Colani op 10 jun 2024 om 12:29

2024-06-10T12:29:45Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Frans Hogenberg - Aanbieding van het Smeekschrift van de edelen.jpg|thumb|Gravure van de aanbieding van het smeekschrift, door [[Frans Hogenberg]]]]
[[Bestand:Famien Strada Histoire-Smeekschrift der Edelen-ppn087811480 MG 8892-T1p287.jpg|thumb|[[Hendrik van Brederode (1531-1568)|Hendrik van Brederode]] biedt [[Margaretha van Parma]] het Smeekschrift der Edelen aan.]]
[[Bestand:Lid-verbond-edelen.jpg|thumb|16e-eeuwse pentekening van een lid van het eedverbond der edelen met bijhorende symboliek: grijs livrei, geuzenpenning, bedelnap, zwaard, pistool en Turkse snor]]
[[Bestand:Eedverbond.gif|thumb|19-eeuwse illustratie van het Eedverbond der Edelen ([[Hendrik Conscience]], ''Geschiedenis van België'', 1859)]]

Het '''Eedverbond der Edelen''' (Frans: ''Compromis des Nobles'') was een alliantie tussen [[calvinistisch]]e en [[Rooms-Katholieke Kerk|katholieke]] [[adel (klasse)|edelmannen]] die gesloten werd in 1565 en die zich kantte tegen de harde geloofsvervolging in de [[Spaanse Nederlanden]] door de [[Huis Habsburg|Spaans-Habsburgse dynastie]]. Het verbond vroeg de opheffing van de [[Inquisitie]] en de verzachting van de [[Plakkaat|plakkaten]] tegen [[ketterij]]. Het deed dat in drie [[Smeekschrift der Edelen|smeekschriften]] aan landvoogdes [[Margaretha van Parma]], aangeboden op 5 april 1566, 30 juli 1566 en 8 februari 1567. Hun eisen hadden enig effect, maar in reactie op de [[Beeldenstorm]] werd de repressie verder opgevoerd door de nieuwe landvoogd [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] en brak de [[Tachtigjarige Oorlog]] uit.<ref>Verbond der Edelen – Smeekschrift der Edelen (1565-66), [https://historiek.net/compromis-der-edelen/1087]. Geraadpleegd 25 apr 2022.</ref>

==Geschiedenis==
Het Verbond werd aangevoerd door [[Hendrik van Brederode (1531-1568)|Hendrik van Brederode]], geflankeerd door de graven [[Floris van Pallandt (1539-1598)|Floris van Culemborg]] en [[Lodewijk van Nassau (1538-1574)|Lodewijk van Nassau]].<ref>{{aut|Jonathan Israël}} (1996), ''De Republiek (1477-1806)'', {{ISBN|9051941315}}, Vol. I, p. 154</ref> Zij kanaliseerden de toenemende onvrede onder de lagere en middelgrote adel met protestantse sympathieën. Zij wilden naar het voorbeeld van de Franse [[hugenoten]] de krachten bundelen van al wie godsdienstvrede voorstond. De kopstukken van de hoge adel – [[Lamoraal van Egmont|graaf Lamoraal van Egmont]], de [[Filips van Montmorency|graaf van Horne, Filips van Montmorency]], [[Floris van Montmorency|baron Floris van Montigny]], de [[Antoon II van Lalaing|graaf van Hoogstraten, Antoon II van Lalaing]] en [[Willem van Oranje]] – hielden zich aanvankelijk afzijdig.

Willem van Oranje stond in contact met het Verbond via zijn broer [[Lodewijk van Nassau (1538-1574)|Lodewijk van Nassau]]. Naast de vrees voor de invoering van de Spaanse [[inquisitie]] en afkeer van strenge [[Plakkaat|godsdienstplakkaten]], speelde voor de [[adel (klasse)|adel]] het streven naar het behoud van de eigen positie een rol. Vele edelen waren verarmd en door de opkomst van ambtenaren als uitvoerders van het bestuur van hun invloed beroofd.

Op 5 april 1566 kwamen zo'n 200 edelen bijeen afkomstig uit alle delen van de Nederlanden. Ze verschaften zich toegang tot het [[Paleis op de Koudenberg]] te [[Brussel (stad)|Brussel]] en overhandigden het [[Smeekschrift der Edelen]] aan landvoogdes [[Margaretha van Parma]]. Dit veroordeelde de [[Inquisitie]] in felle bewoordingen en dreigde nauwelijks verholen met gewapende opstand als er geen einde zou komen aan de vervolging.<ref>{{aut|Jonathan Israël}} (1996), ''De Republiek (1477-1806)'', {{ISBN|9051941315}}, Vol. I, p. 155</ref> Nochtans keerde het smeekschrift zich voor het overige niet tegen het gezag van koning, regering of kerk.
Toen hij de circa tweehonderd edelen aan zag komen sprak de raadsheer van de landvoogdes, [[Karel van Berlaymont]] het volgende: “N’ayez pas peur, Madame, ce ne sont que des gueux” (Wees niet bang, mevrouw, het zijn maar bedelaars), waarna de edelen de naam [[geuzen (geschiedenis)|''gueux'' (bedelaars)]] als een eretitel aannamen.<ref>{{aut|[[Godevaert van Haecht]]}}, ''De kroniek over de troebelen van 1565 tot 1574 te Antwerpen en elders'', 1566. 11 april 1566.[https://www.dbnl.org/tekst/haec002kron01_01/].Geraadpleegd 25 april 2022.</ref>

De [[beeldenstorm]] van [[augustus (maand)|augustus]] [[1566]] dreef de [[adel (klasse)|adel]] tot het zogenaamde Akkoord met [[Margaretha van Parma]] (23 augustus 1566). Hierbij zouden de edelen Margaretha steunen bij het herstellen van de openbare orde voor zover de protestantse erediensten ongemoeid werden gelaten in plaatsen waar ze voet aan wal hadden gekregen. Het Compromis werd daarop ontbonden, waardoor de opstand zonder leiding viel.

Een overgebleven groep, het zogeheten [[Compromis van Breda]], bood in [[februari]] [[1567]] zonder succes een nieuw [[Smeekschrift der Edelen|smeekschrift]] aan. Uitgeweken edelen verbonden zich in [[Heilige Roomse Rijk|Duitsland]] tot een nieuw Compromis ([[Diederik Sonoy]]).

==De voornaamste leden van het Verbond der Edelen==
* [[Lodewijk van Nassau (1538-1574)|Lodewijk van Nassau]] ([[1538]] - gesn. [[1574]])
* [[Hendrik van Brederode (1531-1568)|Hendrik van Brederode]] ([[1531]] - [[1568]]), bijgenaamd 'Grote Geus'
* [[Floris van Pallandt (1539-1598)|Floris van Culemborg]] ([[1537]] - [[1598]])
* [[Jan van Marnix]] ([[1537]] - gesn. [[1567]])
* [[Hendrick Bentinck (1534)|Hendrik Bentinck]], drost van [[Culemborg]]
* [[Johan Ripperda tot Weldam]] ([[1536]] - [[1591]])
* [[Adolf van der Aa]] (gesn. [[1568]])
* [[Wessel VI van Boetzelaer]] ([[1500]] - [[1575]])
* [[Jan van Casembroot]] (ca. [[1525]] - onthoofd [[1568]])
* [[Otto van den Boetzelaer]] (ca. [[1530]] - [[1568]])
* [[Lancelot van Brederode]] (onthoofd, [[1573]])
* [[Janus Dousa|Johan van der Does]] ([[1545]] - [[1604]])
* [[Albrecht van Egmont]] (? - [[1595]])
* [[Charles de Boisot (geus)|Charles de Boisot]] (ca. [[1530]] - [[1575]])
* [[Barthold Entens van Mentheda tot Middelstum]] ([[1539]] -gesn. [[1580]])
* [[Nicolaas de Hames]] (ca. [[1528]] - [[1568]])
* [[Guislain de Fiennes]] (overl. [[1577]])
* [[Daniël van den Boetzelaer]] (ca. [[1525]] - [[1591]])
* [[Filips van der Aa]] (overl. [[1586]])
* [[Frederik van Dorp (1547-1612)|Frederik van Dorp]] ([[1547]] - [[1612]])
* [[Willem van Blois van Treslong]] (ca. [[1529]] - [[1594]])
* [[Dirk van Bronkhorst-Batenburg (-1568)|Dirk van Bronkhorst-Batenburg]] (onthoofd, [[1568]])
* [[Gijsbert van Bronkhorst-Batenburg]] (onthoofd, [[1568]])
* [[Jan van Montigny]] (onthoofd, [[1568]])
* [[Rutger VI van Boetzelaer]] ([[1534]] - [[1604]])
* [[Willem van den Bergh]] ([[1537]] - [[1586]])
* [[Josse Snoy]] (ca. 1512 - 1584)
* [[Diederik Sonoy]] ([[1529]] - [[1597]])
* [[Seerp Galama]] ([[1528]] - [[1581]])
* [[Floris van den Boetzelaer]] (ca. [[1520]] - ca. [[1575]])
* [[Jacob van Ilpendam]] (onthoofd, [[1568]])
* [[Bernard van Merode (1510)|Bernard van Merode]] (1510 - 1591)
* [[Karel van Mansfeld]] (1543 - 1594)
* [[Arent van Duvenvoirde]] (1528 - 1599)
* [[Gemme van Burmania]] (1523-1602)
* [[Herman Moded]] (1520-1603)

==Literatuur==
*J.W. te Water (1776-1796), ''Historie van het Verbond en de Smeekschriften der Nederlandse edelen, 1564-1567'' (4 delen)
*R. Fruin (1900), ''Het voorspel van de Tachtigjarige Oorlog''
*P.A.M. Geurts (1956), ''De Nederlandse Opstand in de pamfletten 1566-1584'', Nijmegen - [https://www.dbnl.org/tekst/geur004nede01_01/ lees on-line] (dnbl.org)
*G. Bonnevie-Noël (1968), "Liste critique des signataires du Compromis des Nobles", in: ''Bulletin van de Vereniging voor de geschiedenis van het Belgisch protestantisme'', 5e reeks, vol. III, p. 80-110
*G. Bonnevie-Noël (1974), "Les tendances religieuses des signataires du Compromis des Nobles", in: ''Bulletin van de Vereniging voor de geschiedenis van het Belgisch protestantisme'', 6e reeks, vol. II, p. 8-22 en 46-56
*Henk van Nierop (1992), [https://web.archive.org/web/20171207013729/https://www.bmgn-lchr.nl/articles/10.18352/bmgn-lchr.3446/galley/3500/download/ Edelman, bedelman. De verkeerde wereld van het Compromis der Edelen] {{pdf}}, in: ''BMGN - Low Countries Historical Review'', nr. 107/1, p. 1-27
*P. Arnade (2008), ''Beggars, Iconoclasts, and Civic Patriots: The Political Culture of the Dutch Revolt'', Ithaca, NY

==Externe links==
* [http://members.home.nl/tetrode/Nassau/Nassau.htm Drijvende kracht achter de Opstand, Lodewijk van Nassau]

{{Appendix}}
[[Categorie:Tachtigjarige Oorlog|Eedverbond der Edelen]]

Eedverbond der Edelen - Bewerkingsoverzicht

Colani op 10 jun 2024 om 12:29