https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=JaardichtJaardicht - Bewerkingsoverzicht2026-05-05T18:46:44ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Jaardicht&diff=180348&oldid=prevColani: 1 versie geïmporteerd2025-12-19T09:57:01Z<p>1 versie geïmporteerd</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>Een '''jaardicht''' of '''chronogram''' bestaat uit één of meer versregels, of een korte spreuk, waarin de letters M, D, C, L, X, U, V, W, I en Y als [[Romeinse cijfers]] beschouwd, bij samentelling een bepaald jaartal voorstellen (synoniemen: ''chronogram, jaartalvers, getalvers, tijdvers, carnacioen'').<br />
<br />
== Geschiedenis ==<br />
[[Bestand:Maria Theresa van Thielen - Memorietafel klooster Van Leliendael KM010930.jpg|miniatuur|geschilderd chronogram, door [[Maria Theresa van Thielen]], memorietafel van het [[Onze-Lieve-Vrouw van Leliëndaal|klooster Van Leliëndael]] te Mechelen]]<br />
[[Bestand:Portret van Henricus Gabriel van Gameren, RP-P-1878-A-1903.jpg|miniatuur|Portret van Mgr. Van Gameren, met een latijns chronogram. Ontwerp door [[Lodewijk Joseph Fruytiers]]]]<br />
Deze traditie kwam tot bloei in de 16e eeuw. [[Rederijker|Rederijkerskamers]] waren zeer bedreven in het schrijven van lange chronogrammen. Het gebruik komt men overal in Europa tegen: in Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland en Nederland en Vlaanderen. Vaak werd gekozen om met het jaarschrift een bepaald feit plechtig te dateren: een nieuw boek of gebouw werd er dan mee versierd. Een bekend chronogrammist was [[Justus Lipsius|Lipsius]], aan wie het bekende chronogram "oMnIa CadVnt" wordt toegeschreven.<ref>{{Citeer web |url=https://www.erfgoedplus.be/details/24062A51.priref.1535 |titel=Nieuwjaarswens voor 1783 van de Leuvense nachtwakers |bezochtdatum=2025-07-07 |werk=www.erfgoedplus.be}}</ref><br />
<br />
In de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] kende het chronogram of jaardicht zijn bloeiperiode tussen circa 1600 en 1800. Het werd een geliefd en herkenbaar genre binnen de poëzie, met duidelijke conventies. In de 19e eeuw raakte het genre geleidelijk in onbruik, mede door veranderende literaire voorkeuren.<ref name=":0">{{Citeer tijdschrift |achternaam=Des Roches |voornaam=J. |titel=Het jaardicht. Een vergeten genre |tijdschrift=Taal en Tongval |jaargang=36 |datum=1984 |pagina's=129–139 |url=https://www.dbnl.org/tekst/_taa014198401_01/_taa014198401_01_0147.php }}</ref><br />
<br />
== Gebruik en functie ==<br />
Jaardichten of chronogrammen werden niet alleen als sierlijk literaire vingeroefeningen geschreven, maar hadden ook een bredere maatschappelijke functie. Ze dienden vaak als nieuwjaarswens of gelegenheidsvers, bijvoorbeeld verspreid door krantenjongens, ambachtslieden of schoolmeesters als geschenk aan hun klanten of leerlingen. In die context fungeerde het jaardicht ook als een vorm van zelfrepresentatie en soms zelfs als bron van inkomsten.<ref name=":0" /><br />
<br />
De stijl van het jaardicht was doorgaans plechtig en moreel van toon, met verwijzingen naar religieuze thema’s, actuele gebeurtenissen of vaderlandse trots. Sommige dichters gebruikten het genre om gebeurtenissen uit het voorbije jaar te beschouwen en verwachtingen voor het nieuwe jaar uit te spreken. Bekende beoefenaars van het genre waren onder meer [[Joost van den Vondel]], [[Jan Luyken]] en [[Willem Sluiter]].<ref name=":0" /><br />
