Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:37:09Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Relief curule chair Massimo.jpg|thumb|Funerair reliëf met een ''sella curulis'' (50 v.Chr.–50 n.Chr., [[Museo Nazionale Romano#Palazzo Massimo alle Terme|Palazzo Massimo alle Terme]])]]
[[Bestand:Sella curulis.jpg|thumb|Illustraties van ''sella curulis'' uit ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', 1870)]]
[[Bestand:Aureus Macrinus-RIC 0079.jpg|thumb|300px|Een ''[[aureus]]'' met aan de voorzijde een portret van [[Macrinus (keizer)|Macrinus]] en aan de keerzijde de keizer en zijn zoon gezeten op hun ''sellae curules'']]
De '''curulische zetel''' ([[Latijn]]: ''sella curulis'') was in het [[oude Rome]] de naam van een erezetel met kenmerkende kruisvormige poten, die als ambtelijk onderscheidingsteken mocht worden gebruikt door de hoogste [[magistratus|functionarissen]] (die vandaar de naam ''curulische magistraten'' droegen), zoals dat eerder het voorrecht was van de Romeinse [[Lijst van koningen van Rome|koning]]. Na de Romeinse tijd is curulische zetel, ook wel '''curule-stoel''' of '''curulische stoel''' genoemd, de verzamelbenaming voor afgeleide latere stoelvormen geworden met gebogen X-vormige poten. De oudst bekende zetels met de kenmerkende kruisvorm dateren uit het Egyptische [[Nieuwe Rijk]], waaruit graven zijn gevonden waarin stoelen in de stijl van de curulische zetels werden aangetroffen.

== Romeinse tijd ==
In oorsprong was de ''sella curulis'' een van de [[regalia]] van de [[Lijst van koningen van Rome|koningen van Rome]]. Het was een mooi versierde [[vouwstoel|klapstoel]], zonder arm- of rugleuning, die sinds lange tijd in het Oude Rome zou bestaan hebben als symbool van de koninklijke macht, en samen met andere regalia geïmporteerd was vanuit [[Etrusken|Etrurië]] door koning [[Lucius Tarquinius Priscus]] (of misschien reeds eerder door [[Tullus Hostilius]]). [[Silius Italicus]] vermeldt [[Vetulonii]] als de stad waaruit de ''sella curulis'' afkomstig was.
 Ze blijkt van in het begin versierd te zijn geweest met ivoor en goud, en dit wordt bewezen door verschillende antieke bronnen, onder andere [[Lucius Cassius Dio|Cassius Dio]]. De vormgeving bleef lange tijd bijzonder sober, gelijkend op een eigentijdse plooibare (''plicatilis'') campingstoel met gekruiste benen.

De term betekende gaandeweg zoveel als "stoel van staat" (cf. ook minister van staat). Volgens antieke bronnen zou ''curulis'' afgeleid zijn van het [[Latijn]]se woord ''currus'' (= ''wagen''; sella curulis zou dus oorspronkelijk ''wagenstoel'' betekenen), maar het is niet uit te sluiten dat hij in verband staat met ''curvus'' (= ''krom: zie afbeelding).

Tijdens de [[Romeinse republiek|republiek]] werd aan de ''[[consul (Rome)|consules]]'', ''[[praetor]]es'', ''[[aedilis curulis|aediles curulis]]'' en ''[[censor (Rome)|censor]]es'' het recht verleend om in de ''[[curia (bestuurlijke indeling)|curia]]'' of senaat op een met ivoor ingelegde stoel plaats te nemen. Ook de ''[[Flamen (religie)|Flamen Dialis]]'', de ''[[dictator (Rome)|dictator]]'' (''"omdat verondersteld werd dat de dictator alle magistraturen in zich verenigt"'') en diens ''[[magister equitum]]'' bezaten dit recht.
 Onder het ''[[principaat]]'' werd het toegekend aan de ''[[princeps]]'' of, tijdens zijn afwezigheid, aan zijn standbeeld, maar ook aan de ''[[Augustales]]'', en, misschien, aan de ''[[praefectus urbi]]''

Behalve in de ''Curia'' werd de ''sella curulis'' ook opgesteld tijdens alle grote publieke gebeurtenissen, vooral in het circus en theater. Ze was ook de ambtszetel van de praetores wanneer zij recht spraken. Soms werd ze zelfs opgesteld na de dood van de persoon aan wie ze was toegekend, als speciaal eerbetoon: deze eer werd alleszins bewezen aan Marcellus, [[Germanicus Julius Caesar|Germanicus]], en [[Publius Helvius Pertinax]].

In de ''[[provincia|provincies]]'' werd de ''sella curulis'' toegekend aan mindere magistraten, wanneer zij [[proconsul]]aire of [[propraetor]]ische ''potestas'' uitoefenden. Ook buitenlandse vorsten (zoals [[Ariobarzanes II]] van Cappadocia) kregen er soms een cadeau, want het was bij de Romeinen gebruikelijk om een ''sella curulis'', een [[Scipio (staf)|ivoren scepter]], een ''[[toga (Rome)|toga praetexta]]'', en andere soortgelijke ornamenten te schenken, als blijk van respect en vertrouwen, aan die heersers wier vriendschap men wenste te cultiveren.

== Latere vormen ==
[[Bestand:Orde van de Ster.jpg|left|thumb|[[Jan II van Frankrijk]] gezeten op de "Troon van Dagobert" bij de oprichting van de [[Orde van de Ster (Frankrijk)|Orde van de Ster]] in 1351 op een [[beeldhandschrift]] ([[Bibliothèque nationale de France|Bibliothèque nationale]])]]

Na de val van het Romeinse Rijk bleven heersers de curulische zetel gebruiken als machtssymbool. [[Diptiek]]en uit de 6e eeuw tonen de consuls Orestes en Constantinus op fraaie curulische zetels met gekruiste dierenbotten. In [[Gallië]] gebruikten de [[Merovingen|Merovingse]] heersers als opvolgers van de Romeinen de zetel als een symbool van hun recht om het [[recht]] uit te mogen oefenen en het [[Huis Capet]], de opvolgers van de [[Karolingen]], hielden de zetel in ere. Bekend is bijvoorbeeld de gegoten bronzen "Troon van [[Dagobert I|Dagobert]]", die het eerst in de 12e eeuw wordt genoemd door abt [[Suger van St. Denis]] die in zijn ''Administratione'' claimt: "We hebben ook de adellijke troon van de glorieuze Koning Dagobert hersteld, waarop volgens de traditie de Frankische koningen zaten om de hulde van hun nobelen te ontvangen nadat ze aan de macht waren gekomen. We deden dit met erkenning van zijn verheven functie en vanwege de waarde van het werk zelf." Suger voegde een aantal elementen toe en verfraaide de zetel verder. Voor de kroning van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] werd de zetel grof hersteld.<ref>{{Citeer web|url=http://vrcoll.fa.pitt.edu/medart/texts/Saint-Denis/Conway2.html#ThroneofDagobert|titel=The Treasures of Saint Denis: Throne of Dagobert|auteur=W. Martin Conway|jaar=1915}}</ref>

In de 15e eeuw (de [[renaissance]]periode) werd in zowel Italië als Spanje een karakteristieke [[vouwstoel]] ontwikkeld gemaakt van vele kruisvormige elementen, die met houten verbindingsstukken met elkaar werden verbonden. Deze verbindingsstukken rustten op de vloer en werden verder verstevigd met een houten rug. In Spanje ontstond in de 16e eeuw de ''sillón de cadera'' (''sillón'' = armstoel; ''cadera'' = een heupkussen voor onder een vrouwenrok); een rijk versierde stoel, met vaak elementen uit de [[Mudéjar-kunststijl|Mudéjar]]<ref>{{Citeer web|url=https://www.antiek-encyclopedie.nl/categorieen/meubelen/meubelen-s.htm#Sillon|titel=sillón de cadera|uitgever=Antiek Encyclopedie}}</ref>

Eind 18e eeuw werd de fraai gesneden en vergulde ''pliant'' (vouwkruk) ontwikkeld in Frankrijk, die als onderdeel van bijpassende ''[[tabouret]]s'' in 1786 werd geleverd aan de koninklijke châteaux [[Kasteel van Compiègne|Compiègne]] en [[Kasteel van Fontainebleau|Fontainebleau]].<ref>Pierre Verlet, ''French Royal Furniture'' p. 75f; F.J.B. Watson, ''The Wrightsman Collection'' (Metropolitan Museum of Art) 1966:vol. I, cat. no. 51ab, pp76-78.</ref> Met hun keizerlijke Romeinse connotaties vonden de rugloze curule-stoelen ook hun weg naar het meubilair van Napoleon, die een aantal van de vroegere koninklijke ''pliant''s naar zijn slaapkamer in Fontainebleau liet verplaatsen. Hij liet meer voorbeelden aanrukken in de stijl van het nieuwe Rijk: Rond 1805 werden stoelen van [[François-Honoré-Georges Jacob-Desmalter|Jacob-Desmalter]] afgeleverd bij Napoleons residentie in [[Kasteel van Saint-Cloud|Saint-Cloud]] in de vorm van gesneden en vergulde in de schede gestoken sabels.<ref>Een in het [[Victoria and Albert Museum]] wordt weergegeven in Serge Grandjeans boek ''Empire Furniture'', (Londen: Faber and Faber) 1966: fig. 7. Grandjean toont ook een vergulde curule-stoel uit de vroegere Grand Galerie, Malmaison, uit ca. 1804 (fig. 5b); een geschilderde uit het Kasteel van Fontainebleau (fig. 31) en een walnoten curule-stoel in Empirestijl, uit [[Romagna]] (fig. 6).</ref>

Begin 19e eeuw volgde met de op archeologie gerichte tweede fase van het [[neoclassicisme]] een herleving van de aandacht voor de zetel, nu in de vorm van een stijlvolle, niet-adellijke stoel voor alledaags gebruik. Voorbeelden van curulische zetels werden hertekend vanaf een vijftiende-eeuws handschrift van de ''Roman de Renaude de Montauban'' en werden bijvoorbeeld uitgegeven in het boek ''Specimens of Ancient Furniture'' (1836) van Henry Shaw (1800-1873). Negentiende-eeuwse verzamelaars en verkopers noemden de Renaissance-stoelen ''[[Dante Alighieri|Dante]]-stoelen'' (sedia Dantesca), ''[[Girolamo Savonarola|Savonarola]]-stoelen'' (sedia Savonarola), ''[[Francesco Petrarca|Petrarca]]-stoelen'' (sedia Petrarca) of Dagobert-stoelen (of kortweg 'Dagobert'). Dergelijke curule-stoelen bleven populair tot in de periode van de [[Neostijlen]].

{{Appendix|2=
{{References}}
----
*Antieke bronnen
**{{aut|[[Aulus Gellius]]}}, ''Noctes Atticae'', III 18 - VII 9, &c.
**{{aut|[[Lucius Cassius Dio|Cassius Dio]]}}, XLIII 48 - LIII 30 - LVIII 4 - LXXIV 4
**{{aut|[[Marcus Tullius Cicero|Cicero]]}}, ''In Verrem'', II 38 - ''ad Familiares'', XV 2
**{{aut|[[Florus (historicus)|Florus]]}}, I 5
**{{aut|[[Horatius]]}}, ''Epistulae'', I 6. 53
**{{aut|[[Isidorus van Sevilla|Isidorus]]}}, ''Etymologiae'', XX 11 §11
**{{aut|[[Ambrosius Theodosius Macrobius|Macrobius]]}}, ''Saturnalia'', I 6
**{{aut|[[Marcus Valerius Martialis|Martialis]]}}, XI 98. 18)
**{{aut|[[Titus Livius]]}}, ''Ab Urbe Condita Libri'', I 8 - I 20 - II 31 - II 54 - VII 8 - IX 46 - X 7 - XXVII 8 - XXX 11 - XL 45 - XLII 14
**{{aut|[[Ovidius]]}}, ''Epistulae ex Ponto'', IV 9. 27
**{{aut|[[Plutarchus]]}}, ''Marius'' 5
**{{aut|[[Polybios|Polybius]]}}, ''Exc. Leg.'' CXXI
**{{aut|[[Servius (grammaticus)|Servius]]}}, ''ad Virg. Aen. XI 334''
**{{aut|[[Sextus Pompeius Festus|Festus]]}}, s.v. ''Sella curulis'' - s.v. ''Curules''
**{{aut|[[Silius Italicus]]}}, ''Punica'', VIII 487
**{{aut|[[Suetonius]]}}, ''Augustus'' 43
**{{aut|[[Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]]}}, ''Annales'', I 75 - II 83 (+ Commentaar {{aut|[[Justus Lipsius]])}} - XV 29 - ''Historiae'', II 59
**{{aut|[[Valerius Maximus]]}}, III 5 §1
**Ezechiël {{aut|Spanheim}}, ''de Praest. et Usu Numism.'', X 2 §1 - 3 §1 - 4).
* Referentie
**[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Sella.html {{Aut|W. Ramsay}}, art. Sella (1), in {{Aut|W. Smith}} (ed.), ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', Londen, 1875, pp. 1014-1015.]
*Verder lezen
**{{Aut|O. Wanscher}}, ''Sella Curulis. The Folding Stool. An Ancient Symbol of Dignity'', Kopenhagen, 1980. {{ISBN|8742303370}}.
}}
{{Commonscat|Curule chairs}}

[[Categorie:Romeinse oudheid]]
[[Categorie:Stoel]]

Curulische zetel - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"