was inderdaad een grote gebeurtenis. [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] bracht een hommage uit "aan de vrolijkste man van de eeuw".<ref>Johann Wolfgang von Goethe, "Requiem dem frohsten Manne des Jahrhunderts, dem Fürsten von Ligne", in: ''Gedichte, Nachlese und Nachlass'', ed. Siegfried Seidel, Berlin, Aufbau, 1979, p. 537</ref>

== Schrijverschap ==
De Ligne was filosoof, essayist en biograaf en schreef over uiteenlopende onderwerpen, van krijgskunde tot tuinieren en poëzie. Hij onderhield een correspondentie met [[Voltaire]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] en [[Christoph Martin Wieland|Wieland]], had een warme vriendschap met [[Madame de Staël]] en was een centrale figuur in de literaire salons van Wenen. Zijn hele leven lang schreef hij, maar publicatie liet soms op zich wachten. Van 1781 tot 1787 beschikte hij in zijn Brusselse herenhuis over een eigen pers, waar hij een tiental werken liet drukken. Het waren kleine oplages die hij uitdeelde aan aristocratische vrienden.

In de laatste jaren van zijn leven verscheen zijn verzamelde werk in 34 delen. Vaak ging het om herwerkingen van bestaande geschriften, al dan niet eerder in druk gebracht. Een ander, meer persoonlijk deel van zijn werk hield hij achter voor postume publicatie. Dit betrof onder meer de ''Fragments de l'histoire de ma vie'', een origineel antwoord op de ''Histoire de ma vie'' van zijn vriend [[Giacomo Casanova|Casanova]], die hij tot het schrijven ervan had aangemoedigd en van wie hij de eerste lezer was.<ref>Manuel Couvreur, "Les humeurs noires du prince rose", in: Valérie André en Manuel Couvreur (eds.), ''Cinquante nuances de rose. Les affinités électives du prince de Ligne'', 2018, p. 20</ref>

Veel werken van De Ligne handelen over de geschiedenis en de strategie van de [[Krijgswetenschap|krijgskunst]], zoals zijn ''Fantaisies et préjugés militaires'' (Militaire fantasieën en vooroordelen) uit 1780. Zijn ''Vie du prince Eugène de Savoie'' (Het leven van prins [[Eugenius van Savoye]]) uit 1809 was een nep-autobiografie. Beroemd is ook zijn ''Coup d'œil sur Belœil'', een boek over landschapscreatie dat voor het eerst in een Duitse vertaling verscheen (''Der Garten zu Beloeil nebst einer kritischen Übersicht der meisten Gärten Europens''). Daarin besprak hij tuinen en parken die hij goed kende, zoals die van zijn [[kasteel van Belœil]] en van het [[Petit Trianon]]. De ''Conversations avec Voltaire et Rousseau'' geven een beeld van zijn conversatie, die bekend stond als sprankelend en frank. Voorts schreef hij etnologische werken over de [[Joden]], de [[zigeuners]], de [[Grieken]], de [[Kreta|Kretenzers]], de [[Polen]] en andere bevolkingsgroepen. Daarin gaf hij blijk van een zekere openheid van geest, zonder te ontsnappen aan de vooroordelen van zijn tijd.<ref>Jean-Paul de Nola, "Ligne et la diversité ethnique", in: ''Cahiers de l'Association internationale des études francaises'', 2002, p. 149-159. {{DOI|10.3406/caief.2002.1454}}</ref> In essentie was De Ligne echter een autobiograaf, die zoals [[Montaigne]] zichzelf tot studieobject nam. Zijn stijl richtte zich naar de spreektaal, mee ingegeven door zijn afkeer van pedanterie. Frequent maakte hij woordspelingen en muntte hij [[Aforisme|bons mots]].

== Huwelijk en kinderen ==
Hij trouwde op 7 augustus 1755 met de hofdame prinses Marie Franziska (Françoise Marie Xavière) van Liechtenstein (1739-1821), een zuster van vorst [[Frans Jozef I van Liechtenstein]] (1726-1781), die regeerde van 1772-1781. Zij kregen volgende kinderen:

# Marie-Christine (1757-1830), trouwde met Johann Nepomuk (1753-1826), tweede vorst van Clary en Aldringen
# [[Charles de Ligne (militair)|Charles Joseph Antoine]] (1759-1792), kolonel bij de genie, gesneuveld in de oorlog tegen Frankrijk
# François Leopold (1764-1771)
# [[Louis de Ligne|Louis Eugène]] (1766-1813)
# Albert Xavier (1767-1771)
# Euphémie Christine (1773-1834), trouwde met János Pálffy z Erdőd
# Flore (1775-1849), trouwde met baron de Spiegel

Na zijn dood in 1814 werd hij als prins van Ligne opgevolgd door zijn kleinzoon [[Eugène de Ligne (8e prins de Ligne)|Eugène de Ligne]], zoon van [[Louis Eugène de Ligne]] (1766-1813). Deze werd ambassadeur en voorzitter van de Senaat.

Daarnaast had hij nog kinderen uit buitenechtelijke relaties. Christine de Ligne (1788-1867) zou de moeder worden van [[Maximilian Karl Lamoral O'Donnell]] (1812-1895), die in 1853 de Oostenrijkse keizer [[Frans Jozef I van Oostenrijk|Frans Jozef I]] van een moordpoging redde.

== Voorouders==
{| class="wikitable" style="background:#FFFFFF; font-size:85%; text-align:center"
|- bgcolor="#E0E0E0"
!colspan="9"|Voorouders van Claude Lamoral II van Ligne
|-
|'''Overgrootouders'''
|colspan="2"|[[Claude Lamoral I van Ligne]] (1588-1622 ∞ [[Clara Maria van Nassau-Siegen]] (1595-1634) 
|colspan="2"|[[Louis Ramon de Folches y Cardona]] (1608-1670) ∞ [[Maria Theresia de Beavidez de la Cuevas]] (-1630) 
|colspan="2"|[[Karl Theodor van Salm Neufville]] (1645-1710) ∞ [[Louise Maria van Pfalz Simmern]] (1647-1679)
|colspan="2"|[[Maurits Hendrik van Nassau Hadamar]] (1626-1679) ∞ [[Anna Louise van Manderscheid Blankenheim]] (1654-1692) 
|-
|'''Grootouders'''
|colspan="4"|[[Hendrik Lodewijk Ernest van Ligne]] (1644-1702) ∞ [[Juana Monica de Aragon y Benavidez]] (1663-1691) 
|colspan="4"|[[Lodewijk Otto van Salm Neufville]] (1674-1738) ∞ [[Albertina Johanna Francisca van Nassau Hadamar]] (1679-1716) 
|-
|'''Ouders'''
|colspan="8"|[[Claude Lamoral II van Ligne]] (1685-1766) ∞ [[Elisabeth Alexandra zu Salm]] (1704-1739) 
|-
|- bgcolor="#E0E0E0"
|colspan="9"|'''Charles-Joseph de Ligne (1735-1814)'''
|}

== Onderscheidingen ==
*Ridder in de Oostenrijkse tak van de [[Orde van het Gulden Vlies]] (1772)
*Commandeur in de [[Orde van Maria Theresia]] (1789)

== Publicaties (selectie) ==
* ''Lettres à Eugénie sur les spectacles'', 1774
* ''Céphalide, ou les Autres mariages samnites'', 1777
* ''Instruction secrète dérobée à S.M. le roi de Prusse'', 1779
* ''Préjugés et fantaisies militaires'', 1780
* ''Colette et Lucas'', 1781
* ''Coup d'œil sur Belœil et sur une grande partie des jardins de l'Europe'', 1781
* ''Mélanges de littérature'', 1783
* ''Lettres à la marquise de Coigny'', 1787
* ''L'Amant ridicule'', 1787
* ''Mémoire sur le roi de Prusse Frédéric le Grand'', 1789
* ''Mélanges militaires, littéraires et sentimentaires'', 34 dln., 1795-1811 (verzameld werk)
* ''Mes écarts ou ma tête en liberté'', 1796 (memoires)
* ''Mon Refuge ou Satire sur les abus des jardins modernes'', 1801 (herwerking van ''Coup d'œil sur Belœil'')
* ''Contes immoraux'', 1802 (essays)
* ''Mémoires du prince Eugène de Savoie écrits par lui-même'', 1809 (gespeelde autobiografie van [[Eugenius van Savoye]])
* ''Nouveau Recueil de lettres du feld-maréchal prince de Ligne en réponse à celles qu'on lui a écrites'', 1812
* ''Œuvres posthumes'', 6 dln., 1817

== Uitgaven ==
* ''Lettres et pensées du maréchal prince de Ligne, publiées par Ma. La Baronne de Staël Holstein'', 1808-1809 (bloemlezing uit de ''Mélanges'')
* ''Mémoires, lettres et pensées'', ed. Chantal Thomas, 1989
* ''Œuvres'', 3 dln., 2006. {{ISBN|9782804800819}}
* Acht delen met de voornaamste niet-militaire geschriften, Honoré Champion, 2004-2010

== In Nederlandse vertaling ==
*''Charles Joseph de Ligne. De charmeur van Europa. Memoires'', gekozen, vertaald en van een nawoord voorzien door [[Marijke Arijs]], 2006. {{ISBN|9085420180}} (selectie uit de ''Fragments de l'histoire de ma vie'')
*''Brieven aan de markiezin de Coigny'', vert. Marijke Arijs, 2021. {{ISBN|9789493186392}}

== Literatuur ==
* Valérie André en Manuel Couvreur (eds.), ''Cinquante nuances de rose. Les affinités électives du prince de Ligne'', 2018. {{ISBN|9782800416298}}
* Sophie Deroisin, ''Le Prince de Ligne'', 1965 (heruitgegeven 2010)
* Philip Mansel, ''Le Charmeur de l'Europe. Charles-Joseph de Ligne (1735-1814)'', 1992. {{ISBN|9782234023543}} (vermeerderde Engelse editie 2003: ''Prince of Europe. The Life of Charles-Joseph de Ligne, 1735–1814'')
* Nicolas Joseph Peetermans, ''Le Prince de Ligne, ou un écrivain grand seigneur'', Liège, 1857
* Claude-Armand Sheppard, ''Casanova à Beloeil? Casanova et le prince de Ligne: aux sources d'une amitié inusitée'', in: Bulletin van de Vereniging van de Adel van het koninkrijk België, juli 2020
* Andreas Thürheim, ''Feldmarschall Carl Joseph Fürst de Ligne, die 'letzte Blume der Wallonen'. Eine Lebensskizze'', Wenen, 1877
* Helene Walbröhl, ''Der Fürst von Ligne. Leben und Werk'', Droz, Genf, 1965 (dissertatie, Universiteit van Keulen, 1965)

== Documentaire ==
*''Un prince belge de l'Europe, Charles-Joseph de Ligne'' (Jacques Kupissonoff, 1962, 24 min.)

== Voetnoten ==
{{References}}

{{Commonscat|Charles-Joseph de Ligne}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Ligne, Charles}}

[[Categorie:Adel in de Nederlanden in de 18e eeuw]]
[[Categorie:Zuid-Nederlands generaal (voor 1830)]]
[[Categorie:Zuid-Nederlands diplomaat (voor 1830)]]
[[Categorie:18e-eeuws schrijver]]
[[Categorie:Oostenrijks maarschalk (Habsburgse monarchie)]]
[[Categorie:Huis Ligne|Charles]]
[[Categorie:Vorst van Ligne|Charles]]
[[Categorie:Ridder in de Orde van het Gulden Vlies]]
[[Categorie:Oostenrijks filosoof]]
[[Categorie:Voorman in het graafschap Henegouwen]]
[[Categorie:18e-eeuws militair]]

Charles-Joseph de Ligne - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"