Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'De '''dolkstootlegende''' is een complottheorie die, na de Duitse nederlaag in de Eerste wereldoorlog, opgeld deed onder Duitse nationalisten en conservatieven. De dolkstootlegende stelde dat Duitsland de oorlog niet had verloren op het slagveld, maar door het ageren van verschillende groepen aan het thuisfront, met name Joden, linkse revolutionairen en linkse republikeinen. Volgens deze complottheorie hadden geno...'

2024-09-22T11:30:30Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'De '''dolkstootlegende''' is een complottheorie die, na de Duitse nederlaag in de Eerste wereldoorlog, opgeld deed onder Duitse nationalisten en conservatieven. De dolkstootlegende stelde dat Duitsland de oorlog niet had verloren op het slagveld, maar door het ageren van verschillende groepen aan het thuisfront, met name Joden, linkse revolutionairen en linkse republikeinen. Volgens deze complottheorie hadden geno...'

Nieuwe pagina

De '''dolkstootlegende''' is een [[complottheorie]] die, na de Duitse nederlaag in de [[Eerste wereldoorlog]], opgeld deed onder Duitse [[nationalisme|nationalisten]] en [[conservatisme|conservatieven]]. De dolkstootlegende stelde dat Duitsland de oorlog niet had verloren op het slagveld, maar door het ageren van verschillende groepen aan het [[thuisfront]], met name Joden, linkse revolutionairen en linkse republikeinen. Volgens deze complottheorie hadden genoemde groepen de positie van Duitsland ondermijnd door de [[Novemberrevolutie]] van 1918, en het vervolgens aan de macht brengen van een (linkse) burgerlijke regering, die het bevel aan de legerleiding gaf om de strijd te staken. Een ander onderdeel was de stelling dat Duitse Joden in groten getale geprobeerd zouden hebben de militaire dienstplicht te ontlopen. De naam verwijst naar de sage van [[Siegfried (sage)|Siegfried]], de Germaanse held die in de rug werd gestoken.

De dolkstootlegende was tijdens de [[Weimarrepubliek]] een geliefd, vaak aangehaald thema onder extreemrechtse politici, partijen en groeperingen, waarbij uiteindelijk de Joden als hoofdverantwoordelijken voor het Duitse verlies werden aangewezen. Het [[antisemitisme]] in Duitsland nam toe.

De consensus onder historici is dat de dolkstootlegende niet op waarheid berust; gezien de staat van het Duitse leger in 1918 was een militair verlies onvermijdelijk. Daarnaast waren Duitse Joden, anders dan de theorie beweert, juist oververtegenwoordigd in het legerpersoneel en onder de frontsoldaten. <ref>''Patrick Dassen: De Weimarrepubliek'' Uitgeverij Van Oorschot, Amsterdam 2021, {{ISBN|9789028213012}} en ''Alexander Watson: Enduring the Great War: Combat, Morale and Collapse in the German and British Armies, 1914–1918'' Cambridge Military Histories, Cambridge 2008 {{ISBN|978-0521123082}} en ''Richard J. Evans: The Coming of the Third Reich'' Penguin: New York 2003 {{ISBN|0-14-303469-3}}.</ref>

== Dolkstoot in de rug ==
Volgens [[nationalisme|nationalistisch]] rechts had de regering, vanuit het [[thuisfront]]/het achterland, aan het Duitse leger de 'dolkstoot in de rug' gegeven, die de nederlaag had veroorzaakt in een in militair opzicht nog kansrijke oorlog. Deze tegenwoordig als [[Legende (volksverhaal)|legende]] beschouwde opvatting, vond zijn ontstaan in een actie van de legertop van het Duitse leger, het ''[[Deutsches Heer]]'', om zo de verantwoordelijkheid voor de Duitse nederlaag af te kunnen wentelen op de nieuwe, linkse regering. Hierin zaten, voor het eerst in de [[Duitse geschiedenis]], ook socialisten en liberalen.

=== Oorsprong ===
[[Bestand:Hindenburg-ludendorff.jpg|miniatuur|Propagandistische afbeelding
van [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]] en [[Erich Ludendorff|Ludendorff]]]]
Door de oorlogs[[propaganda (communicatie)|propaganda]] had het Duitse volk een geheel verkeerd beeld gekregen van het verloop van de oorlog. De Duitsers werd voorgespiegeld dat de grote doorbraak aan het [[Westfront (Eerste Wereldoorlog)|westfront]] ieder moment kon gebeuren, zodat de ''[[Entente]]'', een bondgenootschap tussen met name Frankrijk en [[Russisch Keizerrijk|Rusland]], opgerold zou worden. Volgens de propaganda stonden de Duitse legers nog steeds diep op vijandelijk gebied, en waren er zelfs in de zomer van 1918 nog significante terreinwinsten geboekt. Het was waar dat Rusland vrede had gesloten met [[Bulgarije]], Duitsland, [[Oostenrijk-Hongarije]] en het [[Ottomaanse Rijk]], en bij de [[Vrede van Brest-Litovsk]] had Rusland grote gebieden moeten afstaan. De propaganda rekende op [[Oekraïne]], om het hongerende Duitsland en Oostenrijk het dringend benodigde [[graan]] te leveren. Dat [[Duitse Rijk|Duitsland]] in oktober 1918 'opeens' onderhandelingen tot overgave begon, kwam voor de bevolking dan ook als een grote schok. Op initiatief van [[Erich Ludendorff]] was er van tevoren wel een parlementaire regering gevormd onder leiding van prins [[Max van Baden]]. Deze regering had een overwegend 'linkse' signatuur.

Het was deze regering die verantwoordelijk werd voor het sluiten van vrede met de''Entente'', zodat de legerleiding naar buiten kon treden met de opvatting dat niet zij de strijd had verloren maar dat de linkse regering haar een dolkstoot in de rug had gegeven. Verder zouden linkse stakende arbeiders in Duitsland hebben bijgedragen aan het klimaat waarin de regering het leger had kunnen afvallen. Verder is het van belang dat het wapenstilstandsakkoord getekend werd door de burgerlijke overheid en niet door militairen.

De [[conservatisme|conservatieven]] en de militairen legden de schuld van de verloren oorlog bij de [[Weimarrepubliek]]. Die had immers het keizerrijk ten val gebracht en vrede gesloten, terwijl het Duitse leger nog wel verder had kunnen strijden en wellicht nog kunnen winnen. In deze opvatting was de regering dan ook schuldig aan het 'Diktat' (het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]]) dat door de Entente was opgelegd.

=== Militaire nederlaag of dolkstoot in de rug? ===
In werkelijkheid was de oorlog militair verloren en waren de laatste reserves van Duitsland aan manschappen en oorlogsmaterieel aangesproken en inmiddels al bijna 'verbruikt'. De geallieerde blokkade had een nijpende schaarste en hongersnood veroorzaakt. De [[Centrale mogendheden|Centrale bondgenoten]] van Duitsland gaven zich stuk voor stuk over, en met de overgave van [[Oostenrijk-Hongarije]] kwam de Duitse zuidgrens open te liggen. Zelfs het [[Vrede van Brest-Litovsk|verdrag van Brest-Litovsk]] (dat vrede aan het [[Oostfront (Eerste Wereldoorlog)|Oostfront]] bracht) kon de naderende definitieve nederlaag in het westen niet meer voorkomen. Begin november 1918 was de militaire positie van Duitsland uitzichtloos.

