Colani: /* Lijst van erkende ridderhofsteden Nedersticht (Utrecht) Het Utrechts Archief: Lijst van ridderhofsteden */

2024-03-29T18:20:26Z

Lijst van erkende ridderhofsteden Nedersticht (Utrecht) Het Utrechts Archief: Lijst van ridderhofsteden

Nieuwe pagina

[[Bestand:Wapenkaart uit huis van Ridderschap van Utrecht met edelen en hun ridderhofsteden ca 1674.jpg|thumb|Wapenkaart die hing in het huis van de Ridderschap van Utrecht uit vermoedelijk circa 1675 met de wapens van edelen en de wapens van hun ridderhofsteden]]'''Ridderhofstad''' is in de ruime betekenis de benaming voor de ''grond waarop zich de woning met bijbehorende gebouwen van een [[Riddermatig goed|riddermatig]] man bevindt''.

Begin 16de eeuw kreeg het begrip 'ridderhofstad' in het [[Nedersticht (Utrecht)|Utrechtse Nedersticht]] een beperktere betekenis omdat voor de gebruikelijke belastingvrijstelling voor riddermatigen, hogere eisen werden gesteld. Vanaf 1512 werden nog slechts die adellijke huizen die omgeven waren door een gracht en voorzien van een ophaalbrug, en waarvan de eigenaar verschreven was in de [[Ridderschap (instituut)|ridderschap]], aangemerkt als ridderhofstad, wat voorwaarde was voor belastingvrijstelling. <ref>Verbandbrief van 20 maart 1512: die rechte ridderschap des Nederstichts voorsz. die vesten ende huysen ende opgetogen bruggen hebben, ende anderen, die de drie Staten voir gerechte ritterschap houden, z
ellen van hoeren ritterhofsteden, bouhuysen ende wooningen, in sulke hoer ritterwooningen begrepen, van den huysgelden voorsz. vrij wesen.'' Uit: VandeWater ''Grootplacaatboek I'', p. 262</ref>

In 1587 werd het bezit van een ridderhofstad expliciet als tweede voorwaarde gesteld voor zitting in de ridderschap, naast de vereiste dat ouders tot de adeldom behoorden. De dubbele formele voorwaarde werd pas in 1667 in een reglement van toelating tot de ridderschap opgenomen.

== Geschiedenis ==
De erkenning als ridder gebeurde door de [[landsheer]] (in het Sticht de bisschop, in de heerlijkheid aanvankelijk de [[Habsburgse Nederlanden|Habsburgers]] [[keizer Karel V|Karel V]] en [[Filips II van Spanje|Filips II]]). Na de stichting van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek]] waren de Staten zelf [[Soevereiniteit|soeverein]].

De eerste maal dat het begrip ridderhofstad in het [[Nedersticht (Utrecht)|Nedersticht]] voorkomt is in het jaar 1512. In de zogenaamde ''Verbandbrief'' werd bepaald dat bezitters van een ridderhofstad vrijdom van belasting van huisgeld en bieraccijns zouden genieten. Er moest daarom een omschrijving van een "ridderhofstad" worden gegeven. Deze leidde ertoe dat zoveel mensen belastingvrijdom eisten, dat in 1536 het begrip opnieuw gedefinieerd moest worden, en een lijst van ridderhofsteden werd opgemaakt. <ref>A.S. Stapel, [http://files.archieven.nl/39/f/58/T0058%20MF-export.01.pdf Inventaris van het archief van de Staten van Utrecht in de landsheerlijke tijd 1375-1581] (Rijksarchief)</ref> Met deze nieuwe definitie werd het aantal op 38 vastgelegd, welk aantal in de loop van de jaren overigens weer uitgebreid werd tot 63. In 1587 werd uitdrukkelijk de voorwaarde gesteld dat men in het bezit diende te zijn van een ridderhofstad om het ridderschap te kunnen verkrijgen.

In de tijd van de Republiek moest men als riddermatige voor de deelname aan dit bestuur [[Nederduits Gereformeerde Kerk (later Nederlandse Hervormde Kerk)|Nederlands-hervormd]] zijn, minimaal 24 jaar oud zijn en ten minste 25.000 gulden bezitten.

Met de komst van de Fransen en de vestiging van de [[Bataafse Republiek]] werden deze [[privilege (recht)|privilege]]s in 1798 afgeschaft.

Bij de invoering van het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]] in 1815 stelde koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] de ridderschap weer in als [[openbaar lichaam]], maar bij het in werking treden van de door [[Johan Rudolph Thorbecke|Thorbecke]] opgestelde [[Provinciewet (Nederland)|provinciewet]] in 1850 werd ze definitief opgeheven.

==== Andere gewesten ====
Vergelijkbare ontwikkelingen deden zich voor in de andere gewesten. In Drenthe vormde de [[saelstede]] net als in het Utrechtse de fiscale basis voor de huisbelasting. In 1622 legde Drenthe de voorwaarde voor verschrijving in de ridderschap, van het bezit een riddermatig huis vast, maar onder de naam havezate. In Overijssel en Gelderland werd de [[havezate]] in 1642 als riddermatig huis als een van de voorwaarden voor de ridderschap gesteld. In Holland stelde men in 1666 het bezit van een 'ridderlijke hofstat' als een voorwaarde.

== Lijst van erkende ridderhofsteden Nedersticht (Utrecht) <ref>[http://www.hetutrechtsarchief.nl/thema/kastelen-en-buitenplaatsen/ridderhofsteden Het Utrechts Archief: Lijst van ridderhofsteden]</ref> ==
Het doel van eigenaren van hofsteden om erkenning als ridderhofstad te verkrijgen was om vrijgesteld te worden van het in 1512 ingevoerde 'huisgeld'. Naast de 'erkende ridderhofsteden' zijn er de ridderhofsteden die al om andere redenen vrijgesteld waren, die daarom niet op de lijsten voorkomen. Dat kan zijn omdat de hofstede in een gebied lag dat niet onder de belastingheffing viel, zoals de sloten (ridderhofsteden) van de landsheer. Dat gold voor Abcoude, [[Kasteel Duurstede|Duurstede]], [[Huis Ter Eem|Ter Eem]], Ter Horst (Rhenen), [[Landgoed Stoutenburg|Stoutenberg]] en [[Vredelant|Vreeland]]. Verder de stadsvrijheden van Amersfoort, Rhenen, Utrecht en Wijk bij Duurstede.

Ook de gebieden die hun eigen [[hoge heerlijkheid]] bezaten waren niet belastingplichtig aan de landsheer. Dat gold voor Ameide, Hagestein, Hinswijk, Jaarsveld, [[Huis te Langerak|Langerak]], stad en land van Montfoort en de [[proosdij van Sint-Jan]] met onder andere Mijdrecht en Wilnis. Deze komen ondanks dat het potentiële ridderhofsteden betreft niet voor op de lijst van erkenningen.

{| class="wikitable sortable"
! Erkenning bij resolutie van !! Nummer !! Naam ridderhofstad !! Eerste vermelding !! Wapen
|-
| 27-10-1536
| 28.
| [[Kasteel Ter Aa (Breukelen)|Ter Aa]]
| 1106
| [[Bestand:Van der Aa wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 26-5-1537
| 40.
| [[Oud-Amelisweerd]]
| 1108
| [[Bestand:Oud Amelisweerd wapen.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 48.
| [[Nieuw-Amelisweerd]] (Groenewoude)
| 1350
| [[Bestand:Amelisweerd wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 1597
|
 
| [[Kasteel Amerongen|Amerongen]]
| 1314
| [[Bestand:Amerongen heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 1642
|
 
| [[Bergestein]]
| 1392
| [[Bestand:Bergestein wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 8.
| [[Beverweerd]]
| 1294
| [[Bestand:Beverweerd wapen.svg|44px]]
|-
| 28-5-1537
| 41.
| [[Blikkenburg]]
| 1368 <ref>B. Olde Meierink</ref>
| [[Bestand:Blikkenburg wapen.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 55.
| [[Bolenstein]]
| 1340
| [[Bestand:Boelenstein wapen.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 53.
| [[Bottestein]]
| 1340
| [[Bestand:Bottestein II wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 1629
|
 
| [[Kasteel Broekhuizen (Leersum)|Broekhuisen]]
| 1294
| [[Bestand:Broekhuizen wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 37.
| [[Huis Doorn]]
| ca. 838
| [[Bestand:Doorn wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 34.
| [[Drakenburg (kasteel)|Drakenburg]]
| 1340
|-
| 1642
|
 
| [[Drakensteyn|Drakesteyn]]
|
 
| [[Bestand:Drakestein wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 24.
| [[Den Engh]]
| 1260
| [[Bestand:Den Eng heerlijkheidwapen.svg|44px]]
|-
|
 
|
 
| [[Galesloot]]
|
 
|-
| 27-10-1536
| 35.
| [[Kasteel Geerestein|Geerestein]]
| 1400
| [[Bestand:Geerestein wapen 1745.svg|44px]]
|-
|
 
|
 
| [[Grauwert]]
|
 
| [[Bestand:Grauwert wapen.svg|44px]]
|-
| 23-5-1539
| 67.
| [[Groenestein (Langbroek)|Groenestein]]
|
 
| [[Bestand:Groenestein heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 28-5-1537
| 42.
| [[Groenewoude (Woudenberg)|Groenewoude]] (Woudenberg)
|
 
|-
| 23-5-1539
| 59.
| [[Gunterstein]]
| 1300
| [[Bestand:Grunterstein heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 21.
| [[Kasteel de Haar|De Haar]]
| 1165
| [[Bestand:Haarzuilens wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 20.
| [[Hamtoren|Den Ham]]
| 1260
| [[Bestand:Den Ham heerlijkheidswapen.svg |44px]]
|-
| 27-10-1536
| 5.
| [[Kasteel Hardenbroek|Hardenbroek]]
| 1280
| [[Bestand:Hardenbroek wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 25.
| [[Huis Harmelen|Harmelen]]
| 1272
| [[Bestand:Harmelen heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 14.
| [[Ridderhofstad Heemstede|Heemstede]]
| 1323
| [[Bestand:Heemstede wapen (UT) 1745.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 54.
| [[Hinderstein]]
| 1330
| [[Bestand:Hinderstein wapen.svg|44px]]
|-
| 8-11-1538
| 57.
| [[Kersbergen]]
|
 
| [[Bestand:Kersbergen wapen.svg|44px]]
|-
| 1640
|
 
| [[Kasteel Langerak|Langerak]] (ZH)
|
 
| [[Bestand:Langerak wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 1.
| [[Lievendaal (Amerongen)|Lievendaal]]
| 1340
| [[Bestand:Lievendaal wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 27.
| [[kasteel Loenersloot|Loenersloot]]
| 1156
| [[Bestand:Loenersloot heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 19.
| [[Lockhorst]]
| 1240
| [[Bestand:Lokhorst wapen 1694.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 49.
| [[Kasteel Lunenburg|Lunenburg]]
| 1340
| [[Bestand:Lunenburg heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 32.
| [[Ter Meer]] (Zuylenburg)
| 1394
| [[Bestand:Ter Meer wapen 1694.svg|44px]]
|-
| 8-11-1539
| 58.
| [[Kasteel Moersbergen|Moersbergen]]
| 1435
| [[Bestand:Moersbergen wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 38.
| [[Huis te Mijdrecht|Mijdrecht]]
|
 
| [[Bestand:Mijdrecht wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 3.
| [[Natewisch]]
| 1270
| [[Bestand:Zuylen wapen klein.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 26.
| [[Kasteel Ter Horst (Achterberg)|Ter Horst (Achterberg)]]
| 1163
| [[Bestand:Nederhorst den Berg heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 30.
| [[Kasteel Nijenrode|Nijenrode]]
| 1328
| [[Bestand:Nieuwenrode wapen 1694.svg |44px]]
|-
| 27-10-1536
| 23.
| [[Nijeveld]]
| 1311
| [[Bestand:Nijveld heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 1536
|
 
| [[Ridderhofstad Oudaan|Oudaen]]
| 1350
| [[Bestand:Oudaan wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 16.
| [[Huis Oudegein|Oudegein]]
| 1350
| [[Bestand:Geyn wapen 1694.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 36.
| [[Kasteel Renswoude|Renswoude]]
|
 
| [[Bestand:Renswoude heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 13.
| [[Rhijnauwen]]
| 1212
| [[Bestand:Rhijnauwen wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 31.
| [[Kasteel Ruwiel|Ruwiel]]
| 1300
| [[Bestand:Ruwiel heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 17.
| [[Kasteel Rijnenburg|Rijnenburg]]
| 1320
| [[Bestand:Rynenburg wapen 1694.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 18.
| [[Rijnestein]]
| 1392<ref>B. Olde Meierink</ref>
| [[Bestand:Rijnestein wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 15.
| [[Kasteel Rijnhuizen|Rijnhuizen]]
| 1370
| [[Bestand:Rijnhuizen wapen.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 7.
| [[Kasteel Rijsenburg|Rijsenburg]]
| 1240
| [[Bestand:Rijsenburg heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 1538
|
 
| [[Kasteel Sandenburg|Sandenburg]]
| 1320
| [[Bestand:Sandenburg wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 12.
| [[Kasteel Schalkwijk|Schalkwijk]]
| 1346
| [[Bestand:Schalkwijk wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 11.
| [[Kasteel Schonauwen|Schonauwen]]
| 1240
| [[Bestand:Schonauwen wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 6.
| [[Kasteel Sterkenburg|Sterkenburg]]
| 1261
| [[Bestand:Sterkenburg wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 22.
| [[Huis te Vleuten]]
| 1412
| [[Bestand:Vleuten wapen.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 46.
| [[Huis te Vliet (Oudewater)|Te Vliet]]
| 1456
| [[Bestand:Vliet wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 23-5-1539
| 60.
| [[Huis te Voorn|Voorn]]
| 1279
| [[Bestand:Voorn heerlijkheidswapen.svg|44px]]
|-
| 1680
|
 
| [[Vredelant]]
|
 
|-
| 7-11-1536
| 39.
| [[Vronestein]]
| 1300
|-
| 15-2-1538
| 47.
| [[Vuijlcop]]
| 1392
| [[Bestand:Vuilkoop wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 1642
|
 
| [[Wayenstein (Amerongen)|Wayenstein]]
| 1436
| [[Bestand:Waaienstein wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 15-2-1538
| 52.
| [[Weerdesteyn]]
| 1340
| [[Bestand:Weerdestein wapen.svg|44px]]
|-
| 1674
|
 
| [[Huis te Woudenberg (II)|Woudenberg]]
| 1310
| [[Bestand:Woