Colani op 22 dec 2023 om 12:00

2023-12-22T12:00:29Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Jonathan G Meath portrays Santa Claus.jpg|thumb|240px|Kerstman]]

De '''Kerstman''' is een [[Folklore|folkloristisch]] figuur die rond de [[Kerstmis|kerstperiode]] cadeautjes uitdeelt aan kinderen.

De meest gebruikte verbeelding is Santa Claus, die ontstond in de [[Verenigde Staten]]. Dit figuur wordt voorgesteld als een [[Obesitas|gezette]] oude man met een lange witte [[Baard (haargroei)|baard]] en gekleed in een rood pak. Santa Claus is onder meer terug te voeren op de figuur van [[Sinterklaas]], die door [[Nederlandse koloniën|Nederlandse kolonisten]] werd meegenomen naar [[Nieuw-Nederland|Noord-Amerika]]

== Oorsprong ==
[[Bestand:MerryOldSanta.jpg|thumb|200px|Deze tekening van [[Thomas Nast]], "Merry Old Santa Claus", uit de editie van 1 januari 1881 van ''[[Harper's Weekly]]'' bepaalt het uiterlijk van de Kerstman tot de dag van vandaag]]
[[Bestand:Harpers 1863 01- thomas-nast-santa-claus.jpg|thumb|200px|In 1863 deelt Santa Claus cadeaus uit aan de soldaten van de [[Noordelijke staten]] tijdens de [[Amerikaanse Burgeroorlog]]]]

Vermoedelijk is de Amerikaanse Santa Claus een mengeling van de Britse [[Father Christmas (Brits)|Father Christmas]] en de Nederlandse Sinterklaas, hoewel ook gebruiken van Duitse emigranten, zoals [[Knecht Ruprecht]] en [[Pelzmärtel]], en het Duitse gebruik om cadeaus tijdens de kerst te geven, van invloed kunnen zijn geweest.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Whitmore| voornaam = Ben| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Trials of the Moon: Reopening the Case for Historical Witchcraft| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = 0473174588| NUR = | pagina's = 69| taal = en| URL = https://books.google.nl/books?id=45qUKRtvsBgC&pg=PA69&dq=%22santa+claus%22+%22father+christmas%22+origin&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjrkJXpjK7fAhXQZFAKHQVxBS44ChDoAQgrMAA#v=onepage&q=%22santa%20claus%22%20%22father%20christmas%22%20origin&f=false| bezochtdatum =}}</ref><ref>{{Citeer boek| achternaam = | voornaam = | auteurlink = | medeauteurs = | datum = 1973| titel = Rundschau: American German Review| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 119| taal = en| URL = https://books.google.nl/books?id=OlM_AQAAIAAJ&q=%22santa+claus%22+Pelzm%C3%A4rtel+ruprecht&dq=%22santa+claus%22+Pelzm%C3%A4rtel+ruprecht&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjfgufNjq7fAhWSKFAKHSTKDDkQ6AEINTAB| bezochtdatum =|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211019151640/https://books.google.nl/books?id=OlM_AQAAIAAJ&q=%22santa+claus%22+Pelzm%C3%A4rtel+ruprecht&dq=%22santa+claus%22+Pelzm%C3%A4rtel+ruprecht&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjfgufNjq7fAhWSKFAKHSTKDDkQ6AEINTAB|archiefdatum=2021-10-19|dodeurl=nee}}</ref> De naam ''Santa Claus'' is een [[verbastering]] van de Nederlandse naam Sinterklaas.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Van der Sijs| voornaam = Nicoline| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2009| titel = Yankees, cookies en Dollars: De invloed van het Nederlands op de Noord-Amerikaanse talen| hoofdstuk =| uitgever = | plaats = | ISBN = | NUR = | pagina's = 256| taal = | URL = https://books.google.nl/books?id=dLAWzs4IzdgC&pg=PA256&dq=%22santa+claus%22+sinterklaas&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5lNfOja7fAhUKa1AKHcJ4BUIQ6AEIOTAD#v=onepage&q=%22santa%20claus%22%20sinterklaas&f=false| bezochtdatum =|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230816120932/https://books.google.nl/books?id=dLAWzs4IzdgC&pg=PA256&dq=%22santa+claus%22+sinterklaas&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5lNfOja7fAhUKa1AKHcJ4BUIQ6AEIOTAD#v=onepage&q=%22santa%20claus%22%20sinterklaas&f=false|archiefdatum=2023-08-16}}</ref>

In 1809 beschreef [[Washington Irving]] in zijn fictieve geschiedenis van [[New York (stad)|New York]] al een Santa Claus, gebaseerd op onder andere Nederlandse [[Sinterklaasfeest|Sinterklaasgebruiken]]. Maar vooral het gedicht ''[[A Visit from St. Nicholas]]'' ("Een bezoek van Sint Nicolaas"), dat in 1823 anoniem gepubliceerd werd, vestigde zijn reputatie in de Verenigde Staten. In dit gedicht komen veel moderne gebruiken en attributen van de Santa Claus naar voren, zoals de [[rendier]]en en [[slee]], zijn entree in het huis door de schoorsteen en een zak met cadeautjes.<ref>{{Citeer boek| achternaam = Tagliaferre| voornaam = Lewis| auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2010| titel = Lessons from Sedona: A Spiritual Pathway to Serenity and Contentment| hoofdstuk =| uitgever = | plaats =
| ISBN = | NUR = | pagina's = 159| taal = en| URL = https://books.google.nl/books?id=vWWyi8y7f8QC&pg=PA159&dq=%22A+Visit+from+St.+Nicholas%22+%22santa+claus%22&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjNk-XTj67fAhXGY1AKHXxoCic4FBDoAQgvMAE#v=onepage&q=%22A%20Visit%20from%20St.%20Nicholas%22%20%22santa%20claus%22&f=false| bezochtdatum =|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230816120952/https://books.google.nl/books?id=vWWyi8y7f8QC&pg=PA159&dq=%22A+Visit+from+St.+Nicholas%22+%22santa+claus%22&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjNk-XTj67fAhXGY1AKHXxoCic4FBDoAQgvMAE#v=onepage&q=%22A%20Visit%20from%20St.%20Nicholas%22%20%22santa%20claus%22&f=false|archiefdatum=2023-08-16}}</ref> De tekenaar [[Thomas Nast]] heeft met zijn tekeningen van Santa Claus in de negentiende eeuw ook nog een grote invloed gehad op het hedendaagse uiterlijk van Santa Claus. De introductie van de woonplaats van Santa Claus op de Noordpool wordt ook aan hem toegeschreven.

De Amerikaanse versie van de Kerstman heeft ook in Europa aan populariteit gewonnen. Hij bestaat nu vaak naast de vele oorspronkelijke en oudere winterfiguren, zoals de [[Baskisch]]e [[Olentzero]], het [[Duitsland|Duitse]] ''Christkind'' en de ''Weihnachtsmann'' die ook [[Scandinavië|Scandinavische]] tegenhangers heeft, zoals de [[finland|Finse]] ''[[Joulupukki]]'' – ook wel ''Julbocken'' of ''kerstbok'' – die tijdens het [[joelfeest]] een rol speelt. Joulupukki heeft een vrouw, joulumuori ("Kerstvrouwtje", "Kerst-omaatje"), waarover echter weinig bekend is.

De figuur van de Kerstman maakt in [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en [[België (hoofdbetekenis)|België]] pas sinds relatief korte tijd deel uit van de kersttradities, maar hij heeft inmiddels ook hier een prominente plaats verworven op [[kerstkaart]]en, in etalages, in kerstmuziek en elders.

In [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]] heet de Kerstman ook wel Father Christmas, in [[Frankrijk]] Père Noël en in [[Spanje]] Papá Noel.

In [[Rusland]] is een min of meer vergelijkbare figuur [[Grootvadertje Vorst]] (''Ded Moroz''), die naar verluidt samen met zijn kleindochter Sneeuwwitje (of Sneeuwvlokje; ''Snegoerotsjka'') op [[31 december]] cadeaus uitdeelt. Diens woonplaats wordt verondersteld in de bossen bij [[Veliki Oestjoeg]] (Noord-Rusland) te liggen.

== Elfen en kabouters ==
[[Bestand:Where Santa Claus lives.jpg|thumb|left|Een meisje kijkt omhoog in de [[schoorsteen]], ca. 1900]]
De Kerstman uit de Amerikaanse folklore heeft [[Elf (mythisch wezen)|elfen]] in dienst, die voor hem werken op de [[Noordpool]]. De elfen maken en verpakken het [[speelgoed]] dat naar de kinderen gaat. Joulutonttu is de Finse kerstelf, zie [[kabouter#Haltija|Haltija]].
De Kerstman wordt daarnaast in verband gebracht met [[kabouter]]s, zoals de [[Scandinavië|Scandinavische]] ''Nisse'' of ''[[Tomte]]''. Ook de [[frankrijk|Franse]] ''[[Lutin]]'' en [[spanje|Spaanse]] ''[[kabouter#Duende - Dwende|Duende]]'' worden in verband gebracht met de Kerstman.

In Duitsland is er het gebruik dat [[Wichtel]]männchen tijdens de kerstperiode de cadeautjes voor de personen die [[lootjes trekken]].

In Griekenland komen de [[kabouter#Kallikantzaros|Kallikantzaros]] van [[25 december]] tot [[6 januari]]. Op kerstavond wordt een zwart kruis op de deuren geschilderd als bescherming. De wezens kunnen door deuren en [[schoorsteen|schoorstenen]] het huis betreden en richten dan een puinhoop aan. De skakantzalos, vergelijkbaar met het joelblok, wordt verbrand. In [[Griekenland]] verbrandt men ook oude schoenen (de geur hiervan zou kallikantzaros weghouden) en hangen voedsel in de schoorsteen.

De [[Jólasveinar]] uit IJsland komen van 12 tot 24 december en vertrekken van 25 december tot 6 januari, zie ook [[Grýla]].

[[Bestand:Old Christmas riding a goat.gif|thumb|200px|Father Christmas en de [[joelbok]]]]

== Rendieren ==
De Amerikaanse Kerstman heeft volgens de meeste verhalen acht [[rendier]]en die zijn slee trekken. Deze rendieren zijn tevens in staat om te vliegen.

De namen van de rendieren zijn gebaseerd op het gedicht ''[[A visit from Saint Nicholas]]'' (1823) van de dichter Clement Clark Moore (15 juli 1779 -10 juni 1863): Dasher en Dancer, Prancer en Vixen, Comet en Cupid, en Donder (ook wel Donner) en Blitzen (was eerst Blixem). In 1939 bedacht [[Robert L. May]] een extra rendier: [[Rudolph the Red-Nosed Reindeer]] en introduceerde deze in het gelijknamige boek, waarover onder andere het liedje met dezelfde titel gaat (gezongen door [[Gene Autry (zanger)|Gene Autry]]). Deze is mede door het lied dermate bekend geworden, dat hij geregeld als negende rendier wordt toegevoegd aan de lijst.

[[Bestand:1864 VisitFromStNicholas Prang.png|thumb|200px|A visit from St. Nicholas, 1864]]

== Woonplaats ==
De woonplaats van de Kerstman wordt in veel Amerikaanse vertellingen op de [[Noordpool]] gesitueerd. In Europa wordt ook de plaats [[Rovaniemi]] in [[Finland]] aangegeven als woonplaats. Volgens [[Denemarken|Denen]] woont ''Julemanden'' (de Kerstman) nabij [[Uummannaq]] op [[Groenland]], dat deel uitmaakt van het Deense koninkrijk.

== Trivia ==
[[Bestand:Mr&MrsSantaClaus.jpg|thumb|200px|Mr. & Mrs. Santa Claus, 1919]]
[[Bestand:Kerstman Weeknummer 61-52 - Open Beelden - 49158.webm|miniatuur|200px|Bioscoopjournaal uit 1961 met een bezoek van de Kerstman aan Amstelveen. De meeste kinderen kennen dan het fenomeen "Kerstman" nog niet]]
* Een bekende uitroep van de Kerstman is ''Ho-ho-ho!''
* [[James Edgar]] staat bekend als de eerste die zich verkleedde als Kerstman (in [[clown]]soutfit). Hij begon de traditie in [[1890]] in zijn [[warenhuis (winkel)|warenhuis]] in [[Brockton (Massachusetts)|Brockton]], [[Massachusetts]].
* In 1930 kreeg de Amerikaanse tekenaar [[Haddon Sundblom]] de opdracht van [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] een serie advertenties te ontwerpen voor de aanstaande kerstperiode. De reclamecampagnes, met name die van in de jaren dertig, droegen bij tot het huidige uiterlijk en de grote bekendheid van Santa Claus.
* [[Godfried Bomans]] noemde de Kerstman ooit, toen Bomans als Sinterklaas [[Canada]] bezocht, "een geestelijke [[Zakkenrollerij|zakkenroller]]".<ref>[https://web.archive.org/web/20100708062858/http://www.godfriedbomans.nl/l.visser.01.html Godfriedbomans.nl]</ref>
* De Turkse stad [[Demre]], gebouwd op de ruïnes van het antieke [[Myra (plaats)|Myra]], kreeg in 2000 een bronzen beeld van Sint Nicolaas, geschonken door de Russische overheid. Het werd geplaatst op het plein voor de restanten van de middeleeuwse Sint Nicolaaskerk. In februari [[2005]] liet de burgemeester het beeld echter vervangen door een vrolijk doch enigszins detonerend plastic beeld van de moderne Kerstman. Protesten van de Russische overheid tegen deze degradatie hielpen slechts in beperkte mate: het originele beeld werd teruggezet op een veel minder prominente plaats dan voorheen, nabij de ingang van de overblijfselen van de Sint Nicolaaskerk.

== Zie ook ==
* [[Kerstmis]]
* [[Kerstgebruiken wereldwijd]]
* [[Sinterklaas]]
* [[Santa Claus (beeld)]]
* [[Kerstboom]]
* [[Krampus]]
* [[Man met de zak]]
* [[Grootvadertje Vorst]]

== Externe links ==
* [http://www.ond.vlaanderen.be/edison/Archief/Wat/Evenementen/Feestdagen/Xmas/Kerstman.htm Geschiedenis van de Kerstman volgens de Vlaamse overheid]
* [http://historiek.net/de-kerstman-van-odin-tot-santa-claus/9911/ Geschiedenis van de Kerstman, historiek.net]

{{Appendix}}
{{Navigatie Kerst}}

[[Categorie:Kerst]][[Categorie:Personage uit folklore]][[Categorie:Personificatie]][[Categorie:Sint-Nicolaas]][[Categorie:Personage in het publiek domein]]

Kerstman - Bewerkingsoverzicht

Colani op 22 dec 2023 om 12:00