Ook was de omwenteling niet primair in gang gezet door linkse partijen, maar begonnen en mede ondersteund door militairen. Op 4 november 1918 kwamen de zeelui en mariniers van de ''[[Hochseeflotte]]'' in [[Kiel (Duitsland)|Kiel]] in opstand tegen een plan van de marineleiding om strijdend ten onder te gaan tegen de Britse ''[[Royal Navy]]''. Om hen te vertegenwoordigen kozen ze raden, de Arbeiter- und Soldatenräte. Deze beweging zette zich door in vele Noord-Duitse en later ook Zuid-Duitse steden, waarin uiteindelijk ook de burgers en linkse partijen gingen deelnemen. [[Wilhelm Groener|Generaal Gröner]] deelde uiteindelijk aan de keizer mee dat hij niet langer op de gehoorzaamheid van het Duitse leger kon rekenen.

De militaire staf onder leiding van Ludendorff hadden met de laatste bijeengeraapte reserves nog een laatste offensief in de zomer van 1918 gelanceerd, de ''[[Lenteoffensief|Kaiserschlacht]]'' maar na aanvankelijke terreinwinst waren de Duitsers weer teruggedreven. Nu was het voor iedere generaal (met een reële visie) in de legertop duidelijk dat de definitieve ineenstorting van de Duitse strijdkrachten dichtbij was. De verantwoordelijke legerleiding zag dit ook wel in en adviseerde na deze laatste (en verloren) gok zelf de regering vredesonderhandelingen te starten voordat de westgrenzen doorbroken zouden worden en de geallieerden Duitsland zouden binnentrekken. Maar de tot dan nog nooit verslagen Pruisische generaals konden deze afgang niet verkroppen en fabriceerden toen de Dolkstootlegende om hun verantwoordelijkheid voor de oorspronkelijke ''onderschatting'' van de gevechtskracht van de geallieerden, de ''overschatting'' van de eigen militaire capaciteiten, en de daaruit resulterende uiteindelijke nederlaag af te wentelen. <ref>''Rainer Sammet: »Dolchstoß«. Deutschland und die Auseinandersetzung mit der Niederlage im Ersten Weltkrieg (1918–1933)'' trafo Verlag, Berlin 2003, {{ISBN|3896263064}} en ''Lars-Broder Keil, Sven F. Kellerhoff: Deutsche Legenden. Vom 'Dolchstoß' und anderen Mythen der Geschichte'', Linksverlag, 2002, {{ISBN|3861532573}}. Verder links op het Duitstalige Wikipedia-artikel over de dolkstootlegende.</ref> Door een groot deel van de bevolking werd dit voor zoete koek geslikt.

== Gevolgen ==
In een sfeer van breed gedragen Duitse afkeer van het [[verdrag van Versailles (1919)|verdrag van Versailles]], werd de dolkstootlegende [[propaganda (communicatie)|uitgedragen]] door veteranenorganisaties als ''[[Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten|Stahlhelm]]'', en extreemrechtse partijen als de [[Duitse Nationale Volkspartij|Deutschnationale Volkspartei]] (DNVP) en de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei]] (NSDAP). De in diepe crisis verkerende en onpopulaire, prille [[Weimarrepubliek]] zag zich geconfronteerd met de voortdurende dreiging van zowel een [[communisme|links-communistische]], als een [[conservatisme|rechts-conservatieve]] [[staatsgreep]], een [[laagconjunctuur| economische depressie]] met een gigantische [[inflatie]] en werkloosheid, en kreeg zogezegd zelf de dolkstoot in de rug. Deze voortdurende instabiliteit droeg sterk bij aan de opkomst van een sterke man, met een [[reactionair]]e visie: [[Adolf Hitler]]. Het ontbreken van een gevestigde, en gedegen Duitse politiek-democratische cultuur wreekte zich nu, het inmiddels verdwenen [[Duitse keizerrijk|keizerrijk]] was slechts semi-[[constitutioneel]] ingericht geweest.

{{Appendix}}

[[Categorie:Complottheorie]][[Categorie:Geschiedenis van Duitsland]][[Categorie:Nasleep Eerste Wereldoorlog]]

Dolkstootlegende - Bewerkingsoverzicht