Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:28:33Z

Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

{{Infobox persoon
| naam = Eise Eisinga
| afbeelding = Franeker. Stadhuis. 03-08-2021. (actm) 02.jpg|thumb
| onderschrift = Eise Eisinga door [[Willem Bartel van der Kooi]], [[1827]]
| volledigenaam = Eise Jeltes Eisinga
| geboorteplaats = [[Dronrijp]]
| geboortedatum = [[21 februari]] [[1744]]
| sterfplaats = [[Franeker]]
| sterfdatum = [[27 augustus]] [[1828]]
| nationaliteit = [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlandse]]
| beroep = [[astronoom|amateur-astronoom]], [[patriotten|patriot]] en vertegenwoordiger van [[Verlichting (stroming)|De Verlichting]]
| bekendvan = [[Koninklijk Eise Eisinga Planetarium|planetarium]]
| religie =
| politiek =
| zieook =
| website =
| handtekening =
| portaal =
}}
[[Bestand:Planetarium Franeker (40) (29621380247).jpg|thumb|Het planetarium in Eisinga's woonkamer.]]
[[Bestand:Franeker, Planetarium.jpg|thumb|De woning van Eisinga met daarin het [[Koninklijk Eise Eisinga Planetarium]].]]
'''Eise Jeltes Eisinga''' ([[Dronrijp]], [[21 februari]] [[1744]] – [[Franeker]], [[27 augustus]] [[1828]]) was een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlands]] [[astronoom|amateur-astronoom]], [[patriotten|patriot]] en bouwer van het [[Koninklijk Eise Eisinga Planetarium|Eise Eisinga Planetarium]]. Als vertegenwoordiger van [[Verlichting (stroming)|de Verlichting]] in [[Nederland]] is Eisinga opgenomen in de [[canon van Friesland]] en de [[canon van Nederland]]. Het planetarium is in [[2023]] toegevoegd aan de [[werelderfgoedlijst|UNESCO werelderfgoedlijst]].

== Levensloop ==
Eisinga werd [[Geboorte (leven)|geboren]] als zoon van een [[Wolkammen|wolkammer]], Jelte Eises Eisinga (1716-1787)<ref>{{Citeer web|url=https://www.genealogieonline.nl/en/stamboom-griffioen-koster/I67629.php|titel=Jelte Eises Eisinga (1716-1784) » Stamboom Griffioen Jellema Friese Adel » Genealogy Online|bezochtdatum=2021-06-20|auteur=Joke Koster|werk=Genealogy Online|taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210624202208/https://www.genealogieonline.nl/en/stamboom-griffioen-koster/I67629.php|archiefdatum=2021-06-24}}</ref> en zijn vrouw Hitje Steffens (1715-1755).<ref>{{Citeer web|url=https://www.genealogieonline.nl/en/groningse-doopsgezinden/I10149.php|titel=Hitje Steffens (1713-> 1755) » Groningse doopsgezinden » Genealogy Online|bezochtdatum=2021-06-20|auteur=Klaas Pera|werk=Genealogy Online|taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210624201527/https://www.genealogieonline.nl/en/groningse-doopsgezinden/I10149.php|archiefdatum=2021-06-24}}</ref> Hij ging naar school en kreeg les in [[wiskunde]]. Zijn vader Jelte was zijn mentor op het gebied van [[astronomie]]. Op zijn achttiende was hij goed onderlegd in rekenen en sterrenkunde.<ref name="trouw.nl">[https://www.trouw.nl/binnenland/nerdy-hemelbouwer-eise-eisinga-blijkt-toch-iets-minder-mythisch~b98be7a4/ Nerdy hemelbouwer Eise Eisinga blijkt toch iets minder mythisch], www.trouw.nl; 13 oktober 2021. [https://web.archive.org/web/20230423121233/https://www.trouw.nl/binnenland/nerdy-hemelbouwer-eise-eisinga-blijkt-toch-iets-minder-mythisch~b98be7a4/ Gearchiveerd] op 23 april 2023.</ref>

Ook zijn broer Stephanus Jeltes was geïnteresseerd in wis- en [[sterrenkunde]]. Eisinga breidde de [[wolkammen|wolkammerij]] van zijn vader uit tot een groot bedrijf met vierhonderd mensen in dienst. Hij verdiende er veel geld mee.

Hij bekwaamde zich in de vrije uren door [[autodidact|zelfstudie]] aan de [[Franeker Academie]] in de [[wiskunde]] en de [[astronomie]]. Hij verdiepte zich in [[zonnewijzer]]s, en publiceerde een boek met tekeningen van zo'n 150 zonnewijzers. Op 24-jarige leeftijd trouwde hij met Pietje Jacobs, met wie hij twee zoons, Jacobus en Jelte, en dochter Trijntje kreeg.

== Bouw van het planetarium ==
[[Eelko Alta]], een [[Dominee|predikant]] uit [[Bozum]], beweerde in een boekje dat de wereld in mei 1774 zou vergaan als gevolg van een samenstand van vier [[Planeet|planeten]]. Vanwege dit gerucht en de wetenschap dat "de aarde immers toch blijft bestaan" vond hij het leuk om een machine te bouwen "die mij ieder moment kan laten zien wat er aan de hemel gebeurt". Aan de hand hiervan kon hij de nieuwsgierige toeschouwers laten zien hoe de planeten zich bewegen.<ref name="trouw.nl"/>

In 1778 kondigde hij publiekelijk aan dat hij inmiddels vier jaar werkte aan een beweegbaar astronomisch planetarium. Hij deed dit niet alleen, zijn vader vervaardigde houten schijven en tandwielen, terwijl zijn broer de plafonds van de woonkamer beschilderde met het planetenstelsel.

== Erkenning voor het planetarium ==
Nadat het planetarium in 1781 gereed was kwamen er veel, ook prominente, bezoekers op af, waaronder de koning van Zweden in 1782. In 1818 bezocht [[Willem I der Nederlanden|koning Willem I]] het planetarium en benoemde Eise Eisinga tot [[Broeder van de Orde van de Nederlandse Leeuw]], een onderscheiding waaraan ook een klein inkomen was verbonden.

Hij had plannen voor de bouw van een tweede planetarium, maar het bleef bij een klein tafelmodel. Uiteindelijk kon hij niet voldoende geld vergaren voor de bouw van een groot model.

== Patriot ==
In 1787 raakte hij als [[patriotten|patriot]] in conflict met de [[prinsgezinden|prinsgezinde]], plaatselijke [[schutterij (historisch)|schutterij]] en de provinciale autoriteiten. De gemoederen liepen hoog op, toen de stad als toevluchtsoord diende voor een tiental coupplegers onder leiding van [[Court Lambertus van Beyma]]. Toen Franeker werd opgegeven vluchtten veel patriotten naar Amsterdam. Eisinga vluchtte de andere kant uit, naar [[Duitsland]]. Nadat hij te horen had gekregen dat zijn echtgenote was overleden en zijn huis verbeurd was verklaard, vestigde hij zich als wolkammer te [[Visvliet]] in de provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]]. Nadat hij in 1791 toch nog werd uitgeleverd, is hij tot vijf jaar verbanning uit [[Friesland]] veroordeeld. Eisinga keerde terug naar Visvliet en trad daar opnieuw in het huwelijk met Trijntje Eelkes Sickema. Ze kregen samen nog twee zoons, Eelke en Menke, en dochter Hittje.<ref>{{Citeer web |url=https://www.genealogieonline.nl/stamboom-griffioen-koster/I67612.php |titel=Eise Jeltes Eisinga (1744-1828) » Stamboom Griffioen Jellema Friese Adel » Genealogie Online |achternaam=Koster |voornaam=Joke |bezochtdatum=2023-10-19 |werk=Genealogie Online |taal=nl}}</ref>

== Na de omwenteling ==
Na de omwenteling in 1795 keerde hij naar [[Franeker]] terug. Eisinga werd lid van het Provinciaal Bestuur en adviseerde in een aantal commissies onder andere om twee rechters te royeren na het [[Kollumer Oproer|Kollumer oproer]].

Eisinga overleed in 1828 op 84-jarige leeftijd. Hij liet een testament na waarin hij de werking van zijn planetarium nauwkeurig beschreef. Eise Eisinga werd bijgezet bij zijn vaders graf op de begraafplaats van de [[Salviuskerk (Dronrijp)|Salviuskerk]] in [[Dronrijp]]. Er staat een door Eisinga bedachte [[vierkantsvergelijking]] op de zerk, waarmee de sterfdatum en leeftijd van zijn vader berekend kunnen worden.<ref>[https://nos.nl/artikel/2344575-grafsteen-van-eise-eisinga-wordt-opnieuw-gerestaureerd.html "Grafsteen van Eise Eisinga wordt opnieuw gerestaureerd"], Omrop Fryslân, 18 augustus 2020. [https://web.archive.org/web/20230422180316/https://nos.nl/artikel/2344575-grafsteen-van-eise-eisinga-wordt-opnieuw-gerestaureerd.html Gearchiveerd] op 22 april 2023.</ref> De ouderlijke woning van Eise Eisinga staat 100 meter vanaf zijn laatste rustplaats.

== Nagedachtenis ==
[[Bestand:Eise Eisinga.jpg|thumb|Herinnering aan Eise Eisinga in Franeker]]
De volgende zaken herinneren aan Eisinga:
* Eisinga werd ereburger van Franeker.
* Tegenover zijn geboortehuis staat een borstbeeld om hem te herdenken.
* Op 5 mei 1994 gaf de [[PTT (Nederland)|PTT]] een [[postzegel]] van 80 cent uit, ter gelegenheid van het 250e geboortejaar van Eisinga.
* In hetzelfde jaar publiceerde [[Pieter Terpstra (schrijver)|Pieter Terpstra]] een roman over Eisinga.
* In 2006 werd Eise Eisinga opgenomen in de [[Canon van Nederland]] en in de vernieuwde versie uit 2020.
* De straat waaraan Eisinga's planetarium ligt, de voormalige Tweede Noord, is naar hem vernoemd en heet nu de Eise Eisingastraat.
* in [[Visvliet]], waar Eisinga enige tijd gewoond heeft, is ook een straat naar hem vernoemd.
* In Visvliet is ''Droomtocht, een wandeling langs de planeten'' gerealiseerd.<ref>
{{Citeer web |url=https://www.rtvnoord.nl/nieuws/797166/droomtocht-door-visvliet-wandel-langs-de-planeten |titel=Droomtocht door Visvliet: 'Wandel langs de planeten' |datum=2021-03-11 |bezochtdatum=2023-10-19 |werk=www.rtvnoord.nl |taal=nl}}</ref>
*[[Planetoïde]] (5530) Eisinga is naar hem vernoemd.<ref>https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=Eisinga</ref>

== Externe links ==
* [http://www.11en30.nu/de-canon-vensters/eise-eisinga Eise Eisinga], De Kanon fan de Fryske Skiednis
* [https://www.canonvannederland.nl/nl/eiseeisinga Eise Eisinga], Canon van Nederland

== Bibliografie ==
* Wolken en stjerren; roman oer Eise Eisinga, door [[Pieter Terpstra (schrijver)|Pieter Terpstra]] (1994), ISBN 90-330-0237-X.
* E. Havinga, W.E. van Wijk & J.F.M.G. d'Aumerie, [http://images.tresoar.nl/wumkes/pdf/HavingaE_PlanetariumboekEiseEisinga.pdf Planetariumboek Eise Eisinga], Arnhem: Van Loghum Slaterus 1928.
* Arjen Dijkstra, ''De Hemelbouwer: een biografie van Eise Eisinga'', uitgeverij Noordboek, oktober 2021; ISBN 9789056157890.

{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Eisinga, Eise}}
[[Categorie:Nederlands astronoom]]
[[Categorie:Nederlands patriot (18<sup>e</sup> eeuw)]]
[[Categorie:Lid van het Intermediair Wetgevend Lichaam]]
[[Categorie:Canon van Nederland]]
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit van Franeker]]

Eise Eisinga - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"