Colani: /* Modellen */

2026-02-07T07:03:26Z

Modellen

Nieuwe pagina

[[Afbeelding:Tower crane in Le Kremlin-Bicêtre (Paris, Europe, 2008).jpg|miniatuur|Torenkranen voor constructiewerk]]
[[Afbeelding:Chùa Vẽ Terminal, Port of Hải Phòng.jpg|miniatuur|Containerkranen op een havenkade]]

Een '''hijskraan''' is een [[hijswerktuig]] waarmee zware lasten gehesen en horizontaal verplaatst kunnen worden. Een kraan wordt gebruikt om goederen omhoog te hijsen, te laten zakken of om objecten te verplaatsen. Veelal worden hiervoor [[staalkabel]]s gebruikt om de hijshaak via [[hijsblok]]ken met een [[Lier (werktuig)|lier]] omhoog en omlaag te verplaatsen. De kabels lopen veelal via een [[giek]] die kan zwenken en op- en aftoppen om de last horizontaal te verplaatsen.

Toepassing vindt vooral plaats in de bouw en in de transportsector voor los- en laadklussen. Dikwijls zijn kranen tijdelijke constructies, hetzij aan de grond bevestigd, hetzij op een verrijdbare constructie, zoals op een [[vrachtauto]]. De grootste kranen zijn te vinden op [[Kraanschip|kraanschepen]].

== Geschiedenis ==
Hijskranen bestonden al in de [[oudheid]]. Hiervoor werden onder andere een rechtmast (schalk) met tuien gebruikt en een [[kaapstander]] voor het ophijsen. In de Middeleeuwen was een 15e-eeuwse kraan in gebruik voor de havenactiviteiten op de [[Haverwerf]] te [[Mechelen (België)|Mechelen]]. Deze kraan werd aangedreven door [[kraankind]]eren die in een rad voortstapten. Ondanks protest van de archeologische kring werd de kraan in 1887 afgebroken. Nu bestaan er in België 493 soorten hijskranen waaronder Cobro en IJzelkerck en in Nederland wel meer dan 600 soorten zoals Vleingen en De Boer. In Frankrijk meer dan 2000 en in Portugal rond de 1420. In Rusland wel ongeveer 8950 en in Canada staan ongeveer 5000 hijskranen, waaronder de grootste ter wereld van 391 meter hoog. Een normale hijskraan is ongeveer 20 tot 30 meter.

=== Antieke Griekse kranen ===
De kraan voor het ophijsen van zware voorwerpen werd aan het eind van de zesde eeuw voor Chr. door de Oude Grieken uitgevonden.
{|
| [[Afbeelding:Trispastos scheme.svg|thumb|left|Grieks-Romeinse-''Trispastos'', het eenvoudigste antieke kraantype (met 3 [[katrol]]len en 150 kg hefvermogen)]]
| [[Afbeelding:Pentaspastos scheme.svg|thumb|left|Grieks-Romeinse ''Pentaspastos'', een middelgrote variant (met vijf katrollen en ca. 450 kg hefvermogen)]]
|}
[[Afbeelding:CWO (16).jpg|thumb|left|Lewisbeugels in een [[steenhouwerij]]]]

Vanaf 515 v. Chr. zijn heftangen en [[Wolf (hijswerktuig)|Lewisbeugels]] gebruikt bij het ophijsen van steenblokken voor de bouw van Griekse tempels, hetgeen te zien is aan de achtergebleven kerven in de stenen. Daar de kerven over het [[zwaartepunt]] of paarsgewijs op gelijke afstand van het zwaartepunt zitten nemen [[archeoloog|archeologen]] aan dat toentertijd kranen gebruikt zijn.

Door de invoering van hefwerktuigen die met een [[Lier (werktuig)|lier]] en [[katrol]]len werkten, raakte de [[Hellend vlak (mechanica)|sleephelling]] voor het verticale transport in onbruik. In de daarop volgende twee eeuwen werden er op Griekse bouwplaatsen steeds lichtere materialen gebruikt. In tegenstelling tot de [[archaïsch]]e periode (700–500 v. Chr.), waarbij de grootte van de te verwerken steenblokken steeds verder toenam, bestaan de klassieke Griekse tempels zoals het [[Parthenon]] uit steenblokken die minder dan 15 tot 20 ton zwaar zijn. Tegelijkertijd ging men zuilen uit meerdere ronde stenen bouwen in plaats van [[monoliet|monolithische zuilen]].

