Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-05-08T13:47:26Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Groundwater flow NL.svg|thumb|upright=1.25|Reistijden van grondwater in de bodem]]
[[Bestand:Grondwater.jpg|thumb|Opgepompt grondwater in Amsterdam]]
[[Bestand:Leidingen in grondwater.jpg|thumb|Leidingen in grondwater met [[bronbemaling]]]]

'''Grondwater''' is al het [[water]] dat zich in de [[Ondergrond (geologie)|ondergrond]], in [[bodem]]s en [[gesteente]]n bevindt. Meestal is dit water afkomstig van [[Neerslag (atmosfeer)|neerslag]], nadat het op de oppervlakte is beland [[Infiltratie (waterbeheer)|infiltreert]] het direct of indirect (na zich eerst in [[Meer (water)|meren]] of [[rivier]]en te hebben bevonden). Grondwater afkomstig van neerslag wordt [[meteorisch water]] genoemd. Andere bronnen van grondwater zijn het vrijkomen van water bij [[Metamorfose (geologie)|metamorfe]] reacties in de diepere delen van de aardkorst of het vrijkomen van water bij het omhoogkomen van [[Magma (gesteente)|magma]].

==Verzadiging van een bodem en stijghoogte==
[[Regen (neerslag)|Regen]]- of oppervlaktewater dringt de [[grond (aarde)|grond]] in (infiltreert) tot het een niet-doorlatende laag bereikt. Boven deze laag raakt de grond verzadigd; de "verzadigde zone". De hoogte tot waar deze verzadiging optreedt is het grondwater[[peil]] of het ''[[freatisch vlak]]''.

De druk in grondwater wordt de [[stijghoogte]] genoemd en gemeten in lengte-eenheden ([[meter|m]] of [[centimeter|cm]]). In [[freatisch water]] is de stijghoogte het niveau van het freatisch vlak: het grondwaterpeil wordt alleen door de stijghoogte bepaald. Als een watervoerende laag (een [[aquifer]]) overdekt is door een niet-doorlatende laag (een [[aquitard]]) kan het waterpeil zich niet vrij instellen en spreekt men van [[Artesische bron|artesisch]] water. Het grondwaterpeil in deze situatie is normaal gesproken de top van de watervoerende laag. Waar de niet-doorlatende laag en daarmee ook het grondwaterpeil, aan de oppervlakte komen, ontstaat [[kwel]].

Grondwater zal, afhankelijk van de grondsoort, door [[capillair]]e werking van de bodem omhoog gezogen worden boven het freatisch vlak; men spreekt dan ook van ''capillair grondwater''. Boven de [[capillaire zone]] kan het grondwater nog plaatselijk door cohesie in 'draadjes' aanwezig zijn als [[Funiculaire zone|funiculair]] grondwater. Boven de capillaire zone kan zich nog zogenaamd hangwater of [[Pendulaire zone|pendulair]] grondwater bevinden, waar neerslagwater adhesief aan gronddeeltjes kleeft.

Door plaatselijk aanwezige [[Veen (grondsoort)|veen]], [[klei]]- of [[leem]]lagen kan de grond[[waterspiegel]] een afwijkend beeld vertonen. Kaarten waarop 'hoogtelijnen' (stijghoogten) van grondwater zijn aangegeven zijn ''isohypsenkaarten''.

De bodem kan opgebouwd zijn uit meerdere [[watervoerende lagen]] (pakketten) die niet met elkaar in verbinding staan. Doordat een dieper gelegen watervoerend pakket gevoed kan worden door regenwater uit een ander, hoger gelegen gebied, kan de [[hydrostatische druk]] in het diepere pakket (veel) hoger zijn dan in het bovenliggende pakket. Als deze diepere laag wordt aangeboord zal er "spontaan" water uit het boorgat stromen en men spreekt dan van een artesische put. Deze situatie doet zich in Nederland voor in gesloten watervoerende lagen in de [[Gelderse Vallei]] die gevoed worden door water vanaf de hoger gelegen [[Utrechtse Heuvelrug (stuwwal)|Utrechtse Heuvelrug]] en de [[Veluwe (streek)|Veluwe]].

== Grondwaterstroming ==
Stroming in grondwater wordt veroorzaakt door verschillen in druk. Grondwater stroomt daarbij van punten met een hoge stijghoogte naar punten met een lage stijghoogte. De stroming in verzadigde grondwaterlagen wordt beschreven door de [[Wet van Darcy]]. Bij artesisch grondwater is de helling van de afdichtende laag (aquitard) niet noodzakelijk gelinkt aan de helling van de stijghoogte in de grondwaterlaag. De richting van de grondwaterstroming is ook in dat geval van een hoge naar lage stijghoogte.

Tijdens het stromen komt het grondwater in aanraking met allerlei stoffen, die kunnen [[uitlogen]] en [[oplossing (scheikunde)|oplossen]] in het water. Daardoor ontstaan er grotten in kalksteen, zoals in [[Han-sur-Lesse]]. Op veel plaatsen in Nederland bevat het grondwater als gevolg van uitloging onder andere [[arseen]].<ref>[http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/719101019.html RIVM - Literatuurstudie naar achtergrondgehalten van zware metalen en arseen in bodem, sediment, oppervlaktewater en grondwater ]</ref>

Grondwaterstroming door [[Bodemverontreiniging|verontreinigde grond]] kan horizontale en verticale verspreiding van de verontreiniging veroorzaken, in een ''pluim'' tot vaak ver buiten de plaats van de grondverontreiniging. In binnenstedelijke gebieden waar in het verleden op verschillende plekken bodemverontreiniging is ontstaan, zijn er meerdere pluimen te herkennen die elkaar in sterke mate kunnen overlappen. Zo kan er in binnenstedelijk gebied sprake zijn van een aaneenschakeling van [[grondwaterverontreiniging]]en.

== Grondwaterstand ==
Water dat zich niet in de bodem, maar in [[Sloot (watergang)|sloten]], [[Kanaal (waterweg)|kanalen]] en [[Meer (water)|meren]] aan de oppervlakte bevindt, is [[oppervlaktewater]]. In droge perioden of bij onttrekking door bijvoorbeeld [[waterwinning]] zal bij een constant oppervlaktewaterniveau het water infiltreren in de bodem. Er is dan sprake van [[oevergrondwater]].

Door verlaging van de grondwaterstand, bijvoorbeeld door grondwaterwinning voor [[drinkwater]] of voor industrie, kan [[verdroging]] optreden en daarmee schade aan gewassen. Ook kan er [[Bodemdaling|verzakking]] optreden doordat de [[Gronddruk|korreldruk]] in de bodem groter wordt (omdat de waterdruk afneemt) en [[Veen (grondsoort)|veenlagen]] kunnen door [[oxidatie]] in dikte afnemen. Door grondwaterstandsverlaging kunnen ook (paal)[[fundering]]en van [[gebouw]]en verzakken doordat de houten palen gaan rotten of omdat de [[Kleef (grondmechanica)|negatieve kleef]] toeneemt.

=== Grondwateroverlast ===
Een te hoge grondwaterstand kan problemen opleveren zoals:
* Beschadiging van [[Wegverharding|verharding]]en en [[fundering]]en bij [[Vorst (weer)|vorst]] (door uitzetten van het water bij [[Vorst (weer)|bevriezing]] wordt de bovengrond opgedrukt).
* Water in kruipruimtes en (ongewenste) [[schimmels]] in panden als gevolg van [[Waterdamp|vocht]].

Hierbij wordt het grondwater vaak als oorzaak gezien, maar in theorie ligt de oorzaak vaak bij een technisch gebrek. Bij schade aan wegen of funderingen is vaak sprake van een te kleine [[Drooglegging (waterbeheer)|drooglegging]] waardoor de fundering van het pand of de weg in het grondwater ligt. Pas bij een extreem hoge (en onvoorziene) grondwaterstand is grondwater de hoofdoorzaak.

Bij panden is het zo dat zij volgens het [[bouwbesluit]] zo gebouwd zijn dat het binnendringen van vocht niet mogelijk is.

In Nederlands [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] zorgt stijgend grondwater voor overlast. Ten tijde van de [[steenkool]][[mijnbouw]] werd grondwater op grote schaal met pompen weggepompt. Midden jaren negentig zijn die pompen uitgeschakeld met als gevolg dat het grondwater weer terug gaat naar het oorspronkelijke niveau. Hierdoor ontstaat schade aan gebouwen door de verschillende snelheden waarmee delen van de ondergrond stijgen door de waterdruk.<ref>[http://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2145785-stijgend-mijnwater-bedreigt-limburg.html Stijgend mijnwater bedreigt Limburg]</ref>

===Rioolvervanging===
Oude [[riool|riolen]] hebben vaak de neiging om te [[lekkage|lekken]] en daardoor de te werken als [[drainage]]. Dit belast de [[rioolwaterzuivering]] onnodig omdat het water niet gezuiverd hoeft te worden. Bij vervanging van het riool herstelt de grondwaterstand zich tot de oorspronkelijke situatie.

In deze situatie kunnen gebruikers van panden grondwateroverlast ervaren omdat in hun ogen de grondwaterstand gestegen is en schade of overlast oplevert. De werkelijkheid is echter dat de oorspronkelijke grondwaterstand hersteld is maar de panden door veroudering van materialen niet meer vochtdicht zijn. De panden hebben jarenlang droog gestaan waardoor het gebrek aan vochtdichtheid onopgemerkt bleef.

=== Grondwateronderlast ===
Bestaande houten funderingen hebben een minimale grondwaterdekking van 10 cm nodig, de normale grondwaterdekking hoort 20–30 cm te zijn. Voor nieuwbouw en paalkopverlaging houdt men een grondwaterdekking aan van 50 cm.

Als het grondwater te laag staat, kunnen de houten palen gaan rotten en kan een pand verzakken. Dit soort situaties wordt ook wel grondwateronderlast (als tegenstelling van overlast) genoemd.<ref>[https://web.archive.org/web/20150621143536/http://www.rwsleefomgeving.nl/onderwerpen/bodem-ondergrond/grondwater/grondwater-ro/factsheets/grondwateronderlast/voorbeeld/ Voorbeelden van grondwateronderlast]</ref>

== Verantwoordelijkheden in Nederland ==
Met de inwerkingtreding van de [[Waterwet]] zijn veel verantwoordelijkheden ten aanzien van grondwater overgegaan van de [[provincie]] naar het [[waterschap]]. Voor onttrekking van grondwater moet in de meeste gevallen een vergunning aangevraagd worden of een melding gedaan worden bij het waterschap. Voor grote onttrekkingen, bijvoorbeeld voor [[drinkwater]]onttrekking blijft de provincie [[bevoegd gezag]].

=== Gemeentelijke zorgplicht ===
[[Gemeente (bestuur)|Gemeenten]] hebben vanuit de Waterwet een zorgplicht voor het voorkomen van structureel nadelige gevolgen van grondwater. Deze zorgplicht biedt de gemeente een vrij grote mate van beleidsvrijheid. De zorgplicht kent een aantal specifieke hoofdpunten:
* Het gaat alleen om het openbaar gebied
* Het gaat alleen om structureel nadelige gevolgen. De wet beschrijft niet wanneer er sprake is van een structurele situatie en wat als "nadelige gevolgen" bestempeld wordt.
* De zorgplicht beperkt zich tot de aan de grond gegeven bestemming.
* De zorgplicht beperkt de verplichting om maatregelen te treffen tot maatregelen die doelmatig zijn. De wet beschrijft eveneens niet wat wel of niet doelmatig is.
* De zorgplicht beperkt zich tot alle zaken die niet onder verantwoordelijkheid van provincie of waterschap vallen

{{Tabel wet
| titel = Nederlandse
| wet = Waterwet
| artikel = [http://wetten.overheid.nl/BWBR0025458/Hoofdstuk3/1/Artikel36/geldigheidsdatum_29-10-2011 3.6]
| omschrijving = 1. De [[gemeenteraad]] en het [[college van burgemeester en wethouders]] dragen zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zo veel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort.<br />
2. De maatregelen, bedoeld in het eerste lid, omvatten mede de verwerking van het ingezamelde grondwater, waaronder in ieder geval worden begrepen de berging, het transport, de nuttige toepassing en het, al dan niet na zuivering, op of in de bodem of in het oppervlaktewater brengen van ingezameld grondwater, en het afvoeren naar een zuiveringtechnisch werk.
}}

=== Verantwoordelijkheid perceeleigenaar ===
De wetgeving gaat uit van een grote mate van verantwoordelijkheid van de perceeleigenaar. De eigenaar van een [[perceel]] (al dan niet met bebouwing) is verantwoordelijk voor de grondwaterstand in zijn perceel voor zover niet direct veroorzaakt door of vanaf een naastgelegen perceel. Dit betekent dat de eigenaar zelf maatregelen moet treffen. Daarnaast is de eigenaar verantwoordelijk voor de bouwkundige staat van eventuele bebouwing op het perceel. Bij dit laatste beperkt de bouwregelgeving zich tot [[verblijfsruimte]]n, hetgeen bijvoorbeeld betekent dat een droge [[kruipruimte]] geen vereiste is. Als de eigenaar een droge kruipruimte wil hebben dan moet hij daar zelf voor zorgen.

De afvoer van overtollig grondwater vanaf particuliere percelen kan door gemeenten overgenomen worden vanaf de grens tussen particuliere en openbare percelen. Deze keuze is echter aan de gemeente.

== Situatie in België ==
Door de [[Staatshervorming (België)|vierde staatshervorming]] is het [[Kaderrichtlijn_Water#Implementatie_in_Belgi%C3%AB|waterbeheer in België]] op 30 juli 1993 een [[Gewesten van België|gewestelijke]] bevoegdheid geworden (artikel 6, § 1, II [[Bijzondere_wet_tot_hervorming_der_instellingen#Het_leefmilieu_en_het_waterbeleid|BWHI]]).<ref>[http://www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1993/07/16/1993021257/justel wet van 16 juli 1993, art. 2]</ref>

Grondwaterwinning kent een stijgende trend, die in verband wordt gebracht met de beperkingen op leidingwater als gevolg van toenemende droogte. In het [[Vlaams gewest]] hebben particulieren geen toelating nodig om een grondwaterput te boren, voor zover ze jaarlijks niet meer dan 500 m³ water oppompen. Steeds geldt wel een meldingsplicht aan de [[Vlaamse Milieumaatschappij]]. Bedrijven en landbouwers capteren grondwater uit diepere lagen, waaruit ook drinkwater wordt gewonnen. Geschat wordt dat ongeveer 20% van deze captatie illegaal gebeurt.<ref>''Waterverbruik gaat ondergronds'', Eos wetenschap, juni 2020</ref>

== Bronbemaling ==
{{Zie hoofdartikel|Bronbemaling}}
[[Bronbemaling]] is een proces waarbij grondwater wordt opgepompt. Dit is nodig om de stabiliteit van dijken en taluds te verhogen, gewoon om grondwater op te pompen, of om het waterpeil in de bodem van de bouwput zodanig te verlagen dat droog gewerkt kan worden o.a. bij het leggen van leidingen, rioleringsbuizen, het bouwen van kelders, ondergrondse parkeergarages enz.
[[Bestand:bouten.jpg|thumb|[[bronbemaling|bemaling]]]]

== Zie ook ==
* [[Brijnwater]]
* [[Connaat water]]
* [[Drainage met putten]]
* [[Grondwaterhydrologie]]
* [[Grondwatermeter]]
* [[Grondwatermodel]]
* [[Inklinken]]
* [[Waterbeheer in puinwaaiers]]
* [[Waterspiegelbeheer]]
* [[Waterbeheer in Vlaanderen]]

== Externe links ==
* [http://www.riool.info Riool.info, informatie over riolering en grondwater]
* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=343GZO83jy0 Lezing over het watertekort in Vlaanderen, waarin ook het aanvullen van het grondwater wordt besproken] - [[Universiteit van Vlaanderen]]
{{Commonscat|Underground water}}

== Voetnoten ==
{{References}}

[[Categorie:Water]]
[[Categorie:Hydrologie]]

Grondwater - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd