Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-03-20T11:18:17Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Pompebled.svg|thumb|Pompeblêd]]
[[Bestand:Frisian flag.svg|thumb|De [[vlag van Friesland]]]]
'''Pompeblêd''', Nederlands '''waterblad''' of '''meerblad''' (ook wel ''zeeblad'', ''plompenblad'' of ''pompeblad''), is de [[Westerlauwers Fries|Friese]] benaming voor het blad van de [[gele plomp]], de [[witte waterlelie]] en de [[watergentiaan]]. De naam wordt gebruikt om de zeven rode, hartvormige bladen op de [[vlag van Friesland|Friese vlag]] aan te duiden. De vlag grijpt terug op middeleeuwse afbeeldingen van het [[Wapen van Friesland#Wapens met schuinbalken en pompeblêden|fictieve wapen]] dat de koning van Friesland gehad zou hebben. De Nederlandse term 'waterblad' werd in 1857 geïntroduceerd door de heraldicus [[Johannes Rietstap]] als vertaling van de Duitse term ''Seeblatt''.<ref>Johannes Baptist Rietstap, ''Handboek der heraldiek'', Gouda 1857, p. 216, 255, 2e dr. Amsterdam 1875, p. 519.</ref> De term 'meerblad' is ten minste sinds 1700 in gebruik.

De zeven rode waterleliebladeren (''palustris herbae nympheae rubra folia'') zouden volgens de 16e-eeuwse geleerde Suffridus Petrus naar de [[Zeven Friese Zeelanden]] verwijzen, die door drie waterstromen van elkaar gescheiden waren. Dit waren landstreken zonder centraal gezag in het kustgebied van [[Alkmaar]] tot aan de [[Wezer]]. Er zijn nooit precies zeven van deze bestuurseenheden geweest; het getal zeven had waarschijnlijk de connotatie 'veel'.

In Friesland worden de ''pompeblêden'' vanouds in de vorm van een hart met een afgeronde punt of een gekromde boon getekend. In het 16e-eeuwse wapen van de [[Ommelanden (Groningen)|Groninger Ommelanden]], dat van het oudste Friese wapen is afgeleid, is eerder de hartvorm gebruikelijk. Het onderscheid met heraldische harten is moeilijk te maken en beide vormen waren in de middeleeuwen uitwisselbaar.

==Oorsprong==
Wapens met pompeblêden (Duits: ''Seeblatt'', oorspronkelijk ''Mum(mel)blatt'', Deens ''søblad'', Zweeds ''sjöblad'') komen ook in Duitsland, Oostenrijk, Tsjechië en Scandinavië voor. Deze naam werd gebruikt voor de bladeren van de 'zeebloem', 'zeeroos' of 'waterroos', waarmee de [[wikispecies:Nymphaea alba|witte waterlelie]] of de [[wikispecies:Nuphar lutea|gele plomp]] dan wel de [[wikispecies:Nymphoides peltata|watergentiaan]] (Deens: ''søblad'') en mogelijk ook de [[wikispecies:Nuphar pumila|kleine plomp]] werden aangeduid.<ref>Vagn J. Bröndegaard, ''Folk og flora'', 1978-1970, 2e dr. 1987, dl. 2, p. 194-197 ([https://web.archive.org/web/20210128153704/http://www.ksla.se/anh/files/2012/11/%C3%85kande.pdf åkande]), 197-199 ([https://web.archive.org/web/20210128063737/http://www.ksla.se/anh/files/2012/11/N%C3%B6kkerose.pdf nøkkerose]).</ref> Franstalige wapenboeken gebruiken de term ''feuilles de nénuphar'', wat op alle vier plantensoorten kan slaan. Ook de bladeren van de [[wikispecies:Nelumbo nucifera|heilige lotus]] worden soms als ''Seeblätter'' aangeduid.

Het blad is vaak hartvormig en in het midden voorzien van een klavervormige opening, waardoor soms verwarring met de figuur van de ''Schröterhorn'' (het gewei van de meikever) ontstaat. Al in het Hoogduitse [[Gudrunlied]] uit het tweede kwart van de 13e eeuw is sprake van het blauwe vaandel van de fictieve koning Herwig van Sêlande, waarop waterleliebladeren te zien waren (''einen vanen breit von wolkenblawen siden ... sêbleter swebent dar inne''). De kleur van de bladeren is hier echter niet aangegeven.

Het motief van het pompeblêd is mogelijk ontstaan uit afbeeldingen van het hart in de vorm van een lindenblad of omgekeerde [[schoppen (kaartspel)]]. Omgekeerde rode en gouden harten waren in de 11e eeuw een belangrijk waardigheidssymbool in het [[Byzantijnse Rijk]] en zijn waarschijnlijk via deze weg in Scandinavië beland, waar ze achteraf als waterleliebladeren of wellicht als gestileerde bloemen van de [[heilige lotus]] werden geduid. Scandinavische ridders dienden onder andere in de [[Varangiaanse garde]] als lijfwachten van de Byzantijnse keizer. De [[heraldische kleur]]en goud en rood waren gemakkelijk uitwisselbaar; middeleeuwse literaire bronnen spreken doorgaans over "het rode goud".

Een vergelijkbare ontwikkeling vond plaats bij de ''[[fleur de lis]]'' in de Franse koningsvlag, oorspronkelijk een heerschappijsymbool in de vorm van een scepter, maar vanaf de 13e eeuw uitgelegd als een strooiveld van [[gele lis]] (''flores liliorum'' of ''gladioli floris aurei''). Wellicht dienden de strooivelden met bloemmotieven, sterren en kruisjes op vroegmiddeleeuwse koningsvaandels hierbij als voorbeeld. Dergelijke vaandels waren te zien op mozaïeken in de [[Santa Susanna (titelkerk)|kerk van de heilige Susanna]] te Rome en in de eetzaal van het [[Lateraans Paleis]]. Zij inspireerden onder andere de ontwikkeling van de Franse oorlogsvlag ''[[Oriflamme]]'' (voor het eerst vermeld in het [[Roelandslied]]). Tijdens de kruistochten ontstond verder de gewoonte om buitgemaakte gouden en zilveren munten of [[bezant (heraldiek)|bezanten]] op het wapenschild te bevestigen. Hiervan is onder andere het wapen van de uit Holland stammende graven van Bentheim afgeleid, voor het eerst te zien op een zegel van [[Boudewijn I van Bentheim|Boudewijn I]] uit 1243.<ref>G. Tuntbolt (ed.), [https://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/hd/download/pdf/982435?originalFilename=true ''Die westfälischen Siegel des Mittelalters'', Heft 1, Abteilung 2: Die Siegel der Dynasten], Münster 1883, p. 12, pl. XX, nr. 7, XXI, nr. 4. Peter Veddeler, 'Die "Bentheimer Pfennige". Das Wappen der westfälischen Grafen von Bentheim', in: ''Westfalen. Hefte für Geschichte, Kunst und Volkskunde'' 89 (2011), p. 105-183, 351-355.</ref>

Een bijzonder geval vormt de Friese vrijheidsmunt van omstreeks 1350, die een nabootsing vormt van dubbele sterlingmunten uit Vlaanderen en Henegouwen. Het embleem met vier maansikkels rond een kruis lijkt in de Friese versie enigszins op een kruis met vier pompeblêden.<ref>H. Jacobi en B.J. van der Veen, '[https://web.archive.org/web/20160912022705/http://debeeldenaar.nl/wp-content/uploads/archief/De-Beeldenaar/De-Beeldenaar_1999_04.pdf Een munt van het Vrije Friesland]', in: ''De Beeldenaar'' 23 (1999), p. 172-179 (ook in ''Fryslân'' 4 (1998), nr. 4, p. 17-21.</ref> Dergelijke motieven, waarbij het kruis werd omringd door ronde vormen ([[hostie]]s?), letters of andere symbolen, waren echter al sinds de 11e eeuw wijd verbreid, ook in de Friese gewesten.

==Scandinavische invloeden==
Volgens de oudste beschrijving (rond 1300) waren de pompeblêden in het Friese wapen - hier nog harten genoemd - eerst wit. De rode pompeblêden zijn vermoedelijk ontleend aan het wapenschild van Zweedse koningen uit het huis Folkunge, met name het wapen van koning [[Magnus III van Zweden]]. Dit wapen bestond uit een gouden leeuw op een veld van blauwe en witte [[schuinbalk]]en, waarop - net als in Friesland - rode harten waren geplaatst. Een document uit 1306 duidt deze harten als waterleliebladeren (''sparsos flores qui dicuntur Söblad'').<ref>[https://sok.riksarkivet.se/sdhk?EndastDigitaliserat=false&SDHK=2140 Riksarkivet: SDHK (Medeltidsbrev), nr. 2140.] Vgl. Magnus Olsson, 'Sjöblad, lindblad eller hjärta?' in: ''Heraldisk Tidsskrift'' nr. 79 (1999), p. 393-411.</ref> Het ligt voor de hand dat dit wapenbeeld, dat vooral via laatmiddeleeuwse wapenboeken werd verspreid, van invloed is geweest op het ontstaan van het Friese wapen. De naam Magnus werd tevens geassocieerd met de legendarische vaandeldrager [[Magnus Forteman]], van wie men soms meende dat hij uit Denemarken stamde.

Lange tijd hadden de rode waterleliebladeren een plek in het [[wapen van Zweden|Zweedse rijkswapen]]. De leliebladeren figureren ook in het oude wapen van Denemarken. Koning [[Knoet VI van Denemarken]] was de eerste die omstreeks 1190 een strooiveld van harten of pompeblêden in zijn zegel gebruikte. Andere zegels en muurschilderingen tonen strooivelden van rozen of sterren. Via Denemarken belandden deze figuren tevens in het wapen van het [[hertogdom Brunswijk-Lüneburg|vorstendom Lüneburg]], waar ze als harten werden geduid.

==Saksen==
In de heraldische traditie van de [[Hertogdom Saksen (-1180)|Saksische hertogen]] vinden we sinds de 15e eeuw drie rode pompeblêden, doorgaans in een wit veld. Dit betreft de samengestelde wapens van het de hertogdommen [[Hertogdom Saksen-Lauenburg|Saksen-Lauenburg]], [[Hertogdom Westfalen|Westfalen]], [[Hertogdom Saksen-Wittenberg|Saksen-Wittenberg]] en de overige [[Ernestijnse hertogdommen]], verder het [[vorstendom Anhalt]], het [[Keurvorstendom Saksen (1423-1485)|Keurvorstendom Saksen]] (met de daaruit voortkomende [[Albrecht van Saksen (1443-1500)|Albertijnse]] hertogdommen), en sinds het begin van de 16e eeuw (met andere kleuren) tevens het [[Keurvorstendom Keulen]]. De populariteit van dit wapenmotief was - net als in Friesland - met dynastische claims verbonden. Een wapensage (genoteerd in 1514) stelt dat de drie ''Seeblede'' ooit door [[Karel de Grote]] aan het deelgebied [[Angrivariërs|Engern]] en aan eerste hertog [[Widukind]] waren verleend.<ref>Peter Veddeler, ''Das Westfalenross: Geschichte des westfälischen Wappens'', 1987, p. 35-36.</ref> In werkelijkheid waren ze echter afkomstig het wapen van de graaf van [[Brehna]] (1226).<ref>Frank Görlich, 'Das Brehnaer Wappen', in: ''Bitterfelder Heimatblätter'' 5 (1985), p. 23 ff. Armin Feldmann, ''[http://books.google.nl/books?id=SQ6seJ3OII4C&pg=PA2 Wappen der Grafschaft und der Stadt Brehna]'', 2006, p. 2, 8-9.</ref>

Drie rode pompeblêden kwamen al sinds 1198 voor in het wapen van de graaf van [[Graafschap Tecklenburg|Tecklenburg]].<ref>Lutz Fenzke, 'Adel und Rittertum im Spiegel früher heraldischer Formen und deren Entwicklung', in: Josef Fleckenstein, ''Das ritterliche Turnier im Mittelalter. Beiträge zu einer vergleichenden Formen- und Verhaltensgeschichte des Rittertums'', Göttingen 1986, p. 75-160, hier p. 107 e.v. G. Tuntbolt (ed.), [https://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/hd/download/pdf/982435?originalFilename=true ''Die westfälischen Siegel des Mittelalters'', Heft 1, Abteilung 2: Die Siegel der Dynasten], Münster 1883, p. 11, pl. XX (hier uitgelegd als "ausgebrochene Lindenblätter".</ref> Het motief kreeg uiteindelijk een plek in het grote wapen van het koninkrijk Pruisen uit 1864 en dat van het hertogdom [[Anhalt]] uit 1806.

==Elders==
De Zuid-Duitse kloosters Tegernsee, [[Klooster van Frauenchiemsee|Frauenchiemsee]] en Seeon hadden groene ''Seeblätter'' in hun wapen. Het oudste voorbeeld van een dergelijk wapen is dat van de edelman Herrand van Wildon uit [[Stiermarken (gebied)|Stiermarken]] (omstreeks 1195). Drie rode ''Seeblätter'' kenmerkten de wapens van de adellijke families Von Bourscheid, Von Friesack, Von Gumppenberg, Kyrning, [[Van der Meer de Walcheren]] en Von Seebach, drie groene ''Seeblätter'' dat van de families Von Bernstorff, Von Bodman, Porse en [[Nikolaas Rockox jr.|Rockox]] (Antwerpen), drie zwarte ''Seeblätter'' dat van de families Von Dernbach, Nordeck zur Rabenau, Sture en Ving, drie gouden ''Seeblätter'' dat van de Zweedse familie Ribbing, drie zilveren ''Seeblätter'' dat van de Deense families Sehested en Skinkel af Søblad en de Hollandse familie [[Tetrode (geslacht)|Tetrode]], twee zilveren ''Seeblätter'' dat van de [[Bohemen|Boheems]]-[[Silezië|Silezische]] families Von Kaunitz, Martinic, Von Stosch en Talmberka alsmede de [[Hessen|Hessische]] familie Von Trohe.<ref>Maximilian Gritzner, ''[https://books.google.nl/books?id=UjBKCgAAQBAJ&pg=PA106&dq=brehna Großes und allgemeines Wappenbuch]'', 1888, p. 106</ref> In Mecklenburg was het symbool al in de 14e eeuw populair.<ref>Friedrich Crull, '[http://mvdok.lbmv.de/mjbrenderer?id=mvdok_document_00002957 Die Wappen der bis 1360 in den heutigen Grenzen Meklenburgs vorkommenden Geschlechter der Mannschaft]', in: ''Jahrbücher des Vereins für Mecklenburgische Geschichte und Altertumskunde'' 52 (1887), p. 34-182.</ref> Ook bij de fantasiewapens duiken dergelijke figuren op, zoals het wapen van ''Le Roy d'Aufrique'' in het wapenboek Wijnbergen uit het einde van de 13e eeuw, waar waarschijnlijk verwarring met het wapen van de koning van Friesland optreedt.<ref>Gerald J. Brault, 'A French Source of the Lord Marshal's Roll (1295–6)', in: ''The Antiquaries Journal'' 73 (1993), p. 27-36, hier 34. Volgens Hubert de Vries gaat het mogelijk om het wapen van een hoge Christelijke functionaris of [[primicerius]] aan het [[Kalifaat van de Almohaden|Almohadische hof]].</ref>

Meestal via deze adellijke families is het pompeblêd in vele stads- en dorps- en districtwapens terecht gekomen, bijvoorbeeld in het geval van [[Bitterfeld (plaats)|Bitterfeld]], [[Bloemendaal (Noord-Holland)|Bloemendaal]], [[Brehna]], [[Friesack]], [[Gochsen]], [[Kemberg]], [[Löhne]], [[Lüneburg (stad)|Lüneburg]], [[Nettersheim]], [[Orlamünde]], [[Prettin]], [[Sehestedt]], [[Stainz]], [[Steinfurt (stad)|Steinfurt]], [[Tecklenburg (stad)|Tecklenburg]], Wachendorf (Starzach) en Weimar. Het wapen van [[Sibiu (stad)|Sibiu]] (''Hermannstadt'') met drie waterleliebladeren kreeg een plek in het oudste wapen van Transsylvanië uit 1550. Mogelijk werd het ontworpen om de Saksische herkomst van de bevolking te benadrukken.

In enkele gevallen werd achteraf een verband met Friesland gelegd: zo zou de familie Von Friesack afstammen van Friese kolonisten die het [[Havelland]] ontgonnen.<ref>Dit op grond van een onvolledige zegelafdruk van (RIC)HARDVS DE VRIS(ACK) en de volksetmologie 'Friesenacker'.</ref> Een herkomstsage verbindt de familie Tetrode met gravin [[Thetburga]] van Holland, die uit Friesland zou stammen. De drie rode pompeblêden in het wapen van de Friese edelman Ernst Harinxma van Donia (in diens ''Doodtboeck'' uit 1613) zijn mogelijk geïnspireerd door recente lectuur over de Friese geschiedenis.

==Trivia==
* De thuistenues van [[sc Heerenveen]] zijn sinds begin jaren dertig van pompeblêden voorzien.
* Het logo van de busmaatschappij [[Friese Autobus Maatschappij|FRAM]] ([[1971]] t/m [[1996]]), bestond uit drie Friese pompeblêden.
* De [[autobus]]sen van [[Arriva Personenvervoer Nederland|Arriva]] die tot 14 december 2008 in Zuidoost-Friesland reden, waren aan de voor- en achterzijde voorzien van drie Friese pompeblêden.
* De [[autobus]]sen van [[Qbuzz]] in Zuidoost-Friesland zijn aan alle kanten voorzien van een aantal Friese pompeblêden.
* De voormalige [[Blauhúster Dakkapel]] droeg sinds de jaren zeventig Friese vlag-kielen met pompeblêden.

==Zie ook==
* [[Vlag van Friesland]]

==Externe links==
* [https://web.archive.org/web/20161027082100/http://www.truusdevries.nl/PR/pompebled.pdf Truus de Vries - Het mysterie van het Friese pompeblêd] (uit ''Friesland Post'', maart 2016)
* [http://www.hubert-herald.nl/Heart.htm Hubert de Vries - Heart] (over het heraldische symbool)
* [https://web.archive.org/web/20120518045621/http://members.home.nl/m.tettero/Hetwapen.html Marcel van Tettero - Het familiewapen met de drie meerbladeren] (geraadpleegd 8 oktober 2018)

{{Appendix}}

[[Categorie:Fries symbool]]
[[Categorie:Symbool]]
[[Categorie:Heraldiek]]
[[Categorie:Vlag]]

Pompeblêd - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd