Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-12-03T07:55:27Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox persoon Tweede Wereldoorlog
| naam = Jacob Luitjens
| afbeelding =
| onderschrift =
| gbdat = [[18 april]] [[1919]]
| sterfdat = [[14 december]] [[2022]]
| gbplaats = [[Bogor (stadsgemeente)|Buitenzorg]]
| sterfplaats = [[Lemmer]]
| zijde = {{DE-1935}}
| org = [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]]
| spfunc =
| rang =
}}
'''Jacob 'Jaap' Luitjens''' ([[Bogor (stadsgemeente)|Buitenzorg]] ([[Nederlands-Indië]]), [[18 april]] [[1919]] – [[Lemmer]], [[14 december]] [[2022]]) was een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlandse]] [[Collaboratie|collaborateur]] tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]], die actief was in de omgeving van [[Roden (Nederland)|Roden]] in [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]]. Hij werd in 1948 tot [[Levenslange gevangenisstraf|levenslang]] veroordeeld en vluchtte naar het buitenland, maar was in de ogen van latere historici een bijfiguur, die kort na de oorlog vrij had kunnen komen. Hij leefde tientallen jaren met zijn gezin in [[Paraguay (hoofdbetekenis)|Paraguay]] en [[Canada (hoofdbetekenis)|Canada]] en werd universitair docent, maar kwam [[symbool]] te staan voor [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB'ers]] die straffeloos bleven; zijn [[bijnaam]] 'de Schrik van Roden' is ver na de oorlog in de [[Communicatiemiddel|media]] ontstaan. Canada wees hem in 1992 uit, waarna hij in Nederland enkele jaren gevangen heeft gezeten. Als staatloos burger heeft hij nog dertig jaar in Nederland gewoond, mede omdat uitreisverzoeken geweigerd werden door de Nederlandse overheid.

== Opleiding ==
Luitjens schreef zich in 1939 of 1940 in bij de [[rechtenfaculteit]] van de [[Rijksuniversiteit Groningen]],<ref>{{Citeer web |url=https://facsimile.ub.rug.nl/digital/pdf.js/web/viewer.html?file=/digital/api/collection/tijdschrift/id/3820/download#page=52&zoom=auto,-328,672 |titel=Jaarboek der Rijksuniversiteit te Groningen 1940 |datum=2013 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=facsimile.ub.rug.nl |uitgever=[[Rijksuniversiteit Groningen]] |taal=nl}}</ref> haalde op 22 december 1942 zijn [[Kandidaats|kandidaatsexamen]] [[Rechtsgeleerdheid|rechten]]<ref>{{Citeer web |url=https://facsimile.ub.rug.nl/digital/pdf.js/web/viewer.html?file=/digital/api/collection/tijdschrift/id/3822/download#page=84&zoom=auto,-327,365 |titel=Jaarboek der Rijksuniversiteit te Groningen 1945 |datum=2013 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=facsimile.ub.rug.nl |uitgever=[[Rijksuniversiteit Groningen]] |taal=nl}}</ref> en was actief in de studentenvereniging [[Vindicat]].<ref>Academische Illusies K. van Berkel 2005</ref>

== Levensloop ==

=== Familie, oorlog en veroordeling ===
Luitjens groeide op in een NSB-gezin, waar alle kinderen lid waren van de [[Nationale Jeugdstorm|Jeugdstorm]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/16/jacob-luitjens-103-de-laatste-nsber-en-schrik-van-roden-overleden-a4151704 |titel=Jacob Luitjens (103), de laatste NSB’er en ‘Schrik van Roden’, overleden - NRC |datum=2022-12-21 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=web.archive.org |archiefdatum=2022-12-21 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221221193203/https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/16/jacob-luitjens-103-de-laatste-nsber-en-schrik-van-roden-overleden-a4151704 |dodeurl=unfit }}</ref> Hij was een zoon van Steven Broiël Luitjens, een veearts te Roden die zich zich voor de oorlog al manifesteerde als een fanatieke [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB'er]]. Deze wierf actief mensen voor de beweging en hield hen voor dat [[Adolf Hitler|Hitlers]] gedachtegoed hen uit de armoe zou helpen. Zoon Jacob probeerde in 1941 bij de [[Schutzstaffel|SS]] te komen, maar werd wegens een aangeboren misvormde hand afgewezen. Hij werd in dat jaar wel lid van de NSB. In 1944 ging hij bij de [[Nederlandse Landwacht|Landwacht]] en deed actief mee aan opsporingsacties en arrestaties. Hij was betrokken bij twee gevallen waarbij iemand om het leven kwam en trad hardhandig op. Direct na de bevrijding gaf hij zich aan bij de politie om [[Represaille (internationaal recht)|represaille]]s van het [[Verzet (Tweede Wereldoorlog)|verzet]] voor te zijn.{{Bron?||2022|12|22}} In 1946 wist hij te ontsnappen uit [[kamp Westerbork]] en zich in [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] bij [[Doopsgezinden|doopsgezinde]] geloofsgenoten te voegen. Hij kwam met hulp van [[mennonieten]] in [[Paraguay (hoofdbetekenis)|Paraguay]] terecht. In Nederland werd hij op 10 september 1948 [[Verstek (procesrecht)|bij verstek]] veroordeeld tot [[levenslange gevangenisstraf]] wegens het bieden van hulp aan de vijand. Eerder dat jaar was zijn vader, die als Landwachter bruut optrad, veroordeeld tot een [[gevangenisstraf]] van zes jaar.<ref>{{Citeer web |url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010887282:mpeg21:a0047 |title=Tribunaal Assen Zes jaar voor dierenarts Luitjens |date=1948-04-27 |accessdate=2022-12-21 |work=Nieuwsblad van het Noorden |via=Delpher}}</ref>

=== Paraguay, Canada, Nederland ===
Luitjens trouwde in Paraguay een Russische vrouw en kreeg drie kinderen.<ref name=":1">{{Citeer web |url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:010622789:mpeg21:a0144 |title=Oorlogsmisdadiger Luitjens moet van rechter Canada uit |date=1992-11-24 |accessdate=2022-12-21 |work=Leeuwarder courant : hoofdblad van Friesland |via=Delpher}}</ref><ref name=":4" /> In 1961 emigreerde het gezin vanuit Paraguay naar [[Canada (hoofdbetekenis)|Canada]], waar hij in [[Vancouver (hoofdbetekenis)|Vancouver]] een bestaan opbouwde als [[botanicus]] en [[lector]] in de [[plantkunde]]. Hij werd docent op de [[Universiteit van Brits-Columbia]]. In 1980 kwam zijn verblijfplaats aan het licht door speurwerk van particulieren uit het voormalig verzet. In 1982 werd hij definitief opgespoord door [[Jack Kooistra]],<ref>{{Citeer web |url=https://delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ddd:011020171:mpeg21:a0300 |title=Jack Kooistra zet punt achter opsporen oorlogsmisdadigers De rest laat ik over aan Onze Lieve Heer |achternaam=de Haan |voornaam=Petra |date=1993-01-29 |accessdate=2022-12-21 |work=Nieuwsblad van het Noorden |via=Delpher}}</ref> 'de Friese [[Simon Wiesenthal]]'. Een [[Uitlevering|uitleveringsverzoek]] aan Canada leidde aanvankelijk echter tot niets, hoewel hij op een internationale opsporingslijst stond.<ref name=":3">{{Citeer web |url=http://www.dedokwerker.nl/jacob_luitjens.html |titel=Jacob Luitjens |bezochtdatum=2022-12-23 |werk=www.dedokwerker.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221223110251/http://www.dedokwerker.nl/jacob_luitjens.html|archiefdatum=2022-12-23}}</ref> In 1988 startte de Canadese justitie alsnog een zaak tegen hem. Het land bleek al decennialang een vrijplaats voor [[Oorlogsmisdadiger|oorlogsmisdadigers]], hetgeen tot nationaal en internationaal publiek protest leidde. Luitjens verloor in 1991 zijn Canadese [[nationaliteit]] en moest in 1992 het land uit omdat hij bij zijn immigratie en [[naturalisatie]] zijn oorlogsverleden verzwegen had. Hij werd overgebracht naar Nederland<ref name=":1" /> en werd door de [[Rechtbank Assen|rechtbank in Assen]] veroordeeld tot een gevangenisstraf van 28 maanden. Voor de rechter betuigde hij spijt over zijn [[Nationaalsocialisme|nazi-ideologie]] in de oorlog: ''Ik heb spijt dat ik destijds een [[ideologie]] had waarvan ik niet wist dat die tot de moord op zoveel mensen zou leiden.''<ref name=":5">{{Cite news |last=Langer |first=Emily |title=Jacob Luitjens, Dutch collaborator during World War II, dies at 103 |url=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2022/12/20/jacob-luitjens-dutch-nazi-dead/ |work=Washington Post |date=2022-12-23 |accessdate=2022-12-23 |issn=0190-8286|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221221004342/https://www.washingtonpost.com/obituaries/2022/12/20/jacob-luitjens-dutch-nazi-dead/|archiefdatum=2022-12-21}}</ref>

Hij zat tot maart 1995 in het [[huis van bewaring]] van [[Groningen (stad)|Groningen]] en kreeg toen [[gratie]]. Vanuit Canada gezien was er daarna geen beletsel voor terugkeer met Nederlandse [[Reisdocument|reisdocumenten]], maar onder onduidelijke omstandigheden vroeg en kreeg hij die niet.<ref name=":3"/> Staatssecretaris [[Elizabeth Schmitz]] verstrekte hem in 1997 een [[verblijfsvergunning]],<ref>{{Citeer web |url=https://www.trouw.nl/nieuws/politieke-top-wist-zich-geen-raad-met-oud-nsb-er-jacob-luitjens-blijkt-uit-vrijgegeven-notulen~b302e232/ |titel=Politieke top wist zich geen raad met oud-NSB’er Jacob Luitjens, blijkt uit vrijgegeven notulen |achternaam=Gestel |voornaam=Maarten Van |datum=2022-01-04 |bezochtdatum=2022-12-23 |werk=Trouw |taal=nl-NL|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221220184352/https://www.trouw.nl/nieuws/politieke-top-wist-zich-geen-raad-met-oud-nsb-er-jacob-luitjens-blijkt-uit-vrijgegeven-notulen~b302e232/|archiefdatum=2022-12-20}}</ref> maar hij bleef tot aan zijn dood [[Staatloosheid|staatloos]].<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://verhalen.trouw.nl/de-schrik-van-roden/|titel=De Schrik van Roden (aflevering 7, 06:40)|bezochtdatum=9 februari 2022|auteur=Maarten van Gestel|datum=6 januari 2022|werk=Trouw|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220209173350/https://verhalen.trouw.nl/de-schrik-van-roden/|archiefdatum=2022-02-09}}</ref>

=== Laatste jaren ===
Luitjens verdween uit de publiciteit en er werd betwijfeld of hij nog in leven was,<ref>{{Cite web |url=https://www.bndestem.nl/overig/joodse-nazi-jager-zuroff-nog-een-nederlander-op-het-spoor~a2c194ee/ |title=Joodse nazi-jager Zuroff : 'Nog een Nederlander op het spoor' |last=Redactie |date=2013-09-02 |accessdate=2022-12-23 |work=[[BN DeStem]]|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221223110251/https://www.bndestem.nl/overig/joodse-nazi-jager-zuroff-nog-een-nederlander-op-het-spoor~a2c194ee/|archiefdatum=2022-12-23}}</ref> maar hij bleek, inmiddels 102 jaar oud, in het Friese [[Lemmer]] te wonen.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Citeer web |url=https://news.trenddetail.com/euro/289344.html |titel=Jacob Luitjens (103), the last member of the NSB and ‘Fright of Roden’, passed away |datum=2022-12-16 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=Trend Detail News |taal=en|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221221215112/https://news.trenddetail.com/euro/289344.html|archiefdatum=2022-12-21}}</ref> Zijn vrouw, met wie hij zeventig jaar getrouwd was, heeft daar tot 2004 ook gewoond, maar zij kende de taal en cultuur niet en is om gezondheidsredenen teruggegaan naar Canada. In 2021 was zij volgens Luitjens zwaar [[dementie|dement]].<ref>{{Citeer web |url=https://omny.fm/shows/de-schrik-van-roden/slotaflevering?t=8m20s |titel=Slotaflevering - Podcast De Schrik van Roden |achternaam=Gestel, van |voornaam=Maarten |datum=2021-12-27 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=omny.fm |uitgever=[[Trouw (krant)|Trouw]] |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221221215107/https://omny.fm/shows/de-schrik-van-roden/slotaflevering?t=8m20s|archiefdatum=2022-12-21}}</ref> [[Trouw (krant)|Trouw]]-journalist Maarten van Gestel wijdde in 2021 en 2022 een [[podcast]] van zeven afleveringen aan Luitjens. In februari 2022 verscheen een uitgebreid interview met hem in het ''Dagblad van het Noorden''.<ref>Hebel, Frank von, [https://dvhn.nl/groningen/Oud-NSBer-Jacob-Luitjens-102-de-Schrik-van-Roden-vraagt-zijn-slachtoffers-om-vergiffenis-Ik-heb-het-geprobeerd-maar-ze-willen-niet-met-me-praten-27412420.html Oud-NSB'er Jacob Luitjens (102) - de Schrik van Roden - vraagt zijn slachtoffers om vergiffenis: 'Ik heb het geprobeerd, maar ze willen niet met me praten'], ''Dagblad van het Noorden'', 5 februari 2022. [https://web.archive.org/web/20230605062000/https://dvhn.nl/groningen/Oud-NSBer-Jacob-Luitjens-102-de-Schrik-van-Roden-vraagt-zijn-slachtoffers-om-vergiffenis-Ik-heb-het-geprobeerd-maar-ze-willen-niet-met-me-praten-27412420.html Gearchiveerd] op 5 juni 2023.</ref> In april 2022 keek hij samen met ''Trouw'' terug op de podcast en de reacties die hij daarop ontving.<ref>[https://www.trouw.nl/cultuur-media/oud-nsb-er-jacob-luitjens-103-kijkt-terug-op-de-podcast-de-schrik-van-roden-een-monster-kan-weer-een-mens-worden~bfab13ed/ Oud-NSB'er Jacob Luitjens (103) kijkt terug op de podcast De Schrik van Roden. 'Een monster kan weer een mens worden'], ''Trouw'', 30 april 2022. [https://web.archive.org/web/20230421020040/https://www.trouw.nl/cultuur-media/oud-nsb-er-jacob-luitjens-103-kijkt-terug-op-de-podcast-de-schrik-van-roden-een-monster-kan-weer-een-mens-worden~bfab13ed/ Gearchiveerd] op 21 april 2023.</ref> Luitjens overleed 14 december 2022 op 103-jarige leeftijd, in het bijzijn van zijn drie kinderen, die uit Canada en [[Noorwegen]] waren overgekomen.<ref name=":2" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.rtvnoord.nl/nieuws/983145/oud-nsber-jacob-luitjens-de-schrik-van-roden-overleden |titel=Oud-NSB'er Jacob Luitjens, de ‘Schrik van Roden’, overleden |datum=2022-12-16 |uitgever=RTV Noord|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221216085738/https://www.rtvnoord.nl/nieuws/983145/oud-nsber-jacob-luitjens-de-schrik-van-roden-overleden|archiefdatum=2022-12-16}}</ref> De vrouw van Luitjens was kort daarvoor, op 21 november 2022, op 95-jarige leeftijd in Canada overleden.<ref>[https://www.groene.nl/artikel/ze-denken-dat-ze-alles-over-ons-mogen-zeggen Ze denken dat ze alles over ons mogen zeggen], De Groene Amsterdammer, 31 mei 2023</ref> <ref>[https://funksfuneralhome.ca/tribute/details/995/Olga-Luitjens/obituary.html In Memory of Olga Luitjens 1927 - 2022], Obituary of Olga Luitjens, geraadpleegd d.d. 20-11-2023</ref>

== Symboolfiguur ==
Historici concluderen in de 21e eeuw dat Luitjens 'slechte dingen had gedaan, maar dat zijn rol wel érg breed was uitgemeten' en dat de veroordeling tot levenslang in 1948 bijzonder zwaar was, ook voor die tijd.

Enkele jaren na de oorlog ontstond in Nederland behoefte aan samenwerking en [[wederopbouw]] en was maatschappelijk debat over de oorlog niet opportuun. In dit klimaat waren veel [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB'ers]] in 1950 al vrijgelaten. [[David Barnouw]] van het [[NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies|NIOD]] speculeert dat Luitjens voor zijn dertigste vrij had kunnen zijn als hij niet gevlucht was.<ref name=":4" /> In de jaren 1970 was de publieke opinie omgeslagen en vond men het ontoelaatbaar dat oud-nazi’s niet [[Uitlevering|uitgeleverd]] en gestraft werden. Luitjens stond in de top tien van een opsporingslijst van justitie. [[Kees Schulten]] stelt dat Luitjens in Nederland symbool is geworden voor alles wat fout was in de oorlog, terwijl hij in wezen ‘een kleine vis’ was die nota bene zijn straf had uitgezeten. Schulten houdt de overheid mede verantwoordelijk voor de [[Imago (reputatie)|beeldvorming]], door Luitjens' uitreisverzoek in de ministerraad te brengen en niet over te laten aan de [[Immigratie- en Naturalisatiedienst]].<ref name=":4" />

=== Bijnaam ===
Zijn optreden als landwachter in de oorlog bezorgde Luitjens pas tientallen jaren na de oorlog<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.trouw.nl/verdieping/jacob-luitjens-schrik-van-roden-overleden-op-103-jarige-leeftijd~b087877c/ |titel=Jacob Luitjens, ‘Schrik van Roden’, overleden op 103-jarige leeftijd |achternaam=van Gestel |voornaam=Maarten |datum=2022-12-16 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk= |uitgever=[[Trouw (krant)|Trouw]] |taal=nl |via=[[Wayback Machine]] |archiefdatum=2022-12-19 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221219041332/https://www.trouw.nl/verdieping/jacob-luitjens-schrik-van-roden-overleden-op-103-jarige-leeftijd~b087877c/ |dodeurl=unfit }}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.trouw.nl/cultuur-media/podcast-de-schrik-van-roden-maakt-het-verhaal-van-een-beruchte-nsb-er-minder-zwart-wit~b75aa979/ |titel=Podcast ‘De Schrik van Roden’ maakt het verhaal van een beruchte NSB’er minder zwart-wit |achternaam=Kain |voornaam=Rufus |datum=2021-12-27 |bezochtdatum=2022-12-21 |werk=Trouw |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221220194421/https://www.trouw.nl/cultuur-media/podcast-de-schrik-van-roden-maakt-het-verhaal-van-een-beruchte-nsb-er-minder-zwart-wit~b75aa979/|archiefdatum=2022-12-20}}</ref><ref name=":5"/> de bijnaam 'de Schrik van Roden'. In de krantenbank van [[Delpher]] is deze woordcombinatie vanaf 1987 te vinden.<ref>{{Citeer web |url=https://www.delpher.nl/nl/kranten/results?query=%22Schrik+van+Roden%22&page=1&sortfield=date&cql%5B0%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1940%22%29&coll=ddd&redirect=true |titel=Resultaten {{!}} Delpher |bezochtdatum=2022-12-22 |werk=www.delpher.nl}}</ref>

{{Appendix||2=
== Bronnen ==
{{references}}
}}

{{DEFAULTSORT:Luitjens, Jacob}}
[[Categorie:Canadees botanicus]]
[[Categorie:Nederlands botanicus]]
[[Categorie:Nederlands collaborateur in de Tweede Wereldoorlog]]
[[Categorie:Nederlands honderdplusser]]
[[Categorie:NSB-lid]]

Jacob Luitjens - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd