Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-03-22T17:14:47Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Devil codex Gigas.jpg|miniatuur|De [[Codex Gigas]] is een voorbeeld van een middeleeuwse codex.]]
{{Woordenboek|codex#Nederlands}}
Met '''codex''' (meervoud: codices) wordt een [[boekbinden|samengebonden]] bundel losse vellen [[perkament]] of [[papier]] uit de [[late oudheid]] en [[middeleeuwen]] aangeduid, meestal aan beide kanten [[handschrift (boek)|handbeschreven]] met tekst, symbolen en/of illustraties. De vastgelegde informatie kon zo direct op een bepaalde plek worden opengeslagen en men kon door de tekst bladeren. De benaming [[boek (document)|boek]] kwam later op.

== Ontwikkeling ==
[[Bestand:Wooden_Writing_Tablets_MET_sf14-2-4a-ds2.jpg|miniatuur|Houten schrijfplankjes liggen vermoedelijk ten grondslag aan de naam codex.]]
De codex was een alternatief voor de [[boekrol|papyrusrol]], die men al lezende moet afrollen. Bij opgerolde stroken kunnen de laatste regels pas worden gelezen als de gehele rol is afgewikkeld. Bij een schriftrol werd bovendien normaliter slechts één zijde, de binnenzijde, van het papyrus beschreven. Bij de codex dienden beide zijden van het blad als schriftdrager.

Het [[Latijn]]se ''caudex'' betekent ''boomstam'' of ''(hout)blok''. Vermoedelijk heeft codex de naam te danken aan meerdere bij elkaar horende beschrijfbare plankjes, zoals [[wastafeltje]]s. Er is ook geopperd dat de naam voor het eerst werd gebruikt voor een bundeling van beschreven vellen afkomstig van boomschors.<ref>{{Aut|Crayon, Jefferey}}. (1827). [https://books.google.nl/books?id=dNioL8phmskC&pg=RA1-PA615 ''The New London Gleaner, Or, Entertaining Register''], p. 615. J. McGowan and Son. [https://web.archive.org/web/20230616210738/https://books.google.nl/books?id=dNioL8phmskC&pg=RA1-PA615 Gearchiveerd] op 16 juni 2023.</ref> Uiteindelijk kwam het woord ook in gebruik voor documenten van perkament of papier,<ref>{{Aut|Jager, E.}} (1993). [https://books.google.nl/books?id=zaFhDwAAQBAJ&pg=PA66 ''The Tempter's Voice: Language and the Fall in Medieval Literature''], p. 66. Cornell University Press.</ref> en wordt het begrip in het bijzonder gebruikt voor boekwerken van vóór de [[boekdrukkunst]].

Het is niet bekend waar, wanneer en door wie de codex werd geïntroduceerd. Omdat de oudst bekende codices uit het eind van de tweede eeuw na Christus stammen en er al veel meer codices uit de 3e eeuw bekend zijn, wordt aangenomen dat de codex zijn oorsprong heeft in het eind van de 2e eeuw. Circa twee derde van de bewaarde codices uit de eerste eeuwen hebben een christelijke inhoud.<ref>{{Aut|Kilgour, F. G.}} (1998). [https://books.google.nl/books?id=ksU2DwAAQBAJ&pg=PA54 ''The evolution of the book''], pp. 54-55. Oxford University Press, USA. [https://web.archive.org/web/20230616210751/https://books.google.nl/books?id=ksU2DwAAQBAJ&pg=PA54 Gearchiveerd] op 16 juni 2023.</ref> De christenen waren niet alleen bijzonder vroeg met het gebruik van de codex als schriftvorm, maar gaven er ook duidelijk de voorkeur aan. Terwijl schriftrollen in het algemeen nog tot zeker in de 4e eeuw gebruikt werden, stopte het gebruik daarvan voor christelijke teksten al geruime tijd daarvoor. Deze voorkeur lijkt samen te hangen met de ontwikkeling van het [[Nieuwe Testament]], waarbij bijvoorbeeld de [[Evangelie|vier evangeliën]] en de [[brieven van Paulus]] bij voorkeur werden gebundeld, en niet op een rol pasten. Niet-religieuze teksten werden, ook door christenen, nog wel op rollen geschreven.<ref>{{Aut|Porter, S. E., & Pitts, A. W.}} (Eds.). (2013). [https://books.google.nl/books?id=Ts6ONz6oF0YC&pg=PA18 ''Christian origins and greco-roman culture: social and literary contexts for the New Testament (Vol. 1)''], pp. 18-22. Brill. [https://web.archive.org/web/20230616210648/https://books.google.nl/books?id=Ts6ONz6oF0YC&pg=PA18 Gearchiveerd] op 16 juni 2023.</ref>

Het opstellen van een codex was vakwerk, in de middeleeuwen vaak uitgevoerd door een [[kopiist]]; de auteur zelf kwam daar niet aan te pas. De middeleeuwse codex bestond uit katernen samengesteld uit tweezijdig beschreven dubbelbladen. De pagina's van de eerste codices waren van perkament gemaakt, en vanaf de 15e eeuw kwam ook het gebruik van papier op.<ref name="verkuijsse 175">Verkruijsse e.a., p. 175</ref> Het was gebruikelijk om niet de blad''zijden'' maar de bladen te nummeren; de bladzijden werden onderscheiden in een ''recto-zijde'' (voorkant) en ''verso-zijde'' (achterkant).<ref>Verkruijsse e.a., p. 357</ref> De boekband was vaak een eikenhouten plank voorzien van leer en gespen, maar vrijwel alle literaire werken zijn opnieuw ingebonden. Veel codices werden na intrede van de boekdrukkunst door drukkers gebruikt om boekbanden mee te verstevigen of lijm te produceren.<ref name="verkuijsse 175"/>

== Verzamelcodex ==
Het woord codex is verwant aan de begrippen [[convoluut]] en verzamelhandschrift. Een ''convoluut'' is de benaming voor een band van meerdere codices die van oorsprong niet bij elkaar hoorden, en wordt ook wel ''verzamelcodex'' genoemd. Een ''verzamelhandschrift'' bevat meerdere teksten die – veelal door dezelfde hand geschreven – direct al bedoeld waren om in dezelfde band opgenomen te worden.<ref>{{Aut|Van Bork, G.J., Delabastita, D., Van Gorp, H., Verkruijsse, P.J., & Vis, G.J.}} (2012-). 'convoluut' in [https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00367.php ''Algemeen letterkundig lexicon'']. Geraadpleegd op 31 januari 2023.</ref>

=== Wetgeving ===
Het woord codex ligt ten oorsprong aan het woord ''code'' in de betekenis van een verzameling regels of principes. In meerdere talen wordt dit woord nog steeds gebruikt voor schriftelijke regelgeving oftewel wetboek (zie [[burgerlijk wetboek]] en [[strafwetboek]]). In juridische kringen wordt het woord codex gebruikt als aanduiding voor een samenhangend geheel van wetten, regels, richtlijnen, rechterlijke uitspraken, en/of juridische leerstukken en redeneringen, die in een bepaalde samenleving, bij een bepaald volk of onder een bepaalde heerser golden, vaak vastgelegd door een orgaan met autoriteit of met wetgevende of rechtsprekende macht.<ref>{{Aut|Jones, R.}} (2011). [https://books.google.nl/books?id=UJPKIc_gHSQC&pg=PA30 ''The Canon Law of the Roman Catholic Church and the Church of England 2nd Edition: A Handbook''], p.30. A&C Black. [https://web.archive.org/web/20230616210720/https://books.google.nl/books?id=UJPKIc_gHSQC&pg=PA30 Gearchiveerd] op 16 juni 2023.</ref><ref>{{Aut|Van Bork, G.J., Delabastita, D., Van Gorp, H., Verkruijsse, P.J., & Vis, G.J.}} (2012-). 'codex' in [https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00330.php ''Algemeen letterkundig lexicon'']. Geraadpleegd op 31 januari 2023. [https://web.archive.org/web/20230131182022/https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_00330.php Gearchiveerd] op 31 januari 2023.</ref>

=== Overig ===
* In de [[Bijbelwetenschap]] verwijst 'codex' naar een reeks teksten (meestal in de vorm van wetten of verhalen) die waarschijnlijk dezelfde auteur(s) hebben, zoals de [[Priestercodex]] (P) en [[Heiligheidscodex]] (H).
* Oude verzamelingen van oorkonden worden [[codex diplomaticus]] genoemd.
* Liederenboeken voor studenten worden veelal aangeduid met [[studentencodex]].

== Meso-Amerikaanse codex ==
[[Bestand:Codex_Laud_(3).jpg|miniatuur|De [[Codex Laud]]; Meso-Amerikaanse codices dragen, hoewel ze niet de boekvorm met gebundelde pagina's hebben, toch de naam 'codex'.]]
{{zie ook|Zie [[Meso-Amerikaanse literatuur]] voor een beschrijving van de Meso-Amerikaanse codices.}}
In [[Precolumbiaanse periode|precolumbiaans]] [[Meso-Amerika]] had het schrift zich ook ontwikkeld, waarbij zowel dierenhuiden als papierachtig materiaal als schriftdrager dienden. Meerdere van de veelkleurige manuscripten van voor en na de Spaanse kolonisatie werden vanuit de [[Nieuwe Wereld]] door Spaanse kolonisten meegenomen naar Europa. Hoewel de documenten veelal bestonden uit lange stroken die bijvoorbeeld werden gevouwen of gerold – en dus niet de boekvorm met eenzijdig gebonden pagina's hadden –, kwam in de 19e eeuw ook hiervoor de term ''codex'' in zwang, zoals de [[Codex Borgia]]. De manuscripten omvatten onder meer [[Azteekse codices]], Mixteekse codices en Mayaanse codices en geven een rijke beschrijving van de culturen, hoewel veel van de precolumbiaanse codices zijn vernietigd.

== Publicaties ==
De aanduiding codex komt onder andere voor in de volgende publicaties:
* [[Codex Ur-Nammu]], ca. 3000 v.Chr. – Codex in de betekenis van ''verzameling rechtsregels'', herontdekt in 1953.
* [[Codex Hammurabi]], ca. 1750 v.Chr. – Verzameling rechtsregels vastgelegd in het [[Babylonische rijk]] op een stenen zuil
* [[Codex Sinaiticus]], 4e eeuw. – Grieks [[Bijbelse handschriften|handschrift]] van de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]], herontdekt 1844 in het klooster op de Sinaï, thans bevindt zich het grootste deel in het [[British Museum]] te Londen.
* [[Codex Alexandrinus]], 5e eeuw – Griekse vertaling van grote delen van de Bijbel, vijfde eeuw na Christus.
* [[Codex Argenteus]], ca. 500 – Manuscript van de vier evangeliën uit Italië waarvan de letters in zilver zijn geschreven
* [[Codex Justinianus]], 529 – Belangrijke verzameling wetten, regels en opvattingen van bekende juristen, geselecteerd en opgeschreven in opdracht van Keizer Justinianus.<ref>
De bewerkers van Encyclopaedia Britannica. (z.d.). [https://www.britannica.com/topic/Code-of-Justinian ''Code of Justinian'']. Encyclopedia Britannica. Geraadpleegd op 3 maart 2023, van www.britannica.com. [https://web.archive.org/web/20230128201523/https://www.britannica.com/topic/Code-of-Justinian Gearchiveerd] op 28 januari 2023.</ref> Veel [[Rechtsfiguur|rechtsfiguren]], principes en regels zijn wereldwijd in rechtssystemen overgenomen, waardoor het Latijnse woord codex sindsdien ook wordt gebruikt in de betekenis [[wet]]boek en het woord ''code'' voor wet- en regelgeving.
* [[Codex Aureus]], 8e-11e eeuw – Benaming voor acht rijk geïllustreerde evangeliaria.
* [[Codex Leningradensis]], 1008 – Eerst bekend Hebreeuws [[Bijbelse handschriften|Bijbelhandschrift]].
* {{ill|Codex Tacuinum Sanitatis|en|Tacuinum Sanitatis}}, 11e eeuw – Middeleeuwse verzameling wijsheden en inzichten over welzijn en gezondheid van de klassieke medicus [[Ibn Butlan]].
* {{ill|Codex Medicina Antiqua|de|Medicina antiqua (Codex Vindobonensis 93)}}, 13e eeuw – Teksten over medische kennis, oorsprong ca. 400-500
* [[Codex Gigas]], ''gigantische bijbel'', 13e eeuw – Vermoedelijk vervaardigd in een Benediktijnenklooster in Bohemen, ook Bijbel met de Duivel genoemd, vanwege een illustratie van de christelijke persona ''duivel''.
* [[Codex Iuris Canonici]], 1917, 1983 (herziening) – "Wetboek van Canoniek Recht", of Kerkelijk Wetboek, van de [[Rooms-Katholieke Kerk]].
* [[Codex Alimentarius]], 1949 – Verzameling internationaal geldende regels en richtlijnen met betrekking tot voedsel.<ref>[https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/about-codex/en/ ''About Codex'']. (z.d.). Food and Agriculture Organization (FAO). Geraadpleegd op 3 maart 2023, van www.fao.org. [https://web.archive.org/web/20230512035931/https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/about-codex/en/ Gearchiveerd] op 12 mei 2023.</ref>
* [[Codex Medicus]], 1956 – Nederlands medisch naslagwerk.
* [[Codex over het welzijn op het werk]], 1996 – Belgische reglementering in verband met gezondheid en welzijn van werknemers.<ref>[https://werk.belgie.be/nl/themas/welzijn-op-het-werk/algemene-beginselen/codex-over-het-welzijn-op-het-werk ''Codex over het welzijn op het werk'']. (z.d.). Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. Geraadpleegd op 3 maart 2023, van werk.belgie.be. [https://web.archive.org/web/20230326060802/https://werk.belgie.be/nl/themas/welzijn-op-het-werk/algemene-beginselen/codex-over-het-welzijn-op-het-werk Gearchiveerd] op 26 maart 2023.</ref>

== Trivia ==
* Een ''codex rescriptus'' is een voor de tweede maal beschreven [[perkament]]; zie [[palimpsest (manuscript)|palimpsest]].

{{Appendix|1=|2=
'''Bronnen'''
* {{Aut|Verkruijsse, P.J., van Bork, G.J., Struik, H., & Vis, G.J.}} (2002). [https://www.dbnl.org/tekst/bork001lett01_01/bork001lett01_01.pdf ''Letterkundig lexicon voor de neerlandistiek'']. Geraadpleegd van DBNL.
'''Noten'''
{{references}}
}}

[[Categorie:Manuscript]]
[[Categorie:Boek]]
[[Categorie:Rechtsgeschiedenis]]

Codex - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd