Colani: Tekst vervangen - "[https://raamsdonkshistorie.nl raamsdonkshistorie.nl]" door "link=https://genealogie-raamsdonk.nl"

2024-12-08T21:48:01Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Boerderijkap 001.svg|thumb|Doorsnede kap, Oranje = gebint, Rood-roze = toevoeging: spanten, gordingen, dak en buitenmuren.]]
[[Bestand:Gebintenoprij 001.svg|thumb|Dwarsgebinten gekoppeld]]
[[Bestand:Gebinten 001.svg|thumb|Gebinttypen]]

Een '''gebint''' of '''gebinte''' is een portaalvormige houten [[draagconstructie]], die bestaat uit twee of meer [[zuil (bouwkunde)|kolommen]] die met elkaar verbonden zijn door één of twee horizontale ''gebintbalken''. De gebinten onderling zijn met elkaar verbonden door ''gebintplaten'' die in de lengterichting óver de kolommen liggen. Alle verbindingen van de constructie worden geschoord door [[korbeel|korbelen]] en schoren. De kolommen van het gebint zijn vaak op gemetselde [[poer (bouwkunde)|poeren]] gefundeerd. Vroeger gebruikte men daarvoor grote zwerfstenen of [[IJzeroer|ijzeroer]]. Soms wordt ook de houten draagstructuur van een boerderij in zijn totaliteit aangeduid als ''<nowiki>''Het gebint''</nowiki>.''

Op de liggers van de gebinten staan de sporenspannen of A-spanten met de gordingen, die de kap dragen. De kapconstructie zelf, kent tal van varianten.

De belangrijkste bouwkundige ontwikkeling in Europa gedurende de hoge middeleeuwen lijkt vooral de overgang van simpele constructies met ingegraven stijlen en een beperkte levensduur, naar complexere gebintconstructies op [[Poer (bouwkunde)|poeren]] te zijn. Om deze constructies te stabiliseren, waren stevige [[houtverbinding]]en en extra [[schoor (bouwkunde)|schoren]] nodig in twee richtingen.

Er zijn twee hoofdtypen van gebinten; het ''langsgebint'' en het ''dwarsgebint''. Bijna alle Nederlandse boerderijen zijn met een dwarsgebint gebouwd, dat [[haaks]] op de lengterichting van de boerderij staat. Daarentegen werden het [[krukgebint]] en het [[kromstijlgebint]] in Nederland vrijwel uitsluitend bij dakconstructies gebruikt.

De verschillende gebintconstructies keren terug in de [[dakstoel]] oftewel het kapgebint. De ''staande stoel'' correspondeert grofweg met het langsgebint, de ''liggende stoel'' met het dwarsgebint. Typisch Nederlands is daarentegen het ''schaargebint''. De hedendaagse terminologie wijkt enigszins af van de historische termen, met name de termen die in Vlaanderen werden gebruikt.

De hieronder genoemde gebintconstructies zijn tot het midden van de twintigste eeuw in gebruik gebleven.

==Type gebinten==
===Langsgebint===
Bij het ''langsgebint'' (Duits: ''Unterrähm'', Engels: ''normal assembly'') zijn de stijlen in de lengte verbonden door een gebintplaat waarop de gebintbalken rusten. Deze bouwwijze is typerend voor het [[Noord-Duitsland|Noord-Duitse]] [[hallenhuis]]; hij is vermoedelijk ontwikkeld in de hoge middeleeuwen bij kerken en kloosters. Bij een ''gebonden'' bouwwijze zijn de dekbalken telkens boven de stijlen en op regelmatige wijze daartussen aangebracht; de [[spoor (bouwkunde)|sporen]] en een eventuele dakstoel steunen op de dekbalken. Bij een ''ongebonden'' bouwwijze is er geen vanzelfsprekende relatie tussen de dekbalken en de onderliggende stijlen. Hier is de ruimte tussen de stijlen vaak groter, zodat het onderscheid met dwarsgebinten minder evident is. Deze bouwwijze komt veel voor bij schuren en boerderijen in Engeland, Frankrijk en Denemarken. Tot voor kort was het oudste voorbeeld van deze constructie een [[Drenthe|Drentse]] boerderij in [[Anderen]], waarvan het gebint [[dendrochronologie|dendrochronologisch]] op 1376 is gedateerd. De boerderij is in 2011 afgebrand, maar het gebint is grotendeels behouden gebleven en weer gebruikt voor herbouw.

In 2010 zijn bij de [[Armenhoef (Best)|Armenhoef]] in [[Best]] in [[Noord-Brabant]], veel onderdelen van het langsgebint dendrochronolgisch gedateerd op 1263.

===Dwarsgebint===
Bij een ''dwarsgebint'' (Engels: ''reversed assembly'') vormen de stijlen telkens een paar dat onderling door een dekbalk verbonden is. De gebintplaat ligt in de lengterichting op de dekbalken. Dit hoofdtype is gebruikelijk in Nederland, België en delen van Frankrijk, Duitsland en Scandinavië. In Engeland komt hij sporadisch voor.

====Dekbalkgebint====
Bij het ''dekbalkgebint'' (Duits: ''Oberrähm'') ligt de gebintbalk op de stijlen en is met een [[pen-en-gatverbinding]] met elkaar verbonden. Dit gebint komt voor in Groningen, Friesland, Drenthe, kop van Overijssel, Zeeland, Noord- en Zuid-Holland. In Vlaanderen spreekt men wel over een ''stapelgebint'',

====Kopbalkgebint====
Het ''kopbalkgebint'' (Duits: ''Oberrähm mit eingehälstem Dachbalken'') is afgeleid van het dekbalkgebint. Hierbij ligt de gebintbalk op de stijlen; de stijlen zijn voorzien van een sleuf waarin de balk rust, terwijl de kop van de balk voorbij de stijlen schiet en zo een en ander op zijn plaats houdt. Een smaller deel van de stijl steekt als soort pin in de balk. Dergelijk type gebint is ook in Friesland terug te vinden. Dit type gebint is te vinden in oostelijke delen van Twente, de Achterhoek en Midden- en Zuid-Limburg. Het oudste bekende voorbeeld in Nederland (met kop- en tussenbalken) is de Aarlese Hoeve te [[Aarle (Best)]], waarvan het gebint [[dendrochronologie|dendrochronologisch]] op 1263 is gedateerd. Dit is tevens de oudste boerderij van Nederland. Ook een 14e-eeuwse boerderij te [[Vessem]] kenmerkte zich door een combinatie van kopbalk- en dekbalkgebint. Ook bij driebeukige gebouwen in West-Noorwegen (het zogenoemde ''grindbygd hus'') komt deze constructie veel voor; men neemt aan dat hij oorspronkelijk wijdverbreid is geweest in Scandinavië.

====Ankerbalkgebint====
{{Zie hoofdartikel|Ankerbalkgebint}}
Het ''ankerbalkgebint'' (Duits: ''Hochrähm'') bestaat uit de twee gebruikelijke stijlen, verbonden door de [[horizontaal|horizontale]] ankerbalk. De ankerbalk steekt met een pen door de stijl en is daarachter verankerd met twee houten [[toognagel]]s of wiggen. Dit type gebint komt sinds het einde van de middeleeuwen overal in Nederland, België en Westfalen voor, aanvankelijk alleen in [[dakstoel]]en, vanaf ongeveer 1450 in de basisconstructie van huizen, schuren en andere gebouwen. In het grootste deel van Friesland, Groningen en Noord-Holland is deze constructie slechts sporadisch aangetoond, voornamelijk bij eikenhouten gebinten uit de zeventiende eeuw. Voor grenen gebinten is het ankerbalkengebint minder geschikt, vanwege het risico dat te dun uitgevoerde stijlen gaan splijten.

Lange tijd heeft men gemeend dat in Oost-Nederland het ankerbalkengebint de oudste constructievorm was, die mogelijk al in de Bronstijd werd toegepast. Inmiddels zijn er veel aanwijzingen (onder andere uit Drenthe en Westerwolde) dat dit type in Oost-Nederland is voorafgegaan door langsgebinten, elders door dekbalkgebinten. Het ankerbalkgebint geeft meer opslagruimte; de stijlen konden bovendien verder van elkaar geplaatst worden, zij het niet zover als bij een dekbalkgebint.
[[Bestand:Ankerbalk+korbeel.jpg|links|miniatuur|Ankerbalkgebint met zwaar korbeel]]
====Tussenbalkgebint====
Het ''tussenbalkgebint'' lijkt op het ankerbalkgebint, maar de wiggen aan de achterkant ontbreken. De gebintbalk is met een pen en gat verbinding aan de stijlen bevestigd en geborgd met twee houten pennen. Komt voor in het grootste gedeelte van Zuid-Holland en Noord-Holland ten zuiden van het IJ. Historisch ging het tussenbalkgebint aan het ankerbalkgebint vooraf.

==Vervaardiging==
Het gebint werd meestal op de werkplaats van de timmerman gemaakt, zodat het gebint in losse onderdelen kon worden vervoerd naar de bouwplaats. Met behulp van merktekens in het hout werd daar het gebint weer in elkaar gezet en opgericht. Dit zware werk eiste veel mankracht, daarom hielpen veel inwoners van het dorp daarbij mee.

{{clr}}
 
Bron digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
 
[[Bestand:Header-01.jpg|alt=Wiki Raamsdonk|center|link=https://genealogie-raamsdonk.nl]]
==Literatuur==
* Stichting Historisch Boerderij-Onderzoek div auteurs, het Boerderijen boek, Uitgeverij Waanders b.v., Zwolle, 2003, {{ISBN|90 400 8808X}}, NUR 648, 694
* Gerrit Berends, ''Historische houtconstructies in Nederland'', 1996, 2e gecorr. dr. Arnhem 1999.
* E.J. Haslinghuis en H. Janse, ''Bouwkundige termen. Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie'', Leiden 2005.
* Ben Kooij, Judith Toebast (red.), ''Het grote boerderijen boek'', Zwolle 2013 (uitgegeven in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).
*W. Haio Zimmermann, [https://web.archive.org/web/20170830153753/http://www.ruralia.cz/sites/default/files/%C3%9Cbergang%20Pfosten%20St%C3%A4nderbau%201%20kl%20m%20Titel.pdf ‘Pfosten, Ständer und Schwelle und der Übergang vom Pfosten- zum Ständerbau. Eine Studie zu Innovation und Beharrung im Hausbau. Zur Konstruktion und Haltbarkeit prähistorischer bis neuzeitlicher Holzbauten von den Nordseeanrainerländern bis zu den Alpen’], in: ''Probleme der Küstenforschung im südlichen Nordseegebiet'' 25 (1998), p. 9-241.
*W. Haio Zimmermann, [https://books.google.nl/books?id=9LGgd3UGdf0C&pg=PA118 'Pfosten- und Ständerbau'], in: J. Hoops, ''Reallexikon der germanischen Altertumskunde'', dl. 23 (Berlijn/New York 2003), p. 118-121.
*W. Haio Zimmermann, [https://web.archive.org/web/20070105023336/http://www.nihk.de/downloads/5/zi_nar32.pdf 'De levensduur van gebouwen met aardvaste stijlen'], in: O. Brinkkemper et al. (red.), ''Vakken in vlakken. Archeologische kennis in lagen'', Amersfoort 2006, p. 293-306.

[[Categorie:Bouwkundig onderdeel]][[Categorie:Bouwkunde]][[Categorie:Boerderij]]

Gebint - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "[https://raamsdonkshistorie.nl raamsdonkshistorie.nl]" door "link=https://genealogie-raamsdonk.nl"