Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-03-15T10:17:54Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox militair persoon
| naam = Josef Mengele
| afbeelding = Josef Mengele, Auschwitz. Album Höcker (cropped).jpg
| onderschrift = Mengele in 1944
| bijnaam = "Todesengel" (engel des doods)
| geboorteplaats = [[Günzburg (stad)|Günzburg]], [[Duitse Keizerrijk]]
| geboortedatum = [[16 maart]] [[1911]]
| sterfplaats = [[Bertioga]], [[Brazilië]]
| sterfdatum = [[7 februari]] [[1979]] (67 jaar)
| begraven = Instituut voor Forensische Geneeskunde, [[São Paulo (stad)|São Paulo]], [[Brazilië]]
| partij = [[Bestand:Flag of German Reich (1935–1945).svg|25px]] [[nazi-Duitsland]]
| onderdeel = [[Bestand:Flag Schutzstaffel.svg|25px]] [[Schutzstaffel]]
| dienstjaren = 1938-1945
| rang = [[Bestand:HH-SS-Hauptsturmfuhrer-Collar.png|30px]] [[Bestand:WSS_OF2_HSturmf-Supply.jpg|40px]] <br />[[Lijst van militaire rangen van de Schutzstaffel|SS]]-[[Hauptsturmführer]]
| eenheid = Kompanie van Gebirgsjägerregiments 137 <br />[[5. SS-Panzer-Division Wiking]] <br />Kamparts [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]]
| leiding =
| veldslagen-naam =
| veldslagen = [[Tweede Wereldoorlog]]
*[[Poolse Veldtocht]]
*[[Oostfront (Tweede Wereldoorlog)|Oostfront]]
| onderscheidingen =
| anderwerk = [[Arts]] en [[Antropologie|antropoloog]]
| portaal = Tweede Wereldoorlog
}}
'''Josef Mengele''' ([[Günzburg (stad)|Günzburg]], [[16 maart]] [[1911]] – [[Bertioga]] ([[Brazilië]]), [[7 februari]] [[1979]]) was een Duitse oorlogsmisdadiger, genetisch onderzoeker, legerarts en [[Nationaalsocialisme|nationaalsocialist]]. Gedurende de laatste twee jaren van de [[Tweede Wereldoorlog]] was hij werkzaam in het [[vernietigingskamp]] [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], waar hij gevangenen selecteerde voor de gaskamers en wrede medische experimenten uitvoerde, vaak met dodelijke afloop. Mengele kreeg de bijnaam "engel des doods".

== Afkomst en opleiding ==
Mengele was afkomstig uit een rijke katholieke familie van [[Beieren|Beierse]] industriëlen en fabrikant van landbouwmachines [[Mengele Agrartechnik AG]]. Hij was als scholier ambitieus en wilde graag beroemd worden. Aan het begin van de [[1930-1939|jaren dertig]] sloot Mengele zich aan bij de organisatie [[Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten|Stahlhelm]], die later opging in de [[Sturmabteilung|SA]]. Daaruit trok hij zich in 1934 weer terug onder opgave van gezondheidsredenen. Vanaf 1930 studeerde hij [[geneeskunde]] en medische [[antropologie]] in [[München]], [[Wenen]] en [[Bonn]]. In 1935 [[wetenschappelijke promotie|promoveerde]] hij voor de eerste keer, in de [[antropologie]], op het proefschrift ''Rassenmorphologische Untersuchung des vorderen Unterkieferabschnitts bei vier rassischen Gruppen'' (''Rassenmorfologisch onderzoek van het voorste deel van de onderkaak bij vier raciale groeperingen''). In 1936 deed hij artsexamen en verrichtte hij een coassistentschap kindergeneeskunde van vier maanden in [[Leipzig]]. In 1937 werd hij assistent bij het 'Institut für Erbbiologie und Rassenhygiene' in [[Frankfurt am Main]] en werd hij lid van de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]]. Uit deze tijd dateert zijn verbintenis met dr. [[Otmar von Verschuer]], een leidende nationaalsocialistische erfelijkheidsonderzoeker met goede contacten in de SS. In 1938 sloot hij zijn studietijd in de [[geneeskunde|medicijnen]] aan de [[universiteit]] van Frankfurt am Main af met het proefschrift ''Sippenuntersuchungen bei Lippen-Kiefer-Gaumenspalte'' (''Familiegroeponderzoek bij lip-kaak-gehemeltespleet''). Eveneens in 1938 sloot hij zich aan bij de [[Schutzstaffel|SS]]. Hij verrichtte zijn dienstplicht tussen september 1938 en januari 1939. In 1939 trouwde hij met [[Irene Schoenbein]] (1920), met wie hij een zoon, genaamd Rolf kreeg op [[16 maart]] [[1944]].

== Auschwitz ==
[[Bestand:auschwitz Mengele Block 10.jpg|260px|thumb|Blok 10, waar Mengele de medische experimenten deed.]]
In 1940 werd Mengele opgeroepen voor de [[Wehrmacht]] en hij meldde zich in augustus vrijwillig bij de [[Waffen-SS]]. Hij werd naar [[Polen]] gestuurd als bataljonsarts, waar hij in 1942 zwaargewond raakte. Na genezing bleek hij niet meer voor het front geschikt en werd hij naar Berlijn gestuurd. Vanaf 30 mei 1943 was hij werkzaam in [[concentratiekamp]] [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] als arts en verantwoordelijk voor de selectie van gevangenen. Zijn bijnaam "Todesengel" heeft hij grotendeels aan deze functie te danken; de gevangenen werden bij aankomst in het kamp door Mengele geselecteerd. Degenen die niet door de selectie kwamen, werden direct doorgestuurd naar de [[Gaskamer (Tweede Wereldoorlog)|gaskamer]]. Op deze wijze selecteerde hij ook [[Familie Ovitz|Perla Ovitz]] en haar familie van twaalf mensen. Hij was de enige reden dat haar gehele familie, waarvan een aanzienlijk aantal leden [[pseudoachondroplasie]] had, wat Mengele in eerste instantie tot hen aantrok, Auschwitz had overleefd en niet direct in de gaskamers was beland. Hij riep uit toen hij de Ovitzen zag 'nu heb ik iets om twintig jaar lang te bestuderen!'. Hij zou de familie verschrikkelijke experimenten doen ondergaan.<ref>Davis, Warwick, [https://www.youtube.com/watch?v=8q63I9k1olI The Secret History of Auschwitz’s Seven Dwarfs. ''Youtube''] (4 februari 2025); 26:50-28:30</ref>

Mengele werd berucht door zijn wrede medische experimenten in [[Blok 10]] van Auschwitz, op gevangenen en in het bijzonder op [[meerling|tweelingen]], die door hun genetische gelijkheid van belang werden geacht voor de [[eugenetica]]. Onder de experimenten vielen onder meer blootstelling aan kou tot de dood erop volgde, experimenten in [[vacuümtechniek|vacuümkamers]], het amputeren van ledematen en verwijderen van organen (naar verluidt vaak zonder [[Anesthesie|verdoving]]) en het uitproberen van medische behandelingen en geneesmiddelen. Een van zijn experimenten had als doel een [[Siamese tweeling]] te maken door een eeneiige tweeling aan elkaar te naaien – een experiment dat overigens faalde, evenals de proefneming een blauwe stof in de ogen te injecteren om ze "[[Arisch ras|Arisch]]" te maken. Gedurende zijn tijd in Auschwitz leverde Mengele allerlei menselijk materiaal aan het Keizer Wilhelm Instituut voor Antropologie, Menselijke Erfelijkheidsleer en Eugenetica in Berlijn en zijn directeur, Verschuer.

Binnen de medisch-wetenschappelijke wereld, waar het individuele lot van patiënten centraal staat, worden Mengeles experimenten alom afgekeurd en als misdadig beschouwd. Hoe dan ook zijn de resultaten van zijn experimenten wetenschappelijk gezien onbruikbaar. Het ontbrak aan een betrouwbare wetenschappelijke toetsing en de achterliggende gedachte, dat het ene ras superieur is aan het andere, is ongefundeerd.<ref>[https://www.tracesofwar.nl/articles/2436/Mengele-Josef.htm?c=gw Josef Mengele op TracesOfWar.nl]. [https://web.archive.org/web/20210410110233/https://www.tracesofwar.nl/articles/2436/Mengele-Josef.htm?c=gw Gearchiveerd] op 10 april 2021.</ref> Mengele streefde een [[habilitatie]] na, die hij nooit verkregen heeft.

Na de oorlog kwam een debat op gang onder welke voorwaarden medische experimenten op mensen zijn toegestaan. Dit leidde tot de [[verklaring van Helsinki]] die door de [[World Medical Association|WMA (World Medical Association)]] is opgesteld.

== Vlucht uit Europa en leven in Zuid-Amerika==
[[Bestand:WP Josef Mengele 1956.jpg|thumb|left|Mengele in 1956]]
Na de oorlog werkte Mengele onder een valse naam tussen 1945 en 1949 als boerenknecht in [[Mangolding]], een dorp bij [[Rosenheim (Beieren)|Rosenheim]]. In 1949 ontsnapte hij via Italië naar Zuid-Amerika. Tussen 1949 en 1959 woonde hij in [[Buenos Aires (stad)|Buenos Aires]], financieel ondersteund door zijn familie. In 1954 scheidde hij van zijn vrouw. In 1956 bracht hij een vakantie in [[Zwitserland]] door met de weduwe van zijn broer Karl, zijn in Duitsland geboren enige zoon en een neef. Hij vroeg onder zijn eigen naam een nieuw Duits paspoort aan en kreeg dat ook. Hij hertrouwde in 1958 in [[Montevideo (stad)|Montevideo]] met zijn schoonzuster Martha Maria Weil (1920), de weduwe van Karl. In 1957 werd Mengele, die in Buenos Aires als arts in illegale [[abortus]]klinieken werkte, door de Argentijnse politie gearresteerd. De aanklacht was het plegen van honderdvoudige abortus en het laten overlijden van een jonge vrouw tijdens een abortus.<ref>{{Cite news|title=Mengele an Abortionist, Argentine Files Suggest, Mengele was aborteur, volgens Argentijnse documenten|url=https://www.nytimes.com/1992/02/11/world/mengele-an-abortionist-argentine-files-suggest.html|publisher=The New York Times|author=Nathaniel C. Nash|date=11 februari 1992|accessdate=16 augustus 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200902052817/https://www.nytimes.com/1992/02/11/world/mengele-an-abortionist-argentine-files-suggest.html|archiefdatum=2020-09-02}}</ref>

Op 3 augustus 1958 deed de Duitse schrijver [[Ernst Schnabel]] aangifte tegen Mengele. In februari 1959 leidde dit tot een eerste arrestatiebevel. Mengele week uit naar [[Hohenau (Paraguay)|Hohenau]] in Paraguay en werd Paraguayaans staatsburger. Hij verbleef er in het Hotel Tirol. De [[Mossad]] kwam hem op het spoor. Toen de commando's van de Mossad het hotel binnenvielen, was hij na een tip gevlucht.<ref> Nina Jurna, ''De Braziliaanse jaren van de gevreesde nazi-arts Josef Mengele'', in: [[De Standaard]], 3 mei 2024. </ref>
Na de ontvoering en [[Eichmann-proces|berechting van Adolf Eichmann]] door de [[Mossad|Israëlische geheime dienst]] voelde hij zich in de zomer van 1960 ook in Paraguay niet meer veilig en dook hij onder in [[Brazilië]].

Zijn zoon bezocht hem naar eigen zeggen in 1956 en een tweede en laatste keer in 1977.<ref>So entkam mein Vater, ''Bunte'', 20 augustus 1985, p. 30</ref>

== Dood en zijn overblijfselen ==
Mengele overleed in 1979 tijdens het zwemmen, mogelijk aan een [[hartinfarct]] of een [[Cerebrovasculair accident|beroerte]]. Hij werd onder de naam 'Wolfgang Gerhard' begraven. Zijn dood bleef een aantal jaren geheim. Er werden destijds grote sommen geld uitgeloofd voor zijn arrestatie. Zijn identiteit werd in 1985 na opgraving van het lichaam en meting van de botten bevestigd en in 1992 definitief bewezen toen zijn [[DNA-onderzoek|DNA werd vergeleken]] met dat van nog levende familieleden.

Familieleden weigerden herhaalde verzoeken van Braziliaanse functionarissen om het stoffelijk overschot naar Duitsland te [[repatriëring|repatriëren]].<ref>{{Cite news|title=remains of mengele rest uneasily in brazil|url=https://www.nytimes.com/1988/03/14/world/remains-of-mengele-rest-uneasily-in-brazil.html|publisher=The New York Times|author=Marlise Simons|date=17 maart 1988|accessdate=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201006055803/https://www.nytimes.com/1988/03/14/world/remains-of-mengele-rest-uneasily-in-brazil.html|archiefdatum=2020-10-06}}</ref> Het skelet ligt opgeslagen in het Instituut voor Forensische Geneeskunde in São Paulo, waar het wordt gebruikt als onderwijshulpmiddel tijdens cursussen [[forensische geneeskunde]] aan de medische faculteit van de [[Universiteit van São Paulo]].<ref>{{Cite news|title=Nazi doctor Josef Mengele's bones used in Brazil forensic medicine courses|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jan/11/josef-mengele-bones-brazil-forensic-medicine|publisher=The Guardian|author=Associated Press in São Paulo|date=11 januari 2017|accessdate=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201008190923/https://www.theguardian.com/science/2017/jan/11/josef-mengele-bones-brazil-forensic-medicine|archiefdatum=2020-10-08}}</ref>

==Geschriften==
Tijdens zijn onderduiktijd in Paraguay en Brazilië tussen 1960 en 1975 schreef de voormalige kamparts 3500 pagina's in spiraalgebonden schoolschrijfboeken vol. Deze geschriften omvatten dagboekelementen, wijsgerigheden, citaten uit gesprekken en politiek commentaar. Sommige van de ''medische'' experimenten op gevangenen staan erin beschreven. Uit deze dagboeknotities blijkt dat Mengele geen spijt had van zijn daden en, net als [[Adolf Eichmann|Eichmann]], tot zijn dood een overtuigd nationaalsocialist bleef zonder schuldbesef. Ook verdedigde hij er de theorie van ''Andersartigkeit der Rassen'' in. De arts motiveerde in zijn geschriften de stelling dat mensen met verkeerde genen gesteriliseerd moeten worden. Mengele speelde vanaf 1972 met de gedachte om terug te keren naar Duitsland en vroeg zich af hoe het gesteld was met zijn heimat, meer nog: "Is ze nog mijn heimat en zal Duitsland mij niet als vijand bejegenen". Op 21 juli 2011 werden deze teksten geveild door [[Alexander Historical Auctions]] in Connecticut, Verenigde Staten. De opbrengst was 175.000 euro. Een kleinzoon van een Auschwitz-overlevende verwierf de dagboeknotities, waarbij hij aangaf ze aan een [[Holocaust]]-museum te willen schenken. De notities geven een bewijs van de nazipraktijken in de kampen. De verkoper zegde toe een deel van de opbrengst te zullen schenken aan een museum.<ref>[http://historiek.net/kleinzoon-auschwitz-overlevende-koopt-dagboek-jozef-mengele/6954/ Kleinzoon Auschwitz-overlevende koopt dagboek Josef Mengele]. [https://web.archive.org/web/20230828065814/http://historiek.net/kleinzoon-auschwitz-overlevende-koopt-dagboek-jozef-mengele/6954/ Gearchiveerd] op 28 augustus 2023.</ref>

== Voorkomen in populaire media ==
* Josef Mengele en het gegeven dat gedurende lange tijd volstrekt onduidelijk was of hij de oorlog overleefd had, dan wel inderdaad zoals de geruchten luidden met succes zou zijn ontkomen naar een land in Zuid-Amerika, werd als personage meerdere malen gebruikt in fictie, waarin hij wordt uitgebeeld als een zeer kwaadaardig en sadistisch wreed stereotype.
* In de film ''[[Marathon Man]]'' uit 1976 is het personage 'Dr. Christian Szell' gebaseerd op Josef Mengele.
* In de film ''[[The Boys from Brazil (film)|The Boys from Brazil]]'' uit 1978, naar het [[De jongens uit Brazilië|gelijknamige boek]] van [[Ira Levin]], speelt [[Gregory Peck]] de figuur van Mengele.
* In de televisiereeks ''[[Kessler (televisieserie)|Kessler]]'' (1981), een vervolg op ''[[Secret Army]]'' (1978), wordt Mengele opgevoerd in Paraguay.
* Het nummer ''[[Angel of Death]]'' uit 1986 van de Amerikaanse [[Heavy metal|metalband]] [[Slayer]] gaat over Mengele.
* ''[[After the Truth]]'' of ''Nichts als die Wahrheit'' (1999) is een Duitse film. Mengele wordt hierin gespeeld door [[Götz George]].
* De film ''[[My Father, Rua Alguem 5555]]'' uit 2003 vertelt het (deels fictieve) verhaal over de zoon van Mengele, die op zoek gaat naar zijn vader. [[Charlton Heston]] vertolkt de rol van Mengele. Het gaat hierbij om een arts die experimenten uitvoerde op tweelingen en onder meer probeerde ogen kunstmatig blauw te maken.
* De film ''[[Out of the Ashes]]'' uit 2003 is gebaseerd op het boek ''[[I Was a Doctor in Auschwitz]]'' van [[Gisella Perl]], die Mengele wist te trotseren tijdens haar gevangenschap in Auschwitz. De film suggereert dat Mengele na de oorlog (in 1946) in de VS was. Mengele wordt gespeeld door [[Jonathan Cake]].
* In de horrorfilm ''[[The Human Centipede (First Sequence)]]'' uit 2009 is Dr. Heiter (Dieter Laser) een Duitse chirurg. Hij droomt van het maken van een [[Siamese tweeling|Siamese drieling]]. Zijn personage is gebaseerd op Mengele.
* In de film ''[[The Debt (2010)|The Debt]]'' uit 2010 is het personage Dieter Vogel gebaseerd op Josef Mengele.
* De film ''[[Wakolda]]'' (''The German Doctor'') uit 2013 gaat over Mengele die in Patagonië bij een familie intrekt.
* De film ''[[Im Labyrinth des Schweigens]]'' uit 2014, die gaat over het proces tegen de kampbewakers van Auschwitz, gaat ook deels over Mengele, tegen wie een arrestatiebevel wordt uitgevaardigd.
* In de serie ''[[American Horror Story]]'' is het personage Dr. Arthur Arden (of Hans Gruber) op Mengele gebaseerd.

== Militaire loopbaan ==
* SS-[[Hauptsturmführer]]
* SS-[[Obersturmführer]]
* SS-[[Untersturmführer]]

== Registratienummers ==
* [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]]-nr.: 5 574 974
* [[Schutzstaffel|SS]]-nr.: 3 17 885

== Externe links ==
* [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/MengeleJosef/ Tijdlijn leven Mengele]
* [https://web.archive.org/web/20210410114803/https://www.tracesofwar.nl/articles/2436/Mengele-Josef.htm Biografie], TracesOfWar
* [https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/duitse-filmers-vertillen-zich-aan-joseph-mengele~bd144ca6/ Duitse filmers vertillen zich], ''de Volkskrant'', 27 september 1999
* [https://nos.nl/artikel/258108-dagboeken-joseph-mengele-geveild.html Dagboeken Joseph Mengele geveild], NOS, 22 juli 2011
* [https://www.imdb.com/name/nm1394337/ Josef Mengele op IMDb]

==Verwante artikelen==
* [[Miklós Nyiszli]]

== Literatuur ==
* {{aut|Olivier Guez}}, ''La Disparition de Josef Mengele'', 2017 (historische roman)
* Betina Anton, ''Het geheime netwerk dat Josef Mengele liet verdwijnen'', 2024.

{{Appendix}}
{{Commonscat|Josef Mengele}}

{{DEFAULTSORT:Mengele, Josef}}
[[Categorie:Kamppersoneel in Auschwitz]]
[[Categorie:Duits medicus]]
[[Categorie:Duits militair in de Tweede Wereldoorlog]]
[[Categorie:NSDAP-lid]]
[[Categorie:SA-lid]]
[[Categorie:SS-lid]]
[[Categorie:Holocaustpleger]]
[[Categorie:Legerarts]]

Josef Mengele - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd