Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Weert op het monument van de Geuzendijk, ter hoogte van de grens tussen Budel en Weert.]] '''Geus''' (meervoud: '''geuzen''') is een benaming en een deels in onbruik geraakt mild scheldwoord voor een protestant persoon. Deze benaming is ontstaan in de 16e eeuw en werd met regelmaat gebruikt door de Katholicisme|ka…'

2026-03-17T13:24:40Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'thumb|Een gebeeldhouwde afbeelding van protestanten uit [[Weert (stad)|Weert op het monument van de Geuzendijk, ter hoogte van de grens tussen Budel en Weert.]] '''Geus''' (meervoud: '''geuzen''') is een benaming en een deels in onbruik geraakt mild scheldwoord voor een protestant persoon. Deze benaming is ontstaan in de 16e eeuw en werd met regelmaat gebruikt door de Katholicisme|ka…'

Nieuwe pagina

[[Bestand:Protestanten_Geuzendijk.jpg|thumb|Een gebeeldhouwde afbeelding van protestanten uit [[Weert (stad)|Weert]] op het monument van de [[Geuzendijk]], ter hoogte van de grens tussen [[Budel]] en Weert.]]

'''Geus''' (meervoud: '''geuzen''') is een benaming en een deels in onbruik geraakt mild [[scheldwoord]] voor een [[Protestantisme|protestant]] persoon. Deze benaming is ontstaan in de [[16e eeuw]] en werd met regelmaat gebruikt door de [[Katholicisme|katholieken]] in de [[Nederlanden]]. In [[België]], en dan met name [[Vlaanderen]] en [[Brabant]], werd het scheldwoord ook gebruikt voor een anti- of niet-katholiek persoon, zoals bij de liberalen of de socialisten. <ref> [[Hubert Van Herreweghen]], Geuze en Humanisme (1955) p.16</ref>

== Oorsprong ==
Geuzen komt oorspronkelijk van het Franse scheldwoord "gueux", dat bedelaars betekent. Na de [[Beeldenstorm]] in 1566, twee jaar voor het begin van de [[Tachtigjarige Oorlog]], kwam een groep edelen in opstand tegen de vervolging van protestanten door de Spanjaarden. De edelen van Nederland kwamen naar [[Brussels Hoofdstedelijk Gewest|Brussel]] om een [[Smeekschrift der Edelen|smeekschrift]] aan te bieden aan de toenmalige landvoogdes [[Margaretha van Parma]], ook wel bekend als de halfzus van de Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]. [[Karel van Berlaymont]], de adviseur van Margaretha, zou naar verluidt hebben gereageerd met de denigrerende opmerking: ''Ce ne sont que des gueux'' ("het zijn slechts bedelaars"). <ref>Anton Van der Lem, [http://www.dutchrevolt.leiden.edu/dutch/spreuken/Pages/N%27ayez-pas-peur-Madame-ce-ne-sont-que-des-gueux.aspx N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux]</ref>

De [[Geuzen (Tachtigjarige Oorlog)|geuzen]] namen hierop dit scheldwoord over en herinterpreteerden het als een [[geuzennaam]] voor hun verzet tegen de Katholieke Spanjaarden.
Deze vrijheidsstrijders waren in het begin van de Tachtigjarige Oorlog actief en bestonden grotendeels uit [[Lutheranisme|lutheranen]] en [[Calvinisme|calvinisten]]. De geuzen werden ook gezien als [[antikatholicisme|antikatholiek]] en na vertegenwoordigers van het Spaans gezag waren symbolen van de [[Rooms-Katholieke Kerk]] hun primaire doelwitten. Zij deinsden er dan ook niet voor terug om kerken en kloosters te plunderen, in brand te steken en eventueel geestelijken te vermoorden. Dat de geuzen antikatholiek waren bleek ook uit de leuze: ''liver turcx dan paus'' (''[[Liever Turks dan paaps]]''). Een spreuk die door de [[watergeuzen]] werd gebruikt en door middel van [[Geuzen- en aanverwante penningen|geuzenpenningen]] door sommige werd gedragen aan hun kleding.

Door katholieken over de gehele [[Lage Landen]] werd vanaf de 16e eeuw uiteindelijk de [[Locofaulisme|spotnaam]] geus in gebruik genomen om een persoon die kritisch of fel tegenstander van Katholieke geloof was, wat destijds veelal gepaard ging met het protestantse geloof, aan te duiden. De naamgeving bleek gebaseerd op zowel de daden uit de Tachtigjarige Oorlog van de geuzen tegen het katholieke bewind als de belediging die voortgekomen is uit het smeekschrift aanbod. Daden die volgens de katholieken in verband stonden met het opkomende protestantisme van destijds.

== Vergelijkbare termen ==
* [[Joden|Smous]], een scheldwoord voor een joods persoon.
* [[Paap (scheldwoord)|Paap]], een scheldwoord voor een katholiek persoon.
* [[Elsken Joosten|Geuzen-Els]]/Elsken Joosten, een protestantse vrouw die woonachtig was in [[Hapert]], en haar bijnaam te danken had aan haar talrijke protestantse nakomelingen, die zich over het hele [[Kempenland (bestuur)|Kempenland]] en de rest van de [[meierij van 's-Hertogenbosch]] verspreid zouden hebben.
* [[Geuzendijk]], is een weg tussen [[Budel]] en [[Weert (stad)|Weert]] en heeft zijn naam te danken aan het feit dat deze weg werd gebruikt door Weertse protestanten om in Budel een dienst bij te kunnen wonen.
* [[De Geuzentempel]], een protestants kerkgebouw in [[Roeselare]]. De naam werd uiteindelijk gekozen als geuzennaam, en prijkt op de voorgevel van de kerk.
* [[Geuzenhoek]], staat bekend als de oudste [[Gemeente (kerk)|protestantse gemeenschap]] (geuzengemeente) van België. 
* [[Kasteel Geuzentempel]], ook wel ''Hechtermanskasteel'' genoemd, is een kasteeltje in [[Terkoest]], en heeft zijn naam te danken aan de inwoners die tijdens de [[Schoolstrijd (België)|schoolstrijd]] fel tegenstander bleken te zijn van het [[katholiek onderwijs|katholieke onderwijs]].
{{Appendix|2=
{{References}}
}}

[[Categorie:Scheldwoord]][[Categorie:Geschiedenis van de katholieke kerken]][[Categorie:Geschiedenis van de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland]]

Geus (scheldwoord) - Bewerkingsoverzicht