Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T19:03:38Z

Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Siegel Karl VI.jpg|thumb|250px|In rode was uitgevoerd grootzegel van [[keizer Karel VI]]]]
Een '''grootzegel''' is het belangrijkste [[Zegel (oorkonde)|zegel]] van een [[vorst (heerser)|vorst]] of van een [[staat (politiek)|staat]]. Het werd en wordt gebruikt als waarborg voor de echtheid van de belangrijkste en meest plechtige [[oorkonde]]n en documenten. Grootzegels zijn, vanwege hun grootte, bijna altijd van [[bijenwas|was]], maar tegenwoordig worden ze ook vaak met een speciale pers of tang in reliëf op het betreffende document gedrukt. Het bewaren van het grootzegel is de taak van de [[grootzegelbewaarder]]. Dit was in het verleden vaak een apart ambt aan het hof of was gecombineerd met dat van [[kanselier (historisch)|kanselier]]. Tegenwoordig wordt het grootzegel meestal bewaard door een [[minister]].

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Friedrich III. 1452.jpg|thumb|left|Grootzegel van [[Keizer Frederik III (1415-1493)|keizer Frederik III]] (1452)]]
In de loop van de middeleeuwen kreeg het [[zegel (oorkonde)|zegel]] van de [[keizer]], [[koning (titel)|koningen]] en andere vorsten geleidelijk aan een steeds groter formaat. Een van de grootste was het zogeheten groot keizerzegel van [[Keizer Frederik III (1415-1493)|keizer Frederik III]], dat een diameter had van dertien centimeter. Alleen al vanwege zulke afmetingen ging men deze zegels sinds de late middeleeuwen aanduiden als het grootzegel. In dezelfde periode kwamen naast dit grootzegel een kleiner contrazegel, een kleinzegel en een signet in gebruik voor minder belangrijke documenten en meer vertrouwelijke brieven. Het grootzegel bleef bestemd voor de belangrijkste en meest plechtige [[oorkonde]]s, zoals verdragen, wetgeving, hoge benoemingen, [[adelsbrief|adelsbrieven]] en andere belangrijke [[Privilege (recht)|privilege]]s.

Toen naar aanleiding van de [[Franse Revolutie]] aan het eind van de 18<sup>e</sup> eeuw de [[soevereiniteit]] van de vorst overging naar de [[overheid|staat]], werd in de nu [[constitutionele monarchie|constitutioneel]] geworden monarchieën het grootzegel van de koning tevens het grootzegel van de staat. Ook [[republiek]]en lieten een eigen grootzegel vervaardigen om daarmee onder meer internationale verdragen te kunnen bezegelen. Grootzegels van republieken vertonen meestal het [[wapen (heraldiek)|staatswapen]] (bijvoorbeeld het [[grootzegel van de Verenigde Staten]]) of een [[allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] afbeelding (bijvoorbeeld Frankrijk). Om die reden blijven ze doorgaans ook ongewijzigd. Hooguit worden de stempels vervangen wegens slijtage en wordt bij die gelegenheid de afbeelding stilistisch gemoderniseerd. In monarchieën laat daarentegen elke vorst direct na zijn inhuldiging of kroning een eigen grootzegel ontwerpen en vervaardigen, met daarop zichzelf in vol ornaat afgebeeld.

== Landen ==
De meeste landen hebben voor het bezegelen van hun belangrijkste documenten, zoals internationale verdragen of belangrijke benoemingen, een eigen grootzegel. Bij [[monarchie]]ën vertoont dit zegel vaak een afbeelding van de regerende vorst en wordt het bovendien aangebracht aan de akte van [[abdicatie]] van de vorst en aan [[adelsbrief|adelsdiploma's]].

=== Koninkrijk der Nederlanden ===
Het grootzegel van het [[Koninkrijk der Nederlanden]] is tevens het grootzegel van de regerende vorst. Voor de bezegeling van internationale verdragen wordt het in reliëf afgedrukt en voor adelsdiploma's en de akte van abdicatie wordt het in rode was uitgevoerd.

Het huidige grootzegel van Nederland vertoont een portret van koning [[Willem-Alexander der Nederlanden|Willem-Alexander]], met daaromheen het randschrift WILLEM-ALEXANDER KONING DER NEDERLANDEN.<ref>''Nieuw grootzegel voor de koning'', op website: [http://nos.nl/koningshuis/artikel/665368-nieuw-grootzegel-voor-de-koning.html nos.nl]</ref> Het grootzegel van koningin [[Beatrix der Nederlanden|Beatrix]] had een diameter van 11 centimeter en vertoont een afbeelding van Beatrix in inhuldigingsgewaad, staande in een scheepje, met daar omheen het randschrift BEATRIX KONINGIN DER NEDERLANDEN.

Het grootzegel van koningin [[Juliana der Nederlanden|Juliana]] was echter spitsovaal van vorm en mat 12 bij 6,7 centimeter. Het vertoonde de koningin, staand ten voeten uit in inhuldigingsgewaad, met in de rechterhand de [[rijksappel]] en in de linker de scepter. Het randschrift luidde: JULIANA KONINGIN DER NEDERLANDEN PRINSES VAN ORANJE-NASSAU. Dit zegel, ontworpen en gesneden door [[Oswald Wenckebach]], is onder meer gebruikt voor de aktes van de soevereiniteitsoverdracht aan [[Indonesië]] in 1949, het [[Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden]] in 1954 en de erkenning van de republiek [[Suriname]] in 1975.

Koningin [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]] gebruikte tussen 1891 en 1898 een ruiterzegel, dat na haar inhuldiging op 6 september 1898 werd vervangen door een troonzegel in renaissancestijl van 12 centimeter in doorsnee. Als contrazegel fungeerde een kleiner zegel met een afbeelding van het [[Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden|Nederlandse rijkswapen]] en de wapenspreuk ''Je Maintiendrai''.

Koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] voerde sinds 1815 een grootzegel dat qua afbeelding een ruiterzegel was en dat in 1819 werd vervangen door een troon- of majesteitszegel. Koning [[Willem II der Nederlanden|Willem II]] gebruikte hetzelfde ruiterzegel als Willem I, zij het dat in het randschrift "Willem I" was gewijzigd in "Willem II". Het werd, na meer ingrijpende aanpassingen, ook gebruikt door koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]]. Zowel Willem II als Willem III beschikten daarnaast over een portretzegel, dat echter weinig werd gebruikt. Deze zegels hadden een diameter van tussen de 10 en 11 centimeter en een contrazegel met daarop het Nederlandse rijkswapen.

In Nederland berusten de stempels voor het grootzegel en het bijbehorende contrazegel sinds 1898 bij de [[Ministerie van Justitie (Nederland)|minister van Justitie]], die daarmee als [[grootzegelbewaarder]] fungeert. De stempels bevinden zich in een kluis op het ministerie. Toen de Nederlandse regering in 1940 naar Engeland vluchtte heeft de minister naar verluidt verzuimd deze stempels mee te nemen. De oude grootzegelstempels worden bewaard door de [[Hoge Raad van Adel]], waar ze in de studiezaal tentoongesteld zijn.<ref>Hoge Raad van Adel: [https://www.hogeraadvanadel.nl/actueel/nieuws/2016/12/08/bezoek-minister-van-der-steur-aan-de-hoge-raad-van-adel Bezoek van de minister van Veiligheid en Justitie aan de Hoge Raad van Adel], 8 december 2016.</ref>

<gallery widths="180" heights="180">
Bestand:Grootzegel-beatrix-2013.jpg|Grootzegel van koningin Beatrix aan haar akte van abdicatie (2013)
Bestand:Grootzegel-juliana-1975.jpg|Grootzegel van koningin Juliana aan de erkenning van Suriname (1975)
Bestand:Contrazegel-wilhelmina-1948.jpg|Contrazegel van koningin Wilhelmina aan haar akte van abdicatie (1948)
Bestand:Contrazegel-willem1-1840.jpg|Contrazegel van koning Willem I aan zijn akte van abdicatie (1840)
</gallery>

=== Republiek der Zeven Provinciën ===
[[Bestand:1649-08-07 Grootzegel Staten-Generaal.png|thumb|Het grootzegel van de Staten-Generaal (1649)]]
Voordat Nederland in 1813 een [[monarchie]] en in 1795 een [[eenheidsstaat]] werd, vormde dit gebied sinds 1578 de Republiek der Zeven Provinciën of [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Zeven Verenigde Nederlanden]] en was daarmee een van de weinige republieken van het [[ancien régime]]. Het hoogste gezag lag niet bij een vorst, maar bij de verenigde vergadering van de provinciale Staten, de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]].

Op 11 september 1578 besloten de Staten-Generaal dat een eigen grootzegel vervaardigd diende te worden met daarop de afbeelding van een gekroonde heraldische leeuw (de Nederlandse leeuw of ''Leo Belgicus'' in het Latijn), met in de ene klauw een zwaard en in de andere een bundel van 17 pijlen, bijeengehouden door een band met daarop het woord CONCORDIA (eendracht). Deze pijlen staan symbool voor de toen nog [[Zeventien Provinciën]] die de Staten-Generaal formeel gezien pretendeerde te vertegenwoordigen. Het randschrift luidde: SIGILLVM ORDINVM BELGII. Het contrazegel vertoonde een wolk met daaruit een hand, die eveneens een bundel van 17 pijlen vasthoudt. Het randschrift hierbij luidde: VIRTVS VNITA FORTIOR (Eendracht maakt macht).<ref name="wetgeving">[http://hubert-herald.nl/WETGEVING.htm Wetgeving met betrekking tot het Nederlandse Rijkssymbool en het Rijkswapen]</ref>

Op 27 juli 1662 besloten de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]] echter tot de vervaardiging van een nieuw grootzegel, dit keer met slechts zeven pijlen in de klauw van de leeuw: ''In deliberatie gelirt synde, is goedgevonden en verstaen, dat een nieuw grootzegel van hun Staten Generaal der Vereenichde Nederlanden (met seven pijlen gemaackt is) gesneden sal (oock voortaan gebruyckt sal) worden, een op deselve groote als het grootzegel tot noch toe gebruyckt, t'welck tot een eeuwige gedachtenisse geseponeert en bewaert sal worden in de secrete kasse van h.m.''<ref name="wetgeving" />

De stempels voor dit grootzegel werden vermoedelijk bewaard door de [[raadpensionaris]], officieel de juridisch adviseur van de [[Staten van Holland]], maar in de praktijk vaak de hoogste en invloedrijkste ambtenaar van de Republiek.

=== België ===
Of ook in [[België]] nog steeds een grootzegel wordt gebruikt is niet duidelijk. In elk geval werden onder koning [[Leopold II van België|Leopold II]] de [[Adelsbrief|adelsbrieven]] voorzien van een grootzegel in rode was met daarop een afbeelding van het [[Wapen van België|groot wapen van België]].<ref>Zie bijvoorbeeld de [https://www.vensteropglabbeek.be/nl/node/598 adelbrief van de familie de l'Escaille] uit 1886.</ref>

=== Frankrijk ===
[[Bestand:Grootzegel-frankrijk-1848.jpg|left|thumb|Het grootzegel van Frankrijk zoals bevestigd aan de grondwet van 1848]]
In [[Frankrijk]] vertoont het grootzegel een [[allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] afbeelding van [[Juno (godin)|Juno]] als personificatie van de vrijheid, omringd door symbolen voor kunst, landbouw en industrie. Het randschrift luidt: RÉPUBLIQUE FRANÇAISE, DÉMOCRATIQUE, UNE ET INDIVISIBLE. Op de achterzijde staat de tekst AU NOM DU PEUPLE FRANÇAIS, omringd door een lauwerkrans en het motto: LIBERTÉ, ÉGALITÉ, FRATERNITÉ.

Dit zegel is vervaardigd naar aanleiding van de stichting van de Tweede Republiek in 1848. Tijdens de Vierde Republiek werd dit grootzegel alleen gebruikt ter bezegeling van de [[grondwet]] van 27 oktober 1946. Vervolgens werd op 4 oktober 1958 de grondwet van de Vijfde Republiek van dit zegel voorzien en wordt sindsdien alleen nog gebruikt voor enkele grondwetswijzigingen.

De Franse minister van Justitie fungeert als [[grootzegelbewaarder]] (''Garde des Sceaux''). Nadat het grootzegel tussen 1920 en 1946 niet meer gebruikt was, was het recept voor het vervaardigen van de juiste was verloren gegaan. Voor de bezegeling van de grondwet van 1946 moesten daarom eerst proeven worden gedaan. Uiteindelijk kon de grondwet met een zegel van rode was bezegeld worden. Daarna gebruikte men gele/naturelkleurige was, maar in 2002 keerde men weer terug naar de kleur groen, zoals onder het [[ancien régime]] gebruikelijk was.

=== Duitsland ===
[[Bestand:Großes Bundessiegel.jpg|thumb|180px|In reliëf afgedrukt grootzegel van de Bondsrepubliek Duitsland]]
In de [[Bondsrepubliek Duitsland]] vertoont het grootzegel een afbeelding van de heraldische adelaar uit het wapen (de ''Bundesadler''), omringd door een lauwerkrans. Dit zegel wordt gebruikt ter bezegeling van officiële [[oorkonde]]s van de hoogste ambten, organen en gerechtshoven van de Bondsrepubliek, zoals de [[Bondspresident (Duitsland)|Bondspresident]], de [[Bondskanselier (Duitsland)|Bondskanselier]], het [[Bundesverfassungsgericht]], de afzonderlijke ministeries, de rekenkamer en de [[Bundesbank]]. Het wordt in alle gevallen als reliëf op het betreffende document gedrukt.

Naast het grootzegel is er ook een klein zegel (het ''Kleine Bundessiegel'') dat gebruikt wordt door de afzonderlijke organen en onderdelen van de Duitse federale overheid. Dit kleine zegel vertoont eveneens de ''Bundesadler'', maar dan met de naam van de betreffende instantie als randschrift.

=== Verenigd Koninkrijk ===
[[Bestand:The Great Seal of Scotland under HM Elizabeth II.jpg|thumb|left|Het grootzegel van koningin [[Elizabeth II van het Verenigd Koninkrijk|Elizabeth II]] voor [[Schotland]]]]
In het [[Verenigd Koninkrijk]] zijn er aparte grootzegels voor de verschillende rijksdelen. Naast het ''Great Seal of the Realm'' of ''Great Seal of the United Kingdom'' is er sinds de 14e eeuw een ''Great Seal of Scotland'', sinds 1922 een ''Great Seal of Northern Ireland'' en sinds 2011 een ''Welsh Seal'' die elk een wat andere vormgeving hebben.

Het ''Great Seal of the Realm'' wordt bewaard door de [[Lord Chancellor]], die hiermee als [[grootzegelbewaarder]] fungeert. Het huidige grootzegel heeft een diameter van 6 inches (ruim 15 centimeter) en vertoont aan de voorzijde een afbeelding van koningin [[Elizabeth II van het Verenigd Koninkrijk|Elizabeth II]] in kroningsgewaad en met scepter en rijksappel in haar handen. Op de achterzijde bevond zich aanvankelijk een afbeelding van de koningin gekleed in militair uniform en gezeten te paard, maar in 2001 is er een nieuw stempel gesneden dat voor het eerst het volledige koninklijke wapen op de achterzijde heeft.

Afhankelijk van het onderwerp wordt dit grootzegel in verschillende kleuren was uitgevoerd: donkergroen voor verheffingen in de adelstand, blauw voor regelingen aangaande de koninklijke familie en rood voor de benoeming van bisschoppen en alle overige staatsaangelegenheden. Voor minder belangrijke overheidsdocumenten wordt het grootzegel in reliëf op een rond en gekleurd stuk papier gedrukt, dat vervolgens op het betreffende document wordt geplakt.

=== Verenigde Staten ===
[[Bestand:US-GreatSeal-Obverse.svg|thumb|180px|Voorzijde van het grootzegel van de Verenigde Staten in getekende vorm]]
In de [[Verenigde Staten van Amerika]] wordt met de term [[Grootzegel van de Verenigde Staten]] (''Great Seal of the United States'') zowel een al of niet gekleurde tekening, als het in reliëf vervaardigde [[zegel (oorkonde)|zegel]] aangeduid. Laatstbedoelde grootzegel wordt gebruikt om internationale verdragen en andere officiële documenten van de federale overheid mee te bezegelen. Het grootzegelstempel bevindt zich in een speciaal meubel met een [[schroefpers]], dat in een beveiligde glazen ruimte in de ''Exhibit Hall'' van het ''[[U.S. State Department]]'' in [[Washington D.C.|Washington]] staat opgesteld. Aangezien het stempel deze ruimte nooit verlaat, kunnen bezoekers het zelfs bezichtigen wanneer het gebruikt wordt om het grootzegel op documenten te drukken. Dit gebeurt door een daartoe aangewezen ambtenaar van het ''State Department'', nadat de ''Secretary of State'', die als [[grootzegelbewaarder]] (''Keeper of the Great Seal'') fungeert, het [[contraseign]] heeft geplaatst naast de handtekening van de [[president van de Verenigde Staten|president]].

== Universiteiten ==
[[Universiteit]]en hebben doorgaans ook een eigen grootzegel. Dit wordt gebruikt op diploma's, waarop het vaak in de vorm van een reliëf wordt gedrukt of zich als [[watermerk]] in het papier bevindt. Bij een [[wetenschappelijke promotie]] in Nederland wordt de [[bul (document)|doctorsbul]] vaak voorzien van het grootzegel in de vorm van een [[lakzegel]].

== Externe links ==
* [http://nos.nl/video/503872-akte-van-abdicatie-verzegeld.html Video van het vervaardigen van het Nederlandse grootzegel]
* [https://web.archive.org/web/20100125080359/http://www.elysee.fr/elysee/francais/les_symboles_de_la_republique/le_sceau/le_sceau.21117.html Le sceau] - Over het grootzegel van Frankrijk
* [http://www.greatseal.com www.greatseal.com] - Over het grootzegel van de Verenigde Staten

{{Commonscat|Seals}}
{{Appendix|2=
* {{Aut|Kittel, Erich}}, ''Siegel'', Klinkhardt & Biermann, Braunschweig 1970.
* {{Aut|Ewald, Wilhelm}}, ''Siegelkunde'', München 1978.
* {{Aut|Karper, L.G.}}, ''De geschiedenis van het Rijkswapen en het Koninklijk grootzegel'', in: De Nederlandsche Leeuw, 1980, kol. 114-125.
{{References}}
}}

[[Categorie:Zegel]]
[[Categorie:Universiteit]]

Grootzegel - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"