<br />
==Eigenschappen==<br />
Een chronogram kan in vrijwel iedere Europese taal worden gemaakt, maar strikt genomen moet de tekst in het Latijn opgesteld zijn. In een jaardicht moeten alle letters die een Romeins cijfer voorstellen en die in de tekst voorkomen, daadwerkelijk gebruikt worden. Meestal staan zij als hoofdletters of groter afgebeeld, soms ook in een andere kleur, wat een aanwijzing is dat er een verborgen boodschap in de tekst zit. In elk woord van de tekst moet ten minste één Romeins cijfer voorkomen en de letter U moet als V geschreven worden. De letter W geldt als dubbel V; Y als dubbel I.<br />
<br />
Door het gekunstelde karakter laat de begrijpelijkheid van de tekst soms te wensen over. Ook werden soms verkeerde jaartallen geschreven.<br />
<br />
==Getalwaarde van de letters==<br />
*M = 1000<br />
*D = 500<br />
*C = 100<br />
*L = 50<br />
*X = 10<br />
*V (U) = 5<br />
*W (V + V) = 5 + 5 (=10)<br />
*I (J) = 1<br />
*Y (I + I) = 1 + 1 (=2)<br />
<br />
== galerij ==<br />
<gallery mode=packed heights=140><br />
Belgique - Bruxelles - Maison de la Chaloupe d'Or - 05.jpg|<div style="text-align:center">Chronogram op het huis ''De gulden boot'' op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt van Brussel]] :<br>'''qVas fVror hostILIs sVbVerterat IgnIbVs æDes<br>sartor restaVrat præsIDIbVsqVe DICat'''.</div><br />
Rupelmonde_bouwjaar_kerk.jpg|Chronogram op de kerk van Rupelmonde: gLorIose VICIt DraConeM<br />
AD 2024 - Antwerpen Carolus-Borromeuskerk - details poort.jpg|Chronogrammen, [[Sint-Carolus Borromeuskerk (Antwerpen)|Sint-Carolus Borromeuskerk]]: ChrIsto DeI VIrgInI DeI parae, beato IgnatIo LoIoLae, soCIetatIs aVI hore senatVs popVLVsqVe antVerpIensIs pVbLICo et prIVato aere ponere VolVIt<br />
L'abondance.jpg|Chronogram op de tiendschuur van Herkenrode: l<br />
Spalbeek - Chronogram.jpg|Chronogram boven de ingang van de dorpskerk te Spalbeek<br />
Leiden Stadhuis plaque 2.jpg|Chronogram op het stadhuis van Leiden<br />
Aldersbach, Klosterkirche Maria Himmelfahrt 093.jpg|Chronogram, [[Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk (Aldersbach)|abdijkerk van Aldersbach]], Beieren: CreDo Deo eX MarIa VirgIne InCarnato.<br />
AD 2024 - Antwerpen Calvarie met Chronogram - J. Pompe -.jpg|Latijns chronogram in Antwerpen, Calvarie door Pompe.<br />
AD 2024 - Erfgoed Antwerpen - Calvarie 1710 met Chronogram - arduin.jpg|Vlaams chronogram, Antwerpen.<br />
</gallery><br />
<br />
==Voorbeelden==<br />
*Het chronogram op de kerk van [[Rupelmonde]] bijvoorbeeld, G<big>L</big>OR<big>I</big>OSE <big>VICI</big>T <big>D</big>RA<big>C</big>ONE<big>M</big> ''(Roemrijk overwon hij de draak)'' (zie foto) geeft het bouwjaar [[1758]] aan: L (50) + I (1) + V (5) + I (1) + C (100) + I (1) + D (500) + C (100) + M (1000) = 1758. <br />
*Een ander voorbeeld: Karel II van Spanje gaf zijn naam aan Charleroi gesticht in [[1666]] met als chronogram <big>C</big>aro<big>L</big>o reg<big>IUM</big> F<big>U</big>n<big>D</big>at<big>U</big>r ''(Charleroi is gesticht)'': C + L + I + U + M + U + D + U = 1666.<br />
*Een chronogram met een vrome maar toch ook hypocriete ondertoon staat op de [[tiendschuur]] van de [[abdij van Herkenrode]] in [[Hasselt (België)|Hasselt]]. Abdis [[Anna Catharina de Lamboy]] liet er het jaartal [[1656]] opzetten als <big>L</big>'ABON<big>D</big>AN<big>C</big>E <big>D</big>E <big>DI</big>E<big>V</big> (''De overvloed van God'', terwijl het om een tiendschuur gaat: een belastingkantoor avant la lettre).<br />
*Boven de ingang van de dorpskerk van [[Spalbeek]] (een deelgemeente van Hasselt) is een chronogram aangebracht, verwijzend naar de inwijding van de kerk door bisschop [[Victor-Joseph Doutreloux|Doutreloux]]: SE<big>CU</big>N<big>D</big>A <big>DI</big>E <big>JU</big>N<big>II</big> <big>C</big>ONSE<big>C</big>RA<big>VI</big>T <big>D</big>O<big>U</big>TRE<big>L</big>O<big>UX</big> (''Doutreloux wijdde op 2 juni'': C + U + D + D + I + J + U + I + I + C + C + V + I + D + U + L + U + X). Jaartal = [[1890]].<br />
*Boven een poort links van het bordes van het stadhuis van [[Leiden]] staat een jaardicht van stadssecretaris [[Jan van Hout (stadssecretaris)|Jan van Hout]], verwijzend naar [[3 oktoberfeest|Leidens ontzet]] van [[1574]]:<ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam=Hoogduin-Berkhout |voornaam=Marike |titel=‘Op de geluckige regeeringe van Leiden’ : Geschilderde voorstellingen in het Leidse stadhuis 1575-1700 |url=https://www.dbnl.org/tekst/_zev001200601_01/_zev001200601_01_0007.php |jaargang=22 |tijdschrift=De Zeventiende Eeuw |datum=2006 |pagina's=59-105}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://zoeken.nieuweinstituut.nl/nl/projecten/detail/3da1c7c6-4ce2-55fc-a464-58b1eb34357e |titel=Stadhuis Leiden |bezochtdatum=2025-07-07 |werk=zoeken.nieuweinstituut.nl |taal=nl}}</ref> NAE Z<big>W</big>ARTE H<big>U</big>NGER-NOOT GEBRA<big>C</big>HT HAD TOT DE DOOT B<big>I</big>NAEST ZES D<big>VI</big>ZENT <big>M</big>ENS<big>C</big>HEN: A<big>L</big>ST GOD DEN HEER <big>V</big>ERDROOT GAF H<big>I</big> <big>U</big>NS <big>W</big>EDER BROOT ZO <big>V</big>EE<big>L</big> <big>WI</big> <big>CU</big>NSTEN <big>W</big>ENS<big>C</big>HEN (V + V + U + C + I + V + I + M + C + L + V + I + U + V + V + V + L + V + V + I + C + U + V + V + C). Jaartal = 1574.<br />
* Lokeren, Wort aLsnU VerheUgt In hUnnen [[Jan Baptist de Smet|bIssChop De sMet]], // WIens CoMste, VIert heeL het LanDt Van Waes! (1732)<ref>Stadsverslag Lokeren over dienstjaar 1906 (1907).</ref><br />
<br />
==Zie ook==<br />
{{Zie ook|[[Romeinse cijfers]]}}<br />
<br />
== Literatuur ==<br />
*Bernard Grothues, ''Anna sust Susanna. Een verzameling palindromen, anagrammen, calembours en kabbala's'', 1979<br />
*Bernard Grothues, ''reMbranDt Is VersChenen'', 1992<br />
<br />
== Externe link ==<br />
* [http://home.scarlet.be/~ping0803/RomGetal/chronogram.htm Op deze site wordt een tekst omgezet in een (jaar)tal]<br />
* {{de}} {{en}} {{hu}} [http://www.fizkapu.hu/chronogram_anno.html Chronogram anno] Website-programma<br />
<br />
{{Appendix|2=<br />
{{References}}<br />
}}<br />
{{Commonscat|Chronograms in writing}}<br />
<br />
[[Categorie:Dichtkunst]]<br />
[[Categorie:Getalsysteem]]<br />
[[Categorie:Symbool]]</div>Colani