Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:50:38Z

Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

De term '''paladijn''' (afgeleid van 'palatinus' meervoud: 'palatini') werd voor het eerst gebruikt in het oude Rome voor de [[kamerheer]] van de keizers en voor de keizerlijke paleiswacht, die door Diocletianus “[[Pretoriaanse garde|pretorianen]]” worden genoemd.
Het woord 'palatinus' betekent “behorend tot de [[Palatijn]]”, een van de [[zeven heuvels van Rome]], waar zich het huis van de [[Lijst van Romeinse keizers|Romeinse keizer]] bevond sinds [[Augustus (keizer)|keizer Augustus]].

In de [[vroege middeleeuwen]] veranderde de term en werd hij gebruikt voor de hoogste ambtenaar van de katholieke kerk in dienst van de [[paus]] of voor de belangrijkste edelman van het [[Heilige Roomse Rijk]] die “graaf Palatine” werd genoemd.

'''Paladijn''' is een term die later wellicht werd gebruikt voor een lid van de twaalfkoppige paleiswacht van keizer [[Karel de Grote]]. Deze paladijnen stonden bekend als voorbeeld van ridderlijkheid en hoffelijkheid.

In latere tijden zou deze term gebruikt worden voor zwervende [[ridder (ruiter)|ridder]]s zonder eigen land of inkomen. Het betrof hier vaak jongere of verstoten zoons van adellijke heren. Voor hun inkomsten waren ze afhankelijk van hun heer. Dit kon hun vader of (oudere) broer zijn, maar evengoed konden ze trouw zweren aan een andere heer. In de middeleeuwse [[hoofse literatuur]] werden ze vaak afgetekend als eenzame strijders voor het goede; een voorbeeld hiervan is het epische [[Roland (ridder)|Roland]]-verhaal ([[Chanson de Roland|Roelantslied]]).

==Fictie==
De verhalen rond de paladijnen worden vanaf de 12e eeuw vooral beschreven in ''Liederen'', de zo genoemde ''Chansons de Geste'' over Roland en zijn kameraden.
En ook via poppenspel.

De namen van de twaalf paladijnen variëren van romance tot romance, en vaak worden er meer dan twaalf namen genoemd. Het getal 12 is beroemd omdat het een afgeleide is van de 12 apostelen. De koning komt dan in de posititie van Jezus, niet uit arrogantie maar door de heilige missie die een koning heeft. Alle Karolingische gedichten over paladijnen bevatten de namen van Roland en Olivier. Andere vaak voorkomende karakters zijn aartsbisschop Turpin, Ogier de Deen, Huon de Bordeaux, Fierabras, Guy de Bourgogne, Renaud de Monteban en Ganelon.

Andere bekende namen uit de gedichten van ''Ariosto'' en ''Tasso'' zijn:
* [[Turpijn]], de bisschop, die eveneens sneuvelde
* [[Ganelon]], de Verrader
* [[Ivon]]
* [[Olivier (ridder)|Olivier]], Vriend van Roland en paladijn
* [[Astolpho]], familie van [[Karel Martel]], neef van Roland en een paladijn
* Girard
* [[Samson (ridder)|Samson]]
* [[Ivoire]]
* [[Otton]]
* [[Engelier]]
* [[Berengier]], paladijn
* Ruggiero, Prins uit [[Ethiopië]] die trouwt met Bradamante
* [[Bradamante]], zus van Rinaldo
* [[Florismart]]
* [[Maugris]], een tovenaar of Magi
* [[Naimon]], vader van Rinaldo
* [[Ogier de Deen]]
* [[Ferumbras]] of [[Ferumbras|Fierabras]], een [[Saracenen|Saraceen]] die christen werd
* [[Renaud de Monteban|Rinaldo]]
* [[Roland (Ridder)|Roland]] / [[Orlando (ridder)|Orlando]], neef van Karel de Grote en leider van de paladijnen

==Geschiedenis==
Het is nooit zeker geweest dat de Paladijnse wacht bestaan heeft, dit komt voornamelijk door de gedichten rond hun persoon, die grotendeels geromantiseerd zijn. Wel is zeker dat er een [[Slag van de Roncevaux-Pas]] is geweest rond 800; deze confrontatie kwam tot stand omdat [[Karel de Grote]] de Moren uit Spanje wilde verjagen. Volgens het ''Roelantslied'' zou zeker de helft van de twaalfkoppige paleiswacht aanwezig zijn geweest bij deze slag. [[Roland (ridder)|Roland]] zou de bevelhebber geweest zijn van het christelijke leger en hier ook zijn einde hebben gevonden, net als zijn rechterhand [[Olivier (ridder)|Olivier]] die van achteren werd neergespiesd door een Moor. Even slecht liep het af met [[Ganelon]] die verraad pleegde ten opzichte van Roland, maar later nog zijn straf kreeg. Hij werd door vier paarden uit elkaar getrokken ([[Vierendeling (straf)|gevierendeeld]]).

==Liederen, gedichten en opera's==
In de middeleeuwen waren de verhalen rond de paladijnen zelfs nog populairder dan die van [[Koning Arthur]] en zijn [[ridders van de ronde tafel]]. De verhalen waren in de 12e en 13e eeuw zo populair dat de schrijvers er langere verhalen van gingen maken en de liederen er in toevoegden. Zoals [[Doon de Mayence]] die ''Les quatre fils de Aymon'' schreef, en later [[Ludovico Ariosto]] met ''[[Orlando Furioso]]'' en [[Torquato Tasso]] met ''Gerusalemme liberata''. In de 17e en 18<sup>e</sup> eeuw werden er grote opera's opgevoerd die vaak persoonsgebonden waren, denk maar aan ''Orlando Inamoto'', [[Luigi Pulci]]'s ''Morgante'', [[Dante Alighieri]]'s ''Inferno'', ''Rinaldo'' en Fierumbras van [[Georg Friedrich Händel|Georg Händel]]. Al wordt vaak in de gedichten en liederen gepraat over een twaalfkoppige paleiswacht, er duiken in diverse verhalen toch meerdere namen op. Zoals Roland die in andere landen [[Roland (ridder)|Orlando]] wordt genoemd en ''Rinaldo'' die ook door gaat als [[Renaud de Monteban]], waarbij de verhaallijnen soms wat verschillen.

== Hedendaagse betekenis ==
In moderner taalgebruik wordt de term paladijn gebruikt als aanduiding voor een kruiperig iemand die een meerdere in overdreven lovende bewoordingen toespreekt, vergelijkbaar met een [[lakei (beroep)|lakei]], een strooplikker, pluimstrijker, hielenlikker of kontkusser, zij het met een iets minder negatieve bijlading dan deze termen.{{Bron?||2021|09|23}}

== Diversen ==
De Paladijnen komen in mindere mate voor in films als de Arthurlegendes, maar in het verleden is er wel een aantal verschenen.
* ''[[Orlando e i Paladini di Francia]]'' (1956) Italiaanse productie
* ''[[La Gerusalemme liberata (1958)|La Gerusalemme Liberata]]'' (1958), verfilmd naar de [[Jeruzalem Verlost|maatstaven van het gedicht en de opera]].
* ''[[La chanson de Roland|The Song of Roland]]'' (1978), Franse productie.
* ''[[Hearts and Armours]]'' (1983)
* In de film ''[[Jumper (film)|Jumper]]'' (2008) worden de 'bad guys' aangeduid als Paladijnen; fanatieke leden van een geheim religieus genootschap die mensen naar het leven staan die dezelfde gaven hebben als de hoofdrolspeler. Gaven die zij vinden toebehoren alleen aan God.
*In de [[fantasy (genre)|fantasy]]literatuur verwijst de term “paladijn” naar een voorvechter voor zijn Godheid en bestrijder van het kwaad. Hij of zij verkrijgt hiervoor van deze Godheid bijzondere vaardigheden. Daardoor heeft hij toegang tot helende krachten alsook uitzonderlijke strijdvaardigheid.
*In de computerspellen ''[[Baldur's Gate]]'', ''[[Warcraft]]'' en de ''[[Diablo (computerspel)|Diablo]]''-serie komen ook personages en verwijzingen naar de paladijnen voor. In de game ''Final Fantasy IV'' is de hoofdpersoon, [[Cecil Harvey]], zelf een paladijn in de ridderlijke orde.
*Ook in de computerspel reeks 'age of empires' komt de Paladijn voor, als een van de sterkere eenheden. Het is een opwaardering van de in de stal te verkrijgen eenheid gaande van knight naar cavalier tot uiteindelijk paladin.
*In een bekend lied van [[Lennaert Nijgh]], vertolkt door [[Boudewijn de Groot]] en [[Elly Nieman]], ''[[Prikkebeen (lied)|Meester Prikkebeen]]'', komt ook het woord paladijn voor.

==Zie ook==
* [[Lijst van ridders]]

[[Categorie:Romeinse titulatuur]]
[[Categorie:Beroep in de middeleeuwen]]

Paladijn - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"