https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=CijnsCijns - Bewerkingsoverzicht2026-04-27T15:21:36ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Cijns&diff=181299&oldid=prevColani: 1 versie geïmporteerd2026-01-13T05:47:47Z<p>1 versie geïmporteerd</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:20171017 Schatkamer RHCL Maastricht, cijnsrol hof van Einrade, Holset (14e eeuw).jpg|thumb|14e-eeuwse cijnsrol van de Hof van [[Einrade]] in [[Holset]] ([[Historisch Centrum Limburg|HCL]], Maastricht)]]<br />
De '''cijns''' of '''tijns''' is een aan onroerend goed gerelateerde jaarlijkse betaling aan de [[heer (feodalisme)|grondheer]]. Meestal betreft het landbouwpercelen, maar soms ook andere onroerende zaken, zoals [[molen]]s. Het recht om cijnzen te innen, het zogenaamde cijnsrecht, is een van de [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijke rechten]]. Het is ontstaan in de [[vroege middeleeuwen]] en werd opgeheven na de val van het [[ancien régime]]. De [[Doublet (taalkunde)|doubletten]] ''cijns'' en ''tijns'' zijn ontleend aan [[Latijn|Latijns]] ''census'' ‘schatting van het vermogen’. De benaming in documenten kan nogal verschillen, afhankelijk van tijd en plaats schreef men in de [[Nederlanden]] ''cijns'', ''chijns'', ''cens'', ''tyns'', ''tijns'', ''thijns'', ''tins'' enzovoorts. Het Franse woord voor het begrip is ''cens'', het Duitse ''Grundzins'' en het (Schots-)Engelse ''feu-duty''.<br />
<br />
Cijns is anno 2022 ook een mijnbouwheffing.<ref>[https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/overige_belastingen/mijnbouwheffingen Mijnbouwheffingen]. [https://web.archive.org/web/20221128222839/https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/overige_belastingen/mijnbouwheffingen/ Gearchiveerd] op 28 november 2022.</ref><br />
<br />
== Ontstaan ==<br />
In het [[Frankische Rijk]] dat ontstond na de [[val van het West-Romeinse Rijk]] werd het [[hofstelsel]] ingevoerd. Daarin kregen alle [[horigheid|horige]]n de verplichting opgelegd om eens in het jaar in de [[vroonhof]] van de heer hun hoofdcijns te voldoen. Dit was een ''particuliere cijns'', door de horige zelf te betalen, die niet zozeer het karakter droeg van een belasting, maar veeleer gold als een jaarlijks teken van erkenning van de horigheid. Naast de particuliere cijns moesten horige [[boerderij|hoeve]]bewoners ook de vaste ''grondcijns'' betalen. Deze cijns, eenmaal vastgesteld, werd genoteerd in een zogenaamd [[cijnsboek]] of tijnsboek en was 'eeuwig en onveranderlijk'.<ref name="Dr. Hendrik Blink">{{aut|[[Hendrik Blink]]}}, ''Geschiedenis van den boerenstand en den landbouw'', 1ste deel, Groningen, J.B. Wolters, 1902, blz. 148.</ref><br />
<br />
== Cijnscontract ==<br />
Het cijnscontract was een wederkerig [[Overeenkomst (contract)|contract]] tussen een grondheer en een grondgebruiker (vrij of [[horig]]) met betrekking tot een cijnsgrond.<ref>{{aut|D.M.J. Van den Auweele}}, [https://www.heemkundekring-hlz.nl/heemkronijken/item/978/het-heerlijk-stelsel Het heerlijk stelsel: vorming en structurele eigenheid (4de-16de eeuw)] in: '''De heerlijkheid'. Rechtshistorische beschouwing over een oude rechtsvorm in de Meijerij van 's-Hertogenbosch'', eds. H.A.M. van den Berg en J.A. van der Meer, 1989, blz. 10-29. [https://web.archive.org/web/20220715205753/https://www.heemkundekring-hlz.nl/heemkronijken/item/978/het-heerlijk-stelsel Gearchiveerd] op 15 juli 2022.</ref> Deze laatste was onderdeel van een feodale of [[Allodium|allodiale]] [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]]. De grondheer had het ''dominium directum'' van de grond en de grondgebruiker het ''dominium utile'' (een [[zakelijk recht]] van exploitatie). Als tegenprestatie betaalde hij een onveranderlijke, [[Erfrecht|erfelijke]] cijns in geld of [[in natura]]. <br />
<br />
De onaanpasbaarheid van de cijns, die voortvloeide uit het erfelijke karakter ervan, leidde er vanaf de 13e eeuw toe dat de grondheren relatief verarmden. Daardoor schakelden ze voor nieuwe ontginningen over van cijns op [[pacht]] (voor bestaande cijnsgrond was dit niet toegelaten). Aanvankelijk mocht de cijnshouder een ondercijns toestaan, tot dit vanaf de 13e eeuw werd verboden (''cens sur cens n'a lieu''). Geschillen werden voorgelegd aan de het cijnshof, de latenbank of de [[schepenbank]] van de heerlijkheid.<br />
<br />
== Inning in natura ==<br />
[[Bestand:Sint Servaaskerk - Maastricht - 20146207 - RCE-cropped.jpg|thumb|[[Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)|Sint-Servaaskerk]] in Maastricht met op de hoek het graanspijker]]<br />
<br />
De cijns werd aanvankelijk voldaan [[in natura]]. Het meest voorkomend was betaling met [[kapoen]]en en [[graan|granen]]. Zo werd bij de verkoop op 11 februari 1587 van een akker van 3 [[loopense]]n groot, gelegen te [[Lieshout]] vermeld dat het perceel belast was met ''den thijns vanden gronde tot eenen capuijn int boeck van Lieshout''.<ref>{{aut|André Knoop & mr. Gerard Merkelbach}} (1987): ''Het domein Lieshout'', eigen uitgave, Lieshout, blz. 21.</ref> Ook betalingen met [[hoendervogels|hoender]]s, [[vlas (gewas)|vlas]] en [[fruit|vrucht]]en waren gangbaar.<br />
<br />
Omdat menig lid van de adel zijn bezittingen of een deel ervan schonk aan een [[kerk (instituut)|kerk]] of [[klooster (gebouw)|klooster]] kwamen veel religieuze instellingen in het bezit van het cijnsrecht. Zo telde [[Maastricht]] in de late middeleeuwen ongeveer vijftien kloosters die cijnzen in natura inden (met uitzondering van de [[bedelorden]]). Het [[Sint-Servaaskapittel]], de oudste en verreweg welvarendste religieuze instelling in de stad, beschikte naast de [[Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)|Sint-Servaaskerk]] over een groot stenen [[Spieker|spijker]] waar de graancijnzen, voor een groot deel spelt en rogge, werden opgeslagen.<ref>{{aut|Hackeng, R.}} (2006): ''Het Middeleeuws grondbezit van het Sint-Servaaskapittel te Maastricht in de regio Maas-Rijn'', pp. 102, 111-112. Maastricht ([https://web.archive.org/web/20130921054034/http://www.zichtopmaastricht.nl/sources/articles/thesis_hackeng_small.pdf online PDF])</ref><br />
<br />
Soms bestond de cijns aan kerken en kloosters uit het leveren van [[was (substantie)|was]] voor het maken van [[kaars]]en voor kerkverlichting. Daarnaar zijn de ''waschsynsen'' genoemd die onder andere in Utrecht voorkwamen.<ref>{{aut|[[Gerard van Loon (historicus)|Mr. Gerard van Loon]]}} (1745): ''Beschryving der aloude regeeringswijze van Holland'', deel III, Pieter vander Eyk, Leiden, blz. 99</ref><br />
<br />
== Inning in geld ==<br />
In de [[late middeleeuwen]] werd betaling in natura gaandeweg vervangen door betaling in geld. Deze verschuiving leidde ertoe dat de persoonlijke band tussen heer en horige werd verbroken, het werd meer en meer een zakelijke betrekking. Mede hierdoor hield de horigheid op te bestaan. Een voorbeeld van de gewijzigde band is het [[tijnsgoed]], waarbij de horige zijn vrijheid kreeg en een periodieke betaling moest afdragen.<br />
<br />
Betaling van de cijnzen in geld had het eerst plaats in de westelijke streken van de Nederlanden, waar de opkomende handel ertoe leidde dat geld het algemeen ruilmiddel werd. Reeds in de 11e eeuw werden de cijnzen aan de kerk te [[Gent]] in klinkende munt betaald. In de oostelijke en zuidelijke streken daarentegen bleef de voldoening van cijnsen in natura nog lang bestaan. Eerst in 1602 werd met de opheffing van het klooster [[Dickninge|Dikninge]] in [[Drenthe]] de voldoening van de cijns in natura afgeschaft, dus lang nadat de horigheid hier had opgehouden te bestaan.<ref name="Dr. Hendrik Blink"/><br />
<br />
Omdat de eenmaal vastgestelde cijns voor een perceel grond eeuwig en onveranderlijk was, bleef in cijnsboeken en [[schepen]]akten de vermelding van in natura gestelde grondcijnzen onveranderd gehandhaafd, ook al werd de cijns al lang in gefixeerde geldbedragen betaald, zoals blijkt uit een Lieshoutse schepenakte van 8 december 1707: ''item alnogh anderhalff capuijn aen 't selve boeck, betaelt wordende met twaelff stuijvers''.<ref>{{aut|André Knoop & mr. Gerard Merkelbach}} (1987): ''ibid'', blz. 22.</ref><br />
<br />
== Afschaffing ==<br />
Formeel werd de cijns als heerlijk recht het eerst afgeschaft in [[Frankrijk]], tijdens de [[Franse Revolutie#Afschaffing van het feodale systeem|Franse revolutie]]. Later volgde de rest van Europa. In de [[Nederlanden]] gebeurde dat na de Franse invallen van 1794 in de [[Zuidelijke Nederlanden]] en van 1795 in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Noordelijke Nederlanden]]. Met de kanttekening dat de cijns op veel plaatsen de facto bleef bestaan en werd omgezet naar [[pacht]].<br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Cijnsboek]]<br />
* [[Accijns]]<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
<br />
[[Categorie:Historische belasting]]<br />
[[Categorie:Contractenrecht]]<br />
[[Categorie:Oudvaderlands recht]]</div>Colani