Ofschoon de historische achtergronden over de invoering van de kraan onduidelijk blijven neemt men aan dat de instabiele sociale en politieke toestand in [[Griekenland]] voordelig was voor kleine en professionele bouwondernemingen. Hierdoor lijkt het gebruik van kranen door de inwoners van [[Polis (stad)|Polis]] meer voordeel te hebben dan het gebruik van sleephellingen, waarbij zeer veel arbeiders nodig waren. In de [[Autocratie|autocratische]] gemeenschappen, zoals het [[Oude Egypte]] en [[Assyrië]], bleven wel de sleephellingen in gebruik.

De eerste, duidelijke vermelding van een hijswerktuig met meerdere katrollen staat in ''Mechanische problemen'' (''Mech''. 18, 853a32–853b13), die aan [[Aristoteles]] (384–322 v. Chr.) toegeschreven wordt. Ongeveer tegelijkertijd waren de steenblokken voor de Griekse tempels weer even groot als die van de voorgaande archaïsche tempels, wat erop wijst dat in die tijd het hijswerktuig met meerdere katrollen op Griekse bouwplaatsen zijn plaats had verworven.

=== Antieke Romeinse kranen ===
[[Afbeelding:Roemerkran.jpg|thumb|Reconstructie van een Polyspastos in Bonn]]
[[Afbeelding:Römischer Baukran.jpg|thumb|Reconstructie van een Romeinse bouwkraan in [[Xanten]]]]

Een bijzonder belangrijke rol in de bouwwereld heeft de [[Romeinse Rijk|Romeinse]] kraan gespeeld. De Romeinen ontwikkelden de Griekse kraan verder. Dankzij de uitvoerige geschriften van [[Vitruvius (architect)|Vitruvius]] en [[Heron van Alexandrië]] weten wij relatief veel van de Romeinse hijstechniek. Het staat in ''[[De architectura]]'' 10.2, 1-10 van Vitruvius en de ''Mechanica'' 3.2-5 van Heron. Bijzonder gedetailleerde afbeeldingen van Romeinse tredkranen zijn te vinden op twee antieke reliëfs op de grafsteen van Haterii uit het einde van de eerste eeuw na Chr.

De eenvoudigste Romeinse kraan had drie [[katrol]]len en werd een ''Trispastos'' genoemd. Deze bestond uit een [[hefboom]], [[haspel]], [[touw]] en een hijsblok met drie katrollen, wat een [[overbrengingsverhouding]] van 3 op 1 geeft. Zwaardere kraantypen hadden hijsblokken met vijf katrollen, ''Pentaspastos'', en de grootste kraan had zelfs drie hijsblokken van elk vijf katrollen. Ze bestonden verder afhankelijk van de maximale belasting uit twee, drie of vier hefmasten. De ''Polypastos'' kon met een haspel bediend door vier man al 3000 kg hijsen, 3 touwen x 5 katrollen x 4 man x 50 kg = 3000 kg. Kranen waarbij de haspel door een tredrad was vervangen konden zelfs met twee man 6000 kg heffen, doordat het tredrad een grotere doorsnee heeft en zo een grotere overbrenging. Dit betekent dat het maximale hefvermogen van de Romeinse ''Polypastos'' met 3000 kg per persoon zestigmaal groter was dan het gebruikte hefvermogen bij de bouw van de [[Piramide (bouwwerk)|piramiden]], waar ongeveer 50 arbeiders nodig waren om een 2,5 ton zwaar steenblok een sleephelling op te trekken.

Er staat in [[Bonn]] een reconstructie van een 10,4 m hoge Romeinse ''Polyspastos'' buiten tentoongesteld. Er zijn archeologische aanwijzingen dat de Romeinen een techniek beheersten om duidelijk grotere [[gewicht]]en verticaal op te hijsen. Bij talrijke Romeinse bouwwerken zitten op grotere hoogte veel zwaardere steenblokken dan de ''Polypastos'' kon ophijsen. Zo wegen de [[Architraaf|architraven]] van de Jupitertempels in [[Baalbek]], die ongeveer 19 m boven de grond zitten tot 60 ton en de steenblokken van de [[Kroonlijst|hoekkroonlijsten]] wegen zelfs meer dan 100 ton, terwijl het 53,3 ton zware [[kapiteel]]blok van de [[zuil van Trajanus]] in [[Rome (stad)|Rome]] tot een hoogte van ongeveer 34 m is opgehesen.

Men neemt aan dat de Romeinse [[ingenieur]]s deze buitengewoon zware gewichten door twee maatregelen konden beheersen. Ten eerste werd, zoals door Heron in zijn Mechanica werd voorgesteld, een houten hijstoren gebouwd, waarvan de vier zijden de vorm van een [[vierkant]] hadden, lijkend op een [[belegeringstoren]], maar met een zuil in het midden van de constructie. Ten tweede werden aan de voet van de toren verscheidene [[kaapstander]]s geplaatst. Kaapstanders hadden het voordeel boven [[Regelmatig viervlak|regelmatige viervlakken]] dat er meer bij elkaar konden worden gezet, dus dat er zo meer arbeiders en trekdieren konden meehelpen. Het gebruik van kaapstanders werd ook door [[Ammianus Marcellinus]] <ref>17, 4, 15</ref> bij het oprichten van de [[Obelisken van Rome|Lateranense obelisk]] in het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] beschreven, omstreeks 357 n.Chr. Het maximale hijsvermogen van antieke kaapstanders kan uit het aantal Lewisbeugelgaten worden afgeleid in de [[monoliet]]en. In de architraafblokken van Baalbek, die tussen de 55 en 60 ton wegen, wijzen de acht gaten op het gebruik van acht kaapstanders, die ieder 7,5 ton konden tillen, 60 ton / 8 gaten = 7,5. Zulke zware gewichten ophijsen vroeg een grote concentratie en coördinatie van de bij het ophijsen betrokken arbeiders.

=== Middeleeuwse kranen ===
[[Afbeelding:Old crane.jpg|thumb|Moderne reconstructie van de middeleeuwse draaikraan in [[Brugge]]]]
[[Afbeelding:Pl gdansk zuraw dlugiepobrzeze2006.jpg|thumb|Middeleeuwse havenkraan in de vroegere [[Hanzestad]] [[Gdańsk|Danzig]]]]
[[Afbeelding:Hambye15.jpg|thumb|Reconstructie van een middeleeuwse tredradkraan]]
Nadat de [[tredmolen|tredkraan]] met de val van het [[West-Romeinse Rijk]] in West-Europa in onbruik geraakt was, werd de hijstechniek in de [[Hoge middeleeuwen]] weer groots ingezet. De vroegste vermelding van een tredkraan (''magna rota'') is te vinden in Franse bronnen omstreeks 1225, gevolgd door een illustratie in een [[Handschrift (document)|handschrift]] van 1240, die waarschijnlijk eveneens van Franse herkomst is.

In de scheepvaart zijn het vroegste gebruik van havenkranen in [[Geyne|Het Gein]] <ref>Ten behoeve van de overslag van goederen over de dijk tussen de [[Vaartsche Rijn]] en de [[Hollandse IJssel]].</ref> bij [[Utrecht (stad)|Utrecht]] 1244, [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] 1263, [[Brugge]] 1288 en [[Hamburg]] 1291 beschreven, terwijl in Engeland de tredkraan voor het eerst in 1331 wordt genoemd.

== Oorsprong ==
Waardoor de tredkraan opnieuw in gebruik werd genomen is niet bekend, maar de terugkeer op de middeleeuwse bouwplaatsen moet zonder twijfel in nauwe samenhang met de komst van de [[Gotiek (bouwkunst)|gotiek]] gezien worden. De tredkraan kon een verdere technische ontwikkeling van de [[windas]] zijn, met eenzelfde structuur en mechaniek. De middeleeuwse tredkraan kan echter ook een verdere ontwikkeling van de Romeinse kraan zijn, zoals die in [[Vitruvius (architect)|Vitruvius]] werk ''De architectura'' beschreven is, dat in veel kloosterbibliotheken te vinden was. Evenzo kan de terugkeer ook door het [[waterrad]] gekomen zijn, waarmee de vroegste tredradconstructies veel gelijkenis vertonen.

==== Structuur en plaatsing ====
Het middeleeuwse tredrad bestond uit een groot, houten rad, dat om een as draaide en een loopvlak had, dat breed genoeg was voor twee naast elkaar lopende arbeiders. Terwijl bij de vroegste raderen het ‚Kompas-type’ de spaken direct in de as staken, hadden latere modellen‚ armen van het Haak-type, die aan de zijkant van de as bevestigd waren. Deze constructie maakte het mogelijk dunnere assen te gebruiken, waardoor de hefarm langer werd en er zo meer kracht uitgeoefend kon worden.

==== Werking en mechanisch gedeelte ====
[[Afbeelding:Trier Germany Alter Krahnen.jpg|thumb|left|Torenkraan uit 1413 in de binnenhaven van [[Trier]]]]
In tegenstelling tot de moderne kranen bewogen de middeleeuwse kranen op precies dezelfde wijze als hun antieke voorgangers. Ze waren in de eerste plaats geschikt voor omhoog hijsen en nauwelijks in staat horizontaal een gewicht te verplaatsen. Daarom wordt aangenomen dat bij de bouw van gebouwen de kraan de steenblokken vanaf de grond direct op hun plaats hees of van een plaats die tegenover het midden van de muur lag waardoor de arbeiders aan beide zijden van de muur bouwmateriaal konden krijgen. Daarnaast bediende de kraanmeester, die de arbeiders gewoonlijk van buiten de kraan orders gaf, een touw waarmee de lading zijdelings kon worden verplaatst. Zwenkkranen, die een rotatie van de lading mogelijk maakten en derhalve bijzonder geschikt waren voor het lossen en laden aan de havenkade, waren er al vanaf 1340. Terwijl langwerpige steenblokken met banden, Lewisbeugels of [[Wolf (hijswerktuig)|steenscharen]] opgehesen werden, konden bij andere goederen korven, kisten, pallets of touwen gebruikt worden.

Het is noemenswaard dat de middeleeuwse kraan zelden een teruglooppal of een rem had om te voorkomen dat de lading weer naar beneden ging. Dit was waarschijnlijk ook niet nodig doordat het rad een grote [[wrijving]]sweerstand had.
[[Bestand:Waterkraan.jpg|thumb|Havenkraan die werkt op waterdruk. Deze kraan van het Havenmuseum Rotterdam komt uit Antwerpen.]]

==== Havenkraan ====
[[Afbeelding:Wurzburg havenkraan.jpg|thumb|left|Model van havenkraan in Würzburg, gebouwd in 1768-1773]]
[[Afbeelding:MastCraneCopenhagen.jpg|thumb|Torenkraan uit 1742 in [[Kopenhagen]] voor het oprichten van [[Scheepsmast]]en]]

De stationaire havenkraan werd waarschijnlijk niet voor de middeleeuwen uitgevonden. De typische havenkraan was een draaibare constructie, die twee tredraderen had. Deze kraan werd aan de havenkade gebruikt voor het laden en lossen van vrachtgoederen uit schepen, waar zij oudere hijsmethoden zoals met een [[windas]], wip of [[Ra (zeil)|ra]] vervingen of aanvulden.

Er worden twee typen havenkranen onderscheiden met verschillende geografische zwaartepunten:
* een bokkraan, waarbij de gehele constructie om een centrale, verticale as draait en die gewoonlijk bij de Vlaamse en Nederlandse kusten te vinden waren.
* een torenkraan, waarbij de lier en loopraderen in een vaste toren zitten en alleen de giek en het dak draait en die in de Duitse zee- en binnenhavens veel voorkwamen. Interessant genoeg werden de kadekranen niet toegepast in het [[Middellandse Zeegebied]] en in de hoog ontwikkelde Italiaanse havensteden, waar de arbeidsintensieve sleephellingen in gebruik bleven.
[[Afbeelding:Waterkraan.jpg|thumb|Havenkraan die werkt op waterdruk. Deze kraan van het [[Havenmuseum (Rotterdam)|Havenmuseum Rotterdam]] komt uit Antwerpen.]]In tegenstelling tot de bouwkranen, waarbij de hijssnelheid bepaald werd door het arbeidsritme van de metselaars, hadden de havenkranen gewoonlijk twee tredraderen om het laden en lossen sneller te laten verlopen. De twee tredraderen, waarvan de doorsnede op 4 m en meer geschat werd, zaten aan beide zijden van de kraanas en draaiden tegelijk. Tegenwoordig bestaan nog vijftien tredrad-havenkranen in Europa uit de tijd voor de [[industriële revolutie]]. Ze zijn te vinden in Bergen, Stockholm, Karlskrona (Zweden), Kopenhagen (Denemarken), Harwich (Engeland), Lüneburg, Stade, Otterndorf, Marktbreit, Würzburg, Danzig, Östrich, Bingen, Andernach en Trier (Duitsland). Naast deze stationaire kranen kwamen er in de veertiende eeuw ook drijvende kranen ([[Kraanschip|kraanschepen]]) voor, die in het hele havengebied flexibel ingezet konden worden.

In 1847 ontwikkelde het Engelse bedrijf van W.G. Armstong in[[Newcastle upon Tyne]]een [[hydrauliek|hydraulische]] kraan op waterdruk. In 1851 werd het eerste exemplaar in Engeland in gebruik genomen. Bij dit systeem had niet iedere kraan een eigen [[stoommachine]] nodig. Een centrale stoommachine zorgde voor de waterdruk die bij iedere aangesloten kraan de kracht leverde voor de hijswerkzaamheden. In 1879 werden de eerste kranen in Rotterdam geplaatst door de [[Rotterdamsche Handelsvereeniging]]. Ze werden aangesloten op een stoommachine met een [[accumulator]] die onder een waterdruk van 55 [[Atmosfeer (eenheid)|atmosfeer]] werd gehouden. [[Haven van Antwerpen|Antwerpen]] had ook deze kranen in gebruik. In de strenge winter van 1890 bevoren de waterkranen en stonden daardoor zo'n drie maanden stil. Rotterdam besloot over te stappen op elektrische kranen. In 1935 werd de laatste Rotterdamse waterkraan gesloopt. In Antwerpen stopte de laatste waterkraan in 1975.

