Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-03-15T10:23:32Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Louis-lamm-exlibris.jpg|miniatuur|Ex-libris van Louis Lamm]]
'''Louis Lamm''' ([[Wittelshofen]], [[12 december]] [[1871]] – [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], [[19 november]] [[1943]]) was een Duits-Joodse [[boekhandel]]aar, [[antiquaar]] en [[uitgeverij|uitgever]].

Lamm werd geboren als Yehuda Lamm<ref name="JA">[https://www.joodsamsterdam.nl/louis-lamm/ Louis Lamm], ''Joods Amsterdam''. [https://web.archive.org/web/20230929025557/https://www.joodsamsterdam.nl/louis-lamm/ Gearchiveerd] op 29 september 2023.</ref>, en groeide met zes zusters op in het arm joods-orthodox gezin van Max Lamm en Hanna Altmayer. Zijn vader was loodgieter, maar maakte ook kunstzinnige judaïca en gaf ''Lamm’s jüdischer und deutscher Wochenkalender'' uit. In 1874 verhuisde het gezin naar [[Buttenwiesen]].

Op 13-jarige leeftijd werd Lamm in een pleeggezin in [[Frankfurt am Main]] opgenomen. Hij ging in de leer bij antiquariaat en uitgeverij A. J. Hofmann en moest beloven geen uitgeverij binnen 500 kilometer van Frankfurt te beginnen.<ref name="JA"/> In 1903 opende hij met Bernhard Nathansen een boekhandel in Berlijn. Vanaf 1905 zette Lamm de zaak, die in judaïca was gespecialiseerd, alleen voort. Hij gaf meer dan 30 antiquarische catalogi uit waardoor hij afzetmarkten in heel Europa en de Verenigde Staten wist te ontsluiten.

In 1904 trouwde hij met Julia Pinczalver (1880-1940) met wie hij drie kinderen kreeg.<ref>[https://joodsbw.nl/cgi/b/bib/bib-idx?type=boolean;lang=nl;c=jbw;rgn1=entirerecordexcl;q1=lamm;op1=And;cc=jbw;view=reslist;sort=naam;fmt=long;page=reslist;start=1;size=1 Lamm, Louis 1871 - 1943], ''Database Joods Biografisch Woordenboek''; volgens sommige publicaties 1905. [https://web.archive.org/web/20211218103212/https://joodsbw.nl/cgi/b/bib/bib-idx?type=boolean;lang=nl;c=jbw;rgn1=entirerecordexcl;q1=lamm;op1=And;cc=jbw;view=reslist;sort=naam;fmt=long;page=reslist;start=1;size=1 Gearchiveerd] op 18 december 2021.</ref>

In zijn uitgeverij publiceerde Lamm voornamelijk werken over de Joodse geschiedenis, waarvan hij er vele zelf had geschreven. Zijn meest succesvolle boekenseries waren ''Lamm's Bibliotheca Judaica'' en - tijdens de Eerste Wereldoorlog - ''Lamms jüdische Feldbücherei'', waarmee hij zich onderscheidde als een patriottische Duitser. Tijdens de Eerste Wereldoorlog publiceerde hij ook een serie prentbriefkaarten - ''Lamms jüdische Kriegspostkarten'' - en in 1916 een repertorium van Joodse oorlogsgeschriften. Lamm's winkel was een ontmoetingsplaats voor Joodse en niet-Joodse geleerden. In 1928 vierde het bedrijf zijn 25-jarig bestaan.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010858020:mpeg21:a0112 Een jubileum], ''[[Nieuw Israëlietisch Weekblad]]'', 1 juni 1928</ref>

Lamm verkocht als antiquaar ook waardevolle privé-bibliotheken van verschillende geleerden waaronder de bibliotheek van [[Franz Delitzsch]]. In 1924 was hij medeoprichter van het ''Soncino-Gesellschaft'', een vereniging voor vrienden van het Joodse boek. In datzelfde jaar zette hij een advertentie waarin hij een streng orthodox gezin in Amsterdam zocht waar hij zijn 16-jarige dochter een half jaar zou kunnen onderbrengen.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010872465:mpeg21:a0058 Advertentie], ''Nieuw Israëlietisch Weekblad'', 25 januari 1924</ref>

Na de [[Machtergreifung|machtsovername]] werd Lamm op straat geslagen omdat hij Jood was. Lamm besloot daarop dat hij niet in Duitsland kon blijven. Begin december 1933 emigreerde hij naar Nederland. Zijn vrouw en jongste dochter volgden op 2 januari 1934; de twee oudste kinderen emigreerden naar het [[mandaatgebied Palestina]]. Lamm zette zijn antiquariaat vanaf voorjaar 1934 voort in het pand Amstel 3 te Amsterdam.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010662898:mpeg21:a0070 Advertentie], ''[[Algemeen Handelsblad]]'', 1 september 1934</ref> In hetzelfde pand woonde de fotograaf [[Cas Oorthuys]]. In Nederland werkte Lamm samen met [[Abraham Horodisch]], eveneens een uit Berlijn naar Amsterdam gevluchte antiquaar. Lamm zou 16 rijnaken vol boeken naar Amsterdam hebben laten brengen, na eerst 200 duizend kilo aan deels ongebonden boeken te hebben laten vernietigen.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ABCDDD:010967110:mpeg21:a0286 Elke dag leren], ''[[Het Parool]]'', 14 juli 1984</ref><ref name="NIW">[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010859214:mpeg21:a0109 Uitgeverij], ''Nieuw Israëlietisch Weekblad'', 19 september 1986</ref>

Zijn eerste Amsterdamse antiquarische catalogus bracht hij in 1935 uit onder de titel ''Bibliotheca Judaica Iberia''. Naast boeken verhandelde Lamm ook religieuze voorwerpen en hij leverde bijvoorbeeld aan het in 1930 opgerichte [[Joods Museum (Nederland)|Joods Historisch Museum]].<ref name="JA"/> Lamm had daarvoor al goede persoonlijke betrekkingen en was een bekende persoonlijkheid. Bij zijn 70e verjaardag op 12 december 1941 verscheen een artikel over hem in ''[[Het Joodsche Weekblad]]''.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010318184:mpeg21:a0042 De heer Louis Lamm zeventig jaar], ''[[Het Joodsche Weekblad]]'', 5 december 1941</ref> Lamm adverteerde destijds als 'grootste Joodse antiquariaat in Europa'.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010318153:mpeg21:a0064 Advertentie], ''Het Joodsche Weekblad'', 2 mei 1941</ref>

Tijdens de bezetting werd Lamm naar [[Kamp Westerbork]] afgevoerd. Op 16 november 1943 werd hij naar Auschwitz gedeporteerd, waar hij op 19 november met zijn dochter Ruth Fanny werd vermoord.

De boekenvoorraad van het antiquariaat werd geplunderd. Lydia Oorthuys, die met Cas Oorthuys in hetzelfde huis woonde, berichtte hierover in een brief. Een deel van het bezit van Lamm werd in 1950 bij Burgersdijk & Niermans in Leiden geveild. Veel van zijn boeken werden gekocht door antiquariaat ''Pampiere Wereld'' van Salomon Samson Meijer, een leerling van Lamm<ref name="NIW"/>.

== Eerbewijzen ==
* Als eerbetoon aan Lamm en zijn dochter Ruth Fanny werden op 17 december 2021 op de locatie van Amstel 3 de 999e en 1000ste Nederlandse [[Stolpersteine]] gelegd.<ref>[https://www.parool.nl/amsterdam/1000ste-stolpersteine-gelegd-voor-boekhandelaar-louis-lamm-deze-man-moet-herdacht-worden~bdd35747/ 1000ste Stolpersteine gelegd voor boekhandelaar Louis Lamm: 'Deze man moet herdacht worden'], ''Het Parool'', 17 december 2021. [https://web.archive.org/web/20230404165635/https://www.parool.nl/amsterdam/1000ste-stolpersteine-gelegd-voor-boekhandelaar-louis-lamm-deze-man-moet-herdacht-worden~bdd35747/ Gearchiveerd] op 4 april 2023.</ref>
* In Buttenwiesen is het plein voor de synagoge naar Louis Lamm genoemd.<ref>[https://www.jüdische-gemeinden.de/index.php/gemeinden/a-b/521-buttenwiesen-schwaben-bayern Buttenwiesen (Schwaben/Bayern)], ''Aus der Geschichte der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum''</ref>
* Lamm was een vooraanstaand lid van de joods-orthodoxe gemeente Adass Jisroel in Berlijn. De gemeente onthulde op 3 november 2009 naast de synagoge een [[gedenkplaat]] ter ere van Lamm.<ref>[https://web.archive.org/web/20180904011248/http://www.adassjisroel.de/adass-jisroel-neuigkeiten/gedenktafel-zu-ehren-von-louis-jehuda-arieh-lamm-1870-1943-s-a-eingeweiht.html Neuigkeiten], ''Adass Jisroel'' (via [[Wayback Machine]])</ref>

{{Appendix|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=de|titel=Louis Lamm|oldid=213920262|datum=20211217}}
* [https://www.joodsamsterdam.nl/louis-lamm/ Louis Lamm], ''Joods Amsterdam''
* [https://www.maxvandam.info/humo-gen/family/1/F33032?main_person=I87857 Louis Lamm], ''maxvandam.info''
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Lamm, Louis}}
[[Categorie:Boekhandelaar]]
[[Categorie:Duits antiquaar]]
[[Categorie:Duits Holocaustslachtoffer]]
[[Categorie:Kampgevangene in Westerbork]]
[[Categorie:Omgekomen in concentratiekamp Auschwitz]]

Louis Lamm - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd