Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2025-04-30T12:26:12Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

'''Marstall''' is een [[Duitse taal|Duits]]e term in de [[architectuur]]. Het woord ''der Marstall'' heeft geen equivalent in andere talen dan het Duits.

== Omschrijving ==
In [[Duitsland]] en [[Oostenrijk]] wordt het begrip ''Marstall'' (oorspronkelijk: merrie- of paardenstal) gehanteerd voor ''een [[koetshuis]] met omliggende gebouwen ten behoeve van alle paarden en rijtuigen van een [[paleis]]''. De [[Koninklijke Stallen]] te Den Haag en die bij [[Paleis het Loo]] in [[Apeldoorn (stad)|Apeldoorn]] vallen onder dit Duitse begrip. In de [[Engelse taal]] kan ''Marstall'' ongeveer met ''mews''<ref>Dit Engelse woord is in [[1534]] gemunt in de huidige betekenis; de Royal Mews aan Charing Cross werden in dat jaar gebouwd. Oorspronkelijk stonden hier de ''Mews'', de locaties, waar kooien voor de koninklijke [[valkerij|jachtvalken]] stonden, waar deze vogels tijdens de [[Rui (biologie)|rui]] konden verblijven.
Het Engelse woord ''mew'' is afgeleid van Middeleeuws Frans ''muer'' ruien (van vogels).</ref> vertaald worden, maar deze begrippen dekken elkaar niet volkomen. De ''Royal Mews'' bij Buckingham Palace te Londen zou in het Duitse taalgebied ook ''Marstall'' genoemd zijn. Het [[Franse taal|Frans]]e begrip ''haras'' omvat ook enige van dit soort gebouwencomplexen, maar betekent eigenlijk een grote [[stoeterij]]. De ''Grande Écurie'' te [[Versailles]] kan men de ''Marstall'' van de koningen van [[Frankrijk]] noemen. Een vergelijkbaar Frans, 18e-eeuws, gebouwencomplex wordt gevormd door de Grote Stallen (''Grandes Écuries'') van het [[Kasteel van Chantilly]]. De ''Hovstallet'' in de Zweedse hoofdstad [[Stockholm]] was oorspronkelijk een soortgelijk hippisch complex; tegenwoordig is er ook het wagenpark van koninklijke auto's ondergebracht.

Een ''Marstall'' kan een zeer omvangrijk gebouwencomplex zijn. Het omvat, naast een [[manege]], paardenstallen en opslagruimtes voor zadels, paardentuig en -beslag, vaak een paardrijhal en een terrein voor [[dressuur]], een werkplaats voor een [[hoefsmid]], en woonruimte voor het personeel. Het personeel van een ''Marstall'' staat onder leiding van een al dan niet keizerlijke of koninklijke [[opperstalmeester|(opper-)stalmeester]].<ref>Deze functionaris was vaak van [[adel]], was alleen op papier opperstalmeester (dit was vaak een eretitel) en delegeerde het eigenlijke werk aan ondergeschikten.</ref> Ook zijn er soms de opleidingsfaciliteiten van een (koninklijke) [[manege|hofrijschool]], zoals de [[Spaanse Rijschool]] te Wenen, aanwezig.

De meeste nog bestaande ''Marställe'' staan in het Duitse taalgebied en dateren uit de 17e, 18e of 19e eeuw. Veel van deze representatieve gebouwencomplexen werden in late [[renaissance]]-, [[barokstijl]] of in de stijl van het [[classicisme]] opgetrokken. Vrijwel altijd staan ''Marstall''-gebouwen in de directe omgeving van een [[paleis]] of maken daar deel van uit.

== Gebruik van de gebouwen ==
Een aantal ''Marställe'' behoort bij paleizen, die nog als vorstelijke residentie worden gebruikt. Deze dienen, vaak uit respect voor hoftradities, nog steeds hun oorspronkelijke doel. Bij [[Kasteel Bückeburg]] is in 2004 een ''Marstall'' als hofrijschool in ere hersteld.

Veel ''Marställe'' hebben vanaf de [[20e eeuw]], toen de [[auto]] het paard en het rijtuig als vervoermiddel verdrong, een andere bestemming gekregen. Soms werden er musea of overheidsarchieven in ondergebracht. Enkele zijn als kantoorgebouw, horecagelegenheid of concertzaal in gebruik. Onder andere te [[Heidelberg (Duitsland)]] is een voormalige ''Marstall'' onderdeel van de [[universiteit]] geworden.

== Afbeeldingen ==
<gallery mode="packed" heights="135">
Bestand:2008.07.19.164942 Marstall Heidelberg.jpg|[[Mensa (eetgelegenheid)|Mensa]] van de [[Ruprecht-Karls-universiteit|Universiteit Heidelberg]], voorheen bergplaats voor paardentuig in de ''Marstall''
Bestand:Schloss Weißenstein (Pommersfelden) 023.jpg|Marstall Schloss Weißenstein, [[Pommersfelden]]
Bestand:Potsdam Glume horses.jpg|Ingangsportaal van de in [[1685]] voor de koningen van [[Koninkrijk Pruisen|Pruisen]] gebouwde Marstall te [[Potsdam]] (tegenwoordig Filmmuseum)
Bestand:Schwerin Marstall 2009-03-04 005.jpg|''Marstall'' te [[Schwerin]]
Bestand:Marstall Greiz.jpg|Marstall te [[Greiz (stad)|Greiz]], [[Thüringen (deelstaat)|Thüringen]]
Bestand:Grande écurie, Versailles.jpg|Grande Écurie, [[Versailles]]
Bestand:The Royal Mews (geograph 2321013).jpg|Ingang ''The Royal Mews'', [[Buckingham Palace]], Londen
Bestand:Hovstallet.jpg|H.M. Konungens Hovstall (Koninklijke Hofstal), [[Stockholm]], [[Zweden]]
Bestand:Wien Hofstallungen 1720.jpg|Hofstallungen, [[Wenen]], [[Oostenrijk]] (1720; tegenwoordig het [[MuseumsQuartier]])
</gallery>

{{Appendix}}

[[Categorie:Koetshuis]]
[[Categorie:Paleis]]

Marstall - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"