== Modellen ==
[[Afbeelding:Hijskranen Alphen aan den rijn december 2003.jpg|thumb|Torenkranen op een grote bouwplaats, december 2003]]
[[Afbeelding:Hamburg Hafen Containerterminal.jpg|thumb|Containerkranen in de Hamburger containerterminal]]
[[Afbeelding:hijskraan.jpg|thumb|Hijskraan om [[grind]] en [[zand]] mee over te slaan]]
[[Afbeelding:Deconstructing crane.jpg|thumb|Een [[telescopisch mechanisme|mobiele-telescoopkraan]] met 5 segmenten, helpend met het afbreken van een torenkraan]]
[[Afbeelding:2018-08-03 Discharge Cooler trial lift (offshore crane).jpg|thumb|Mastkraan op een schip]]
[[Afbeelding:Autokraan van de Huig Rook Sr.jpg|thumb|Autokraan van het [[binnenvaartschip|binnenschip]] de Huig Rook Sr, met oprijframe]]
[[Afbeelding:Raupenkran 1.jpg|thumb|Hijskraan op rupsbanden]]

Kranen kunnen als volgt ingedeeld worden:

=== Hijskranen ===
Een veelgebruikt model is de hijskraan. Deze bestaat uit een stalen boomconstructie die op de grond bevestigd is. De boom kan aan de onderzijde draaien. Bovenaan deze constructie is een eveneens stalen horizontale boom bevestigd, die in hoogte kan worden versteld. Aan het einde van deze boom hangt een haak, die met kabels omhoog of omlaag kan worden gehaald.

Moderne kranen hebben [[elektromotor]]en die de kabels kunnen op- en afrollen. Sommige kranen hebben [[verbrandingsmotor]]en. Bovenaan de kraan is vaak een [[Kraancabine|cabine]]<figure class="mw-default-size" typeof="mw:File/Thumb">[https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Bestand:2006.10_-_%27Building_to_the_sky%27_-_Amsterdam_photos_and_pictures,_construction-site_in_light_of_late_afternoon_sky_in_Fall_above_the_city_with_cranes_at_the_Oosterdok;_Dutch_city_%2B_geotag,_Fons_Heijnsbroek,_The_Netherlands_(27369893630).jpg ]<figcaption>Bouwkranen aan het [https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Oosterdokseiland&action=tinymceedit&redlink=1 Oosterdokseiland] in Amsterdam (foto, 2006)</figcaption></figure>{@@@@}
[https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Giek&action=tinymceedit&redlink=1 giek] voor de [[kraanmachinist]]. Achter de cabine, aan het andere uiteinde van de horizontale boom, bevindt zich een [[contragewicht]].

=== Torenkranen ===
Een torenkraan (ook werfkraan of bouwkraan genoemd) bestaat uit een mast (een metalen frame) die op de grond staat of verankerd is in een betonnen voet. Soms staat de mast op rails waarover de kraan kan rijden. Bovenaan de mast zit de [[giek]], de horizontale arm. De giek draait ten opzichte van de mast. Over de giek rijdt een [[loopkat]] waardoor de haak dichter en verder van de mast kan komen. De haak hangt aan de loopkat. Door middel van een lier kan de haak omhoog en omlaag.

Een torenkraan kan wel honderd meter hoog zijn.

=== Telescoopkranen ===
[[Telescoopkraan|Telescoopkranen]] zijn vaak een geïntegreerd ontwerp met de vrachtwagen. Het bestaat uit een stelsel kokers die [[Telescopisch mechanisme|telescopisch]] uitschuiven tot soms wel 8 keer de lengte van de basiskoker.

Deze hijsarm kan omhoog en omlaag scharnieren. Het geheel kan in het horizontale vlak draaien. Over de arm loopt een kabel. Aan het uiteinde is de haak bevestigd en aan de truckzijde de lier. Hierdoor kan de kraan hijsen.

=== Autolaadkranen ===
Een ander type kraan is de autolaadkraan. Dit is een kraan die op een vrachtwagen kan worden gemonteerd. Hiermee kan de auto door de kraan zelf worden beladen of worden gelost. De kraan is opgebouwd uit een kolom, hefarm en een knikarm. In de knikarm zijn weer uitschuifdelen geplaatst. Dit kan compact worden opgevouwen. Op de vrachtwagen is dan nog voldoende ruimte voor lading. Soms wordt een autolaadkraan nog van een lier voorzien.

Autolaadkranen komen in verschillen ton-meter-klassen voor. De kranen in het zwaardere segment worden wel voorzien van een tweede knikarm (een ''Fly-Jib'') aan het uiteinde van de eerste knikarm. Hierdoor worden de mogelijkheden van de kraan vergroot.

Een laadkraan kan uitgerust zijn met een bedieningspost op een platform waarop de operator zit (hoogzit) of staat (hoogsta) en de kraan bedient via een bediening. De meeste moderne autokranen zijn echter voorzien van [[radiografische besturing]] waardoor de kraanmachinist vrij kan rondlopen op de laad- of losplek en daardoor een beter uitzicht heeft.

Kraanarmen op [[Binnenvaartschip|binnenschepen]] worden gebruikt om de auto's van de [[schipper]]s en opvarenden aan de wal te zetten. Meestal worden daarbij op maat gemaakte [[hijsband]]en gebruikt, maar er zijn ook aangepaste kooien met oprijgoten in gebruik. Door het gebrek aan voldoende autoafzetplaatsen moeten binnenschippers hun auto soms over grote afstand aan de wal zetten. Autokranen van 20 meter lengte zijn aan boord geen uitzondering meer.

=== Verrijdbare autolaadkranen ===
De verrijdbare autolaadkraan is een autolaadkraan gemonteerd op een verrijdbaar chassis. In tegenstelling tot de normale autolaadkranen hebben verrijdbare autolaadkranen een eigen hydraulisch systeem.

De verrijdbare autolaadkranen worden vooral in combinatie met een oplegger gebruikt. In zo'n oplegger zijn rails verwerkt waarmee het chassis wordt geleid. De kraanmachinist bedient de kraan in een speciaal zitje dat op de kraan is gemonteerd.

Het voordeel van de verrijdbare autolaadkraan is het verminderde gewicht: doordat de kraan over de oplegger kan rijden, is een relatief lichte kraan voldoende om de lading te lossen. Door de lichte kraan wordt het maximale toegestane gewicht van de oplegger minder snel bereikt waardoor de transporteur meer goederen kan laden.

=== Bovenloopkranen ===
In werkplaatsen en opslagplaatsen worden bovenloopkranen of [[Portaalkraan|portaalkranen]] gebruikt. Over de lengte van de loods worden aan de zijkanten horizontale liggers aangebracht, waarover een constructie rijdt met een [[loopkat]], die de hijsfunctie vervult. Ze bestaan handbediend (met een [[Schakelketting (werktuigbouwkunde)|ketting]]) en elektrisch aangedreven.

=== Mastkranen ===
Mastkranen zijn zware offshore- en scheepskranen die zich kenmerken door een draaibare giek, terwijl de mast niet beweegt. Een dergelijke kraan kan, afhankelijk van de grootte, tot 5000 ton heffen. De mastkraan werd in Nederland uitgevonden door Huisman-Itrec in 1983. Het grote voordeel van de mastkraan is dat katrollen en lieren gefixeerd staan in het schip, in plaats van mee te draaien met de kraan. Daar wordt het gewicht van de kraan dat meedraait kleiner en kunnen de giek en de lagers lichter worden gemaakt. Ook neemt de hele constructie veel minder ruimte in. Onder andere Sapura, Mammoet, Subsea 7, Acergy en Jumbo Shipping hebben schepen met mastkranen in gebruik.

=== Werkplaatskranen ===
Werkplaatskranen zijn er in verschillende modellen onder andere wandzwenkkranen voor wand bevestiging en kolomzwenkkranen die gemonteerd zijn op een kolom

[[File:2006.10 - 'Building to the sky' - Amsterdam photos and pictures, construction-site in light of late afternoon sky in Fall above the city with cranes at the Oosterdok; Dutch city + geotag, Fons Heijnsbroek, The Netherlands (27369893630).jpg|thumb|Bouwkranen aan het [[Oosterdokseiland]] in Amsterdam (foto, 2006)]]

== Stabiliteit torenkranen ==
Op grote bouwterreinen staat meestal een torenkraan. Die torent boven alles uit en kan tientallen meters hoog zijn. De [[giek]] heeft een reikwijdte van eveneens tientallen meters. Bouwvakkers gebruiken een torenkraan om zware materialen, zoals staal en beton, en machines naar boven te hijsen.

Sommige torenkranen kunnen wel meer dan veertig ton heffen. Toch vallen torenkranen niet om, doordat torenkranen stevig vastgeklonken worden aan een grote en zware betonnen vloerplaat. Die vloerplaat wordt enige tijd voor de kraan wordt opgebouwd, meegenomen in de fundering van het gebouw en kan wel meer dan honderdtachtig ton wegen. Bovendien is aan de giek een zwaar verplaatsbaar [[contragewicht]] bevestigd, zo dat het [[zwaartepunt]] van de giek inclusief last en contragewicht boven het verticale deel van de kraan ligt.

Bij mobiele torenkranen zit het contragewicht onder op het bovenframe dat mee rondzwenkt. Deze kraan valt niet om doordat het zwaartepunt van de hele kraan met last achter de stempelpoten ligt.

=== Kraanboek ===
In Nederland staan in het kraanboek de karakteristieke fabricage- en ontwerpgegevens van de desbetreffende kraan vermeld. Ook worden hierin alle onderhouds- en inspectiebeurten afgetekend. Een kraanboek is wettelijk verplicht bij alle hijswerktuigen met een capaciteit van twee [[Ton (massa)|ton]] of meer. Het moet in of in de onmiddellijke nabijheid van het werktuig bewaard worden en bij inspectie of aanvraag kunnen worden getoond.

== Ongelukken met kranen ==
Soms gebeuren er ongelukken met torenkranen. Zo viel op 10 juli 2008 een torenkraan om tijdens werkzaamheden in Rotterdam-Alexander. De kraanmachininst kwam hierbij om het leven. Uit onderzoek van de [[Onderzoeksraad voor Veiligheid]] bleek dat het falen van deze kraan niet kwam door fabricagefouten of het opereren buiten de toegestane parameters. Uit een modellering van deze torenkraan met behulp van de [[eindige-elementenmethode]] bleek dat een mogelijke oorzaak van het falen van de constructie lag in het uitrijden van de kat van de kraan ten gevolge van een groter dan gedachte vervorming van de giek.

Andere voorbeelden van ongelukken met torenkranen zijn:
* [[Cuijk (plaats)|Cuijk]], 31 oktober 2002. De kraanmachinist en een monteur kwamen om, terwijl zij bezig waren contragewichten te installeren. Een derde persoon raakte gewond. Oorzaken waren waarschijnlijk dat er geen grondverbetering was toegepast en dat het funderingsblok van de kraan te klein was.
* [[Rotterdam]]Brielselaan, 2 december 2003. <ref>[[NU.nl]]. [https://www.nu.nl/algemeen/240396/dode-en-gewonden-na-ongeluk-met-bouwkraan.html. Dode en gewonden na ongeluk met bouwkraan], 2 december 2003. [https://web.archive.org/web/20210116121607/https://www.nu.nl/algemeen/240396/dode-en-gewonden-na-ongeluk-met-bouwkraan.html Gearchiveerd] op 16 januari 2021.</ref> De kraan viel om tegen een graansilo.
* [[Utrecht (stad)|Utrecht]], 18 januari 2007. <ref>NU.nl. [https://www.nu.nl/algemeen/948834/bouwkraan-stort-neer-op-gebouw-in-utrecht-video.html. Bouwkraan stort neer op gebouw in Utrecht (video)], 18 januari 2007. [https://web.archive.org/web/20211018213151/https://www.nu.nl/algemeen/948834/bouwkraan-stort-neer-op-gebouw-in-utrecht-video.html Gearchiveerd] op 18 oktober 2021.</ref> Hierbij vielen vier gewonden, toen de kraan van aannemer [[Koninklijke BAM Groep|BAM]] op het [[Marinus Ruppertgebouw]] aan de Leuvenlaan terechtkwam.
* Horst, 20 juli 2007, met twee gewonden. <ref>NU.nl. [https://www.nu.nl/algemeen/1163840/gewonden-bij-omgevallen-kraan-horst.html Gewonden bij omgevallen kraan Horst], 20 juli 2007.</ref> De kraan viel om tijdens het opbouwen, mogelijk doordat er onvoldoende contragewicht was aangebracht tijdens het bevestigen van de arm. <ref>{{Citeer web|url=http://www.reindonk.nl/gewonden-bij-omvallen-bouwkraan-in-horst/content/item?144368|titel=Gewonden bij omvallen bouwkraan in Horst {{!}} Reindonk|bezochtdatum=2017-05-18|werk=www.reindonk.nl}}</ref>
* [[Alphen aan den Rijn (plaats)|Alphen aan den Rijn]], 3 augustus 2015, tijdens het aanbrengen van een brugdeel. <ref>[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]]. [https://nos.nl/artikel/2050161-kranen-met-brugdeel-vallen-op-huizen-alphen-aan-den-rijn.html. Kranen met brugdeel vallen op huizen Alphen aan den Rijn], 3 augustus 2015.[https://web.archive.org/web/20220105140910/https://nos.nl/artikel/2050161-kranen-met-brugdeel-vallen-op-huizen-alphen-aan-den-rijn.html Gearchiveerd] op 5 januari 2022.</ref> Twee kranen stonden op een ponton in het water van de Oude Rijn. Dit ponton was onvoldoende stabiel en ging hellen. <ref>{{Citeer web|url=https://www.rijnmond.nl/nieuws/132062/Kraanongeluk-Alphen-had-voorkomen-kunnen-worden|titel='Kraanongeluk Alphen had voorkomen kunnen worden'|bezochtdatum=2017-05-18|werk=RTV Rijnmond|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201124011946/https://www.rijnmond.nl/nieuws/132062/Kraanongeluk-Alphen-had-voorkomen-kunnen-worden|archiefdatum=2020-11-24}}</ref>
* [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], 27 december 2017 rond 18 uur, tijdens een storm aan de Belgische kust, valt een torenkraan tegen een [[flat]]gebouw (Residentie Mosselbank). Hierbij viel een dode en 3 gewonden in het gebouw. <ref>{{Citeer web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2017/12/27/nijdige-storm-trekt-langs-onze-kust-en-richt-schade-aan-/|titel=Storm aan de kust:1 dode door omgevallen torenkraan in Nieuwpoort|bezochtdatum=4 juni 2020|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=27 december 2017|werk=|uitgever=''[[VRT NWS]]''|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201127025307/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2017/12/27/nijdige-storm-trekt-langs-onze-kust-en-richt-schade-aan-/|archiefdatum=2020-11-27}}</ref> Het proces tegen het kraanbedrijf en enkele werknemers startte in september 2019. <ref>{{Citeer web|url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20190913_04607133|titel=Kraanbedrijf vraagt vrijspraak in proces over omgewaaide torenkraan in Nieuwpoort|bezochtdatum=4 juni 2020|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=13 september 2019|werk=|uitgever=''[[De Standaard]]''|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201021171956/https://www.standaard.be/cnt/dmf20190913_04607133|archiefdatum=2020-10-21}}</ref> In juni 2020 deed de rechtbank uitspraak: enkel het kraanbedrijf werd schuldig bevonden aan het incident omdat het het gevaar van de stormwind niet goed ingeschat had, en dus niet voorzichtig genoeg was geweest. Het bedrijf werd veroordeeld tot een boete van 12.000 euro, gedeeltelijk met uitstel. <ref>{{Citeer web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/06/03/kraanbedrijf-is-schuldig-bevonden-aan-ongeval-in-nieuwpoort-met/|titel=Kraanbedrijf is verantwoordelijk voor dodelijk ongeval met torenkraan in Nieuwpoort in 2017|bezochtdatum=4 juni 2020|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=3 juni 2020|uitgever=''[[VRT NWS]]''|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200612072723/https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/06/03/kraanbedrijf-is-schuldig-bevonden-aan-ongeval-in-nieuwpoort-met/|archiefdatum=2020-06-12}}</ref>

== Websites ==
* [https://www.kranenprojekt.nl/Resources/Kranendag%202018%20compr%2063p.pdf Kranendag 2018: Varend door de Rotterdamse haven. Gerard Jacobs]

== Voetnoten ==
{{References}}
== Literatuur ==
* {{Cite book
| last = Coulton
| first = J. J.
| title = Lifting in Early Greek Architecture
| journal = [[The Journal of Hellenic Studies]]
| volume = 94
| year = 1974
| pages = 1–19
| jstor = 630416
}}
* {{Cite book
| first = Hans-Liudger
| last = Dienel
| Coauthors = Wolfgang Meighörner
| title = Der Tretradkran
| journal = Publication of the [[Deutsches Museum]] (''Technikgeschichte'' series)
| edition = 2nd
| location = München
| year = 1997
}}
* {{Cite book
| last = Lancaster
| first = Lynne
| title = Building Trajan's Column
| journal = [[American Journal of Archaeology]]
| volume = 103
| issue = 3
| year = 1999
| pages = 419–439
| jstor = 506969
}}
* {{Cite book
| last = Matheus
| first = Michael
| editor-last = Lindgren
| editor-first = Uta
| contribution = Mittelalterliche Hafenkräne
| title = Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation
| edition = 4th
| year = 1996
| publisher = Gebr. Mann Verlag
| location = Berlin
| isbn = 3-7861-1748-9
| pages = 345–348
}}
* {{Cite book
| last = Matthies
| first = Andrea
| title = Medieval Treadwheels. Artists' Views of Building Construction
| journal = [[Technology and Culture]]
| volume = 33
| issue = 3
| year = 1992
| pages = 510–547
| jstor = 3106635
}}
* {{Cite book
| last = O’Connor
| first = Colin
| title = Roman Bridges
| publisher = Cambridge University Press
| year = 1993
| isbn = 0-521-39326-4
| pages = 47–51
}}
[[Categorie:Hijswerktuig]]

Kraan (machine) - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Modellen */