https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=KasteelKasteel - Bewerkingsoverzicht2026-04-29T16:03:47ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Kasteel&diff=154006&oldid=prevColani: Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"2024-11-23T18:43:05Z<p>Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>{{Zie dp}}<br />
[[Bestand:21450 kasteel van helmond 2.jpg|thumb|250px|[[Kasteel Helmond]], de grootste waterburcht van Nederland]]<br />
[[Bestand:De Haar castlle.jpg|thumb|250px|Kasteel De Haar, het grootste kasteel van Nederland]] <br />
[[Bestand:Kasteel Heeswijk Panorama in HDR.jpg|thumb|250px|Kasteel Heeswijk, een 11e eeuwse waterburcht]]<br />
[[Bestand:KasteelWijchen-1-.jpg|thumb|250px|Het 17e-eeuwse [[Kasteel van Wijchen]] is gebouwd op 14e-eeuwse fundamenten.]]<br />
[[Bestand:Gravensteengent22042008.jpg|thumb|250px|De 12e-eeuwse burcht [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] in [[Gent]].]]<br />
[[Bestand:Beauvoorde - Kasteel.jpg|thumb|250px|[[Kasteel Beauvoorde]], een middeleeuwse versterkte woning.]]<br />
[[Bestand:Cheverny 01.jpg|thumb|250px|Het 17e-eeuwse symmetrische [[Kasteel van Cheverny]] in het [[Loiredal]].]]<br />
[[Bestand:Castle Neuschwanstein.jpg|thumb|250px|Het 19e-eeuwse [[Slot Neuschwanstein]] is gebouwd alsof het een middeleeuws kasteel is.]]<br />
[[Bestand:Burg Hohenzollern ak.jpg|thumb|250px|[[Burcht Hohenzollern]], een 19e-eeuws [[Romantiek (stroming)|romantisch]] kasteel, gebouwd op de resten van een middeleeuwse burcht.]]<br />
[[Bestand:Crac des chevaliers syria.jpg|thumb|250px|[[Krak des Chevaliers]], een 12e-eeuwse kruisriddersburcht in [[Syrië]].]]<br />
[[Bestand:Castle stalker2.jpg|thumb|250px|Castle Stalker is een [[Schotland|Schots]] torenkasteel uit de 15e eeuw.]]<br />
[[Bestand:Himeji Castle The Keep Towers.jpg|thumb|250px|Het middeleeuwse [[Kasteel Himeji|Himejikasteel]] in Japan.]]<br />
[[Bestand:Castillo de La Mota.jpg|thumb|250px|Kasteel in [[Medina del Campo]]]]<br />
'''Kasteel''' is een verzamelbegrip voor zelfstandige, versterkte bouwwerken uit de [[middeleeuwen]] die onder de toenmalige militaire omstandigheden te verdedigen waren.<ref>[https://www.kasteleninnederland.nl/kasteel_artikel.php?id=13 kasteleninnederland.nl]. [https://web.archive.org/web/20230528172408/https://www.kasteleninnederland.nl/kasteel_artikel.php?id=13 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref> De benaming werd niet gebruikt in de tijdsperiode dat de werken gebouwd werden, maar is van later datum, toendertijd waren woorden als [[stins]], borg of [[Burcht (kasteel)|burcht]] en [[havezate]] gebruikelijk.<ref name=":0">{{Citeer boek |titel=Kastelen in Nederland |auteur=Ben Hendriks |url=https://www.absolutefigures.nl/digitale-boeken/nederlandse-kastelen-motte-buitenplaats.htm |uitgever=Absolute Figures |datum=2018}}</ref> De benaming kasteel wordt ook wel gebruikt voor jongere bouwwerken die qua vorm aansluiten bij de middeleeuwse burcht.<ref>Nieuwe Geïllustreerde Lekturama Encyclopedie, Tirion, 1981, 2500-2502</ref><br />
<br />
Het kasteel combineerde oorspronkelijk de functies van verdedigbaarheid en bewoonbaarheid aan een beperkte groep mensen, variërend van een adellijke familie tot een militair garnizoen.<ref>Janssen, H.L. e.a. in ''1000 jaar kastelen in Nederland'', Amsterdam , 1996 blz. 11</ref> Een kasteel is als militaire structuur groter dan een toren maar kleiner dan een versterkte stad. Een kasteel kan zich bevinden in een stad, maar moet daarvan kunnen worden afgesneden door het sluiten van een hek of het ophalen van een ophaalbrug.<ref>Oman, C. in: "Castles", New York, 1978</ref> Een sterk kasteel wordt ook wel aangeduid als [[burcht (kasteel)|burcht]] of slot.<br />
<br />
Ook al is het woord kasteel voor veel mensen een containerbegrip, het wordt in ieder geval gebruikt om een private, versterkte woonplaats van een heer of edele aan te duiden. Dit ter onderscheid van een [[paleis]], dat niet versterkt is, van een [[Fort (vesting)|fort]] dat niet de woonplaats is van de adel en van een [[Stadsmuur|ommuurde]] stad die een collectieve verdediging vormt.<br />
<br />
== Etymologie ==<br />
Het woord kasteel is afgeleid van het [[Latijn]]se ‘’[[castellum]]’’ dat fort of toevluchtsoord betekent. Sommige middeleeuwse kastelen zijn verrezen op de plek van een Romeins castellum. Een voorbeeld hiervan is de [[Palts (verblijfplaats)|palts]] van [[Karel de Grote]] in [[Aken (stad)|Aken]], [[burg Frankenberg]], en het [[Pevensey]] Castle in Engeland, waar nog twee derde van de [[Romeinen (volk)|Romeinse]] ommuring aanwezig is.<ref>{{Citeer boek |titel=De Salische wet (Pactus legis Salicae). Haar oorsprong, voortgang en werking, vertaling en vertolking (academisch proefschrift) |auteur=F.J.E. van Zinnicq Bergmann |url=https://objects.library.uu.nl/reader/index.php?obj=1874-316059&lan=en#page//87/04/72/8704720566092505071446957945109655360.jpg/mode/1up |uitgever=Van Heusden |datum=1875 |pagina=3}}</ref><br />
<br />
Het woord kasteel werd in de middeleeuwen niet gebruikt, maar kwam pas later in zwang als een verzamelnaam voor alle vormen van kasteelachtige gebouwen. In het toenmalige woordgebruik werden kastelen aangeduid als huis, stins, state of steenhuis; burg, borg of burcht; slot, [[havezate]], ridderhofstad of toren.<ref name=":0" /><br />
<br />
In Groningen wordt een kasteel een [[Borg (opstal)|borg]] genoemd, in Friesland een [[Stins|state of stins]], in de oostelijke provincies havezate. Een borg, stins of havezate was over het algemeen gebouwd door een peroon aan wie bestuurlijke voorrechten waren verleend op grond van het [[Leenrecht (feodaal recht)|leenrecht]], een zogenoemde [[Ridderhofstad|ridderhofstede]].<br />
<br />
== Functies ==<br />
Een [[Middeleeuwse|middeleeuws]] kasteel bezat oorspronkelijk de volgende functies:<ref>De Meulemeester J.: Le paysage castral de nos régions aux IXe-XIIe siècles, in: Domaines et châteaux, Hier, aujourd'hui, demain; in Les cahiers de l'urbanisme n° 45-46, 2003.</ref><br />
* residentie: het is bewoonbaar en te gebruiken als woning en legerplaats<br />
* versterkt: het is verdedigbaar tegen aanvallen<br />
* privébezit van een adellijke familie<br />
* machtspositie: het straalt macht en status uit behorende bij de rechtspositie van de eigenaars.<ref name="kasteleninnederland.nl">[https://www.kasteleninnederland.nl/kasteel_artikel.php?id=13 Wat is een kasteel? op: KastelenInNederland.nl]. [https://web.archive.org/web/20230528172408/https://www.kasteleninnederland.nl/kasteel_artikel.php?id=13 Gearchiveerd] op 28 mei 2023.</ref><br />
<br />
Na 1600 verandert de functie van het kasteel. Door de opkomst van het [[buskruit]] en de [[artillerie]] werd het voor particulieren ondoenlijk nog verdedigbare huizen te bouwen, maar de nieuwe generaties bezitters wilden wel het aanzien van de oude adel behouden. Bestaande en nieuwe kastelen werden verbouwd of gebouwd als lusthoven met grachten, torens en andere kenmerken van de vroegere kastelen, die status en macht uitstralen.<ref name="kasteleninnederland.nl"/><br />
<br />
== Geschiedenis ==<br />
Kastelen gaan terug op twee soorten bouwtradities uit de [[oudheid]]. De eerste is die van [[Romeinse Rijk|Romeinse]] militaire bouwwerken, met name de permanente stenen [[castellum|castella]] voor de stationering van [[auxilia|hulptroepen]] en de tijdelijke houten en aarden [[castra]] voor [[Romeins legionair|legionairs]]. De tweede is de Europese volksburcht, bestaande uit aarden wallen en (droge) grachten, die niet werd bewoond, maar waar men zich terugtrok in tijden van nood; ze worden daarom ook wel [[vluchtburg]] of vluchtburcht genoemd.<ref name="Encarta kasteel"/><br />
<br />
In de [[vroege middeleeuwen]] volgden de [[Merovingen]] en [[Karolingen]] grotendeels de Romeinse traditie: grensversterkingen werden gebouwd van hout en aarde; de paleizen ([[Palts (verblijfplaats)|paltsen]]) en landhuizen waar de adel woonde waren echter open en niet versterkt.<ref name="Encarta kasteel"/> In het [[Hertogdom Saksen (-1180)|Saksenland]] (7e tot 9e eeuw) ontstonden ondertussen (ring)[[Ringwal|walburcht]]en: een cirkelvormige nederzetting met woningen en bedrijfsgebouwen omringd door een aarden wal, meestal met een houten [[Borstwering (verdedigingswerk)|borstwering]] erop, met daar omheen een (met water gevulde) beschermende gracht. In tegenstelling tot de antieke vluchtburchten waren dit dus versterkte woonplaatsen.<ref name="Encarta kasteel"/><br />
<br />
Kastelen werden in de [[hoge middeleeuwen]], meer bepaald ongeveer vanaf het jaar 900, ontwikkeld als verdedigbare woning van een grootgrondbezitter.<ref name="Encarta kasteel">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "kasteel". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> Dit kon een versterkte [[boerderij|hoeve]] of [[woning|huis]] zijn of een speciaal gebouwde constructie om in tijden van gevaar naar te kunnen vluchten. Aanvankelijk bestond de versterking (soms ''curtis'' genoemd) uit houten [[palissade]]s, later werden stenen muren gebruikt.<br />
<br />
Met de introductie van het buskruit en artillerie (14e eeuw) verloren kastelen in de [[late middeleeuwen]] hun militaire functie, die vanaf de late 15e eeuw werd overgenomen door (niet-bewoonde) [[Fort (vesting)|forten]].<ref name="Encarta kasteel"/> De overgebleven kastelen werden vaak omgebouwd tot [[lusthof|lusthoven]] en [[buitenplaats]]en waarin veeleer het wooncomfort werd nagestreefd. Bij sommige kastelen is het militaire aspect uiteindelijk geheel verdwenen. Het [[Kasteel van Versailles]], slot [[Schloss Schönbrunn|Schönbrunn]] en kasteel [[Sanssouci]] (17e en 18<sup>e</sup> eeuw) zijn daar in Europa goede voorbeelden van.<br />
<br />
Na de middeleeuwen werden veel residenties van edelen of rijke families gebouwd of herbouwd met elementen van middeleeuwse kastelen zoals een toren of een gracht. Sommige woningen werden als compleet imitatiekasteel gebouwd, met torens, alsof het ooit versterkte burchten waren geweest.<ref name="Encarta kasteel"/> Het 19e-eeuwse [[Kasteel de Haar]] is een voorbeeld van een imitatiekasteel, dat is gebouwd op de fundamenten van het oorspronkelijke kasteel, maar als voornaamste functie het imponeren van de gasten van de eigenaar had.<br />
<br />
== Kasteeltypen ==<br />
Een hoofdindeling is te maken op basis van de topografische positie van kastelen, met aan de ene kant de [[hoogteburcht]]en die gelegen zijn op natuurlijke hoogten in het landschap en aan de andere kant de [[laaglandkasteel|laaglandkastelen]] die in de vlaktes en de valleien gelegen zijn.<br />
<br />
=== Ringwalburg ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Ringwal}}<br />
Een ringwalburg is een eenvoudige ronde wal, eventueel bekroond met een muur van [[palissade]]n, die omgeven is door een eventueel met water gevulde [[gracht]]. Een dergelijke burcht kon een versterkt huis of [[donjon]] herbergen (zoals het geval was bij de [[Hunneborg]] nabij [[Denekamp]]), of zij kon de kern vormen van een nederzetting, waarbij de belangrijkste gebouwen zich in de burcht bevonden. Deze vorm van een burcht of kasteel werd vooral in de [[Vroege middeleeuwen]] ([[6e eeuw]] tot de [[10e eeuw]]) toegepast, maar er zijn bewijzen dat er enkele ringwalburgen nog tot in [[1350]] in gebruik zijn geweest. De hausse in de bouw van ringwalburgen vond plaats aan het einde van de 9e eeuw tegen [[Vikingen|Viking]]invallen. Langs de kusten, aan de mondingen van de rivieren en rond belangrijke bestuurs- en handelscentra werden ringwalburgen aangelegd in opdracht van het centrale gezag door de lokale heren en kloosters. Voorbeelden: Oostburg, Oost Souburg, Domburg, Middelburg, Burgh-Haamstede, Rijnsburg, Den Burg, Zutphen, Deventer en mogelijk ook Maastricht.<br />
<br />
=== Donjon of woontoren ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Donjon}}<br />
Een [[donjon]] is een zware, versterkte toren. Sommige kastelen gebruikten een donjon als laatste vluchtplaats in noodgevallen, zoals bij de waterburcht van [[Culemborg]]. Bij andere kastelen was de donjon het voornaamste woongebouw (bijvoorbeeld de eerste twee incarnaties van [[Kasteel Valkenburg]]). Of het kasteel bestond enkel uit een toren, zoals de [[Schierstins]] in [[Veenwouden]] of de [['t Huys Dever|Dever]] bij [[Lisse]]. Een donjon kan zodoende in de meeste kasteeltypen voorkomen. Soms als voornaamste bebouwing, maar meestal ingebouwd in een kasteelcomplex.<br />
<br />
=== Motte ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Mottekasteel}}<br />
Een motte is een door mensen gemaakte heuvel waarop een versterking werd gebouwd. Een goed bewaard voorbeeld hiervan is de [[Burcht van Leiden|Leidse Burcht]]. De aarde voor de motteheuvel werd verkregen door het uitgraven van een [[gracht]] rondom de motte. Op de heuvel stond meestal een enkele donjon omringd door een muur of palissade. Onderaan de motte kon men een [[Voorburcht|voorhof]] vinden, een ommuurd complex met [[stal (bouwwerk)|stallen]] en voorraadschuren. Soms stond ook het eigenlijke woonhuis op de voorburcht en werd de donjon enkel als noodverblijf gebruikt. Het mottekasteel ontstond ten tijde van de Noormannen.<br />
<br />
=== Palts ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Palts (verblijfplaats)}}<br />
Een palts was een koninklijke verblijfplaats van het [[Frankische Rijk]] en daarna het [[Heilige Roomse Rijk]]. De paltsen hadden zowel kenmerken van een kasteel (versterkte woning) als van [[paleis]] (ambtswoning) en bevonden zich door het hele rijk. Zo kon de koning en later de Duitse keizer zijn enorme rijk besturen door rond te reizen van palts tot palts. Als de koning of keizer er niet was, stonden de paltsen dus lange tijd min of meer leeg.<br />
<br />
In Nederland hebben paltsen gestaan in [[Valkhof|Nijmegen]], [[Lofen|Utrecht]], [[Maastricht]] en [[Geschiedenis van Zutphen#Middeleeuwen|Zutphen]].<br />
<br />
=== Concentrische burcht ===<br />
Een kasteelcomplex verdedigd door concentrische ringen van verdedigingswerken. Kastelen van dit type hadden ook geen centrale donjon meer. De belangrijkste gebouwen werden ondergebracht in een complex in het midden van het kasteel, gegroepeerd rond een binnenhof. Dit type kasteel werd ontwikkeld naar voorbeeld van de [[islam]]itische burchten die men in het [[Midden-Oosten]] tegenkwam tijdens de [[kruistocht]]en. Zo bouwde bijvoorbeeld [[Godfried van Bouillon]] op een meander van de [[Semois]] zijn burcht verder uit. In Nederland is alleen de laatste versie van Kasteel Valkenburg een zuivere concentrische burcht. Wel waren de vierkante waterburchten, gebouwd door [[Floris V van Holland|Floris V]], sterk geïnspireerd door de Engelse concentrische burchten.<br />
<br />
=== Waterburcht of waterkasteel ===<br />
Een waterburcht of waterslot is een type kasteel waarbij een kasteelcomplex direct omgeven is door een brede [[gracht]] of gebouwd is in een meer, rivier of ander water. Het kasteel staat niet boven op een [[motte (heuvel)|motte]] en het complex is niet omgeven door extra verdedigingsmuren. De buitenmuren van het complex zelf zijn de belangrijkste verdedigingswerken. De gebouwen zijn meestal gerangschikt rond een binnenhof, en eventueel worden diverse delen van het complex verbonden door een [[schildmuur]]. [[Hoektoren]]s zorgen voor extra verdediging. Voorbeelden van dit soort kastelen zijn de [[Cannenburgh]] in [[Vaassen]], het [[Muiderslot]] in [[Muiden]], [[Slot Loevestein]] en [[Kasteel Ammersoyen]] in de [[Bommelerwaard]], [[kasteel Helmond]], het [[waterkasteel van Schoonbeek]], het [[Kasteel Radboud]] in [[Medemblik (stad)|Medemblik]], de [[commanderij]] van [[Alden Biesen]] in [[Rijkhoven]] en [[Ruïne van Brederode|Kasteel Brederode]] in [[Santpoort]]. [[Slot Egeskov]] in [[Denemarken (hoofdbetekenis)|Denemarken]] wordt gezien als een van de mooiste en best bewaarde waterburchten in Europa.{{Bron?|Wie zegt dat?|2020|09|22}}<br />
<br />
=== Stadskastelen ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Stadskasteel}}<br />
Een stadskasteel kan een adellijke woning in een stad zijn, bijvoorbeeld de [[Markiezenhof]] in [[Bergen op Zoom (stad)|Bergen op Zoom]]. Maar het kan ook een verdedigbaar stenen huis of toren zijn die in een middeleeuwse stad een plaatselijke ridder of anderszins belangrijk persoon huisvestte, bijvoorbeeld het [[Kasteel Elburg|Arent thoe Boecophuis]] in [[Elburg (stad)|Elburg]].<br />
<br />
Voorbeelden van dit soort stadskastelen:<br />
* in België: [[Hof van Savoye|het Hof van Savoye]] en het [[Hof van Busleyden|Hof van Buysleyden]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]], en de [[Rekenhof|residentie van de graven Arconati-Visconti]] te [[Brussel (stad)|Brussel]].<br />
* in Nederland: [[Oudaen (Utrecht)|Huis Oudaen]] aan de [[Oudegracht (Utrecht)|Oudegracht]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]] en het [[Stadskasteel Zaltbommel|Maarten van Rossumhuis]] in [[Zaltbommel (stad)|Zaltbommel]].<br />
<br />
=== Dwangburcht ===<br />
{{Zie hoofdartikel|Dwangburcht}}Een [[dwangburcht]] of dwangkasteel is een versterkt bouwwerk waarvanuit de bewoners van de plaats of de omliggende regio of streek onder bedwang worden of werden gehouden.<br />
<br />
== Bouwdelen van een kasteel ==<br />
[[Bestand:Kasteel onderdelen.png|miniatuur|Bouwdelen van een kasteel]]<br />
* De [[barbacane]]: extra poortgebouw vóór de kasteelmuren.<br />
* De [[Borstwering (verdedigingswerk)|borstwering]]: een dichte lage muur tot borsthoogte, ter verdediging van de mensen die zich op de [[weergang]] bevonden.<br />
* De [[donjon]]: woontoren, laatste toevluchtsoord binnen de kasteelmuren.<br />
* Het [[gemak]]: (het privaat of [[toilet]]) hing buiten de kasteelmuur.<br />
* Een [[kanteel]] of tinne: een onderdeel van verdedigingswerken. Het is een rechtopstaand, vierkant of rechthoekig stuk van een borstwering, met eventueel een [[schietgat]] in het midden.<br />
* De [[kerker]] of burchtverlies: kelders onder grondniveau.<br />
* De [[mezekouw]]: een uitbouwtje waaruit voorwerpen en hete pek op aanvallers gegooid kon worden.<br />
* De [[ridderzaal (kasteel)|ridderzaal]], ook wel grote zaal of feestzaal genoemd.<br />
* De [[ringmuur]]: een verdedigingsmuur rondom het gebouw.<br />
* De [[Gracht (hoofdbetekenis)|slotgracht]]: kastelen waren vaak omringd door een natte of droge gracht, die diende om muren en poorten te beschermen tegen het gebruik van [[stormram]]men.<br />
* De [[Waltoren (vestingwerk)|torens]]: deze dienden als uitkijkpost of ter verdediging, vaak op de hoeken van het kasteel.<br />
* Een [[poorttoren]].<br />
* Een [[traptoren]].<br />
* De [[valbrug]] of [[ophaalbrug]] over de slotgracht.<br />
* Het [[valhek]]: hekwerk ter afsluiting van de poortdoorgang.<br />
* De [[voorburcht]]: verdedigbaar onderdeel van het kasteel, gelegen vóór de hoofdburcht.<br />
* De [[weergang]]: een met borstwering of [[Kanteel|kantelen]] beveiligde loopgang op de kasteelmuur.<br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Lijst van kastelen]]<br />
* [[Zandkasteel]]<br />
<br />
== Externe links ==<br />
* [https://www.kastelen.nl/ Nederlandse Kastelenbeeldbank]<br />
* [https://www.kasteleninnederland.nl/ Overzicht met Nederlandse middeleeuwse kastelen]<br />
* [https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/kastelen-en-buitenplaatsen/kastelen Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed: ''Dossier: Kastelen en buitenplaatsen'']<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
{{Bibliografische informatie}}<br />
[[Categorie:Kasteel| ]][[Categorie:Cultureel erfgoed]]</div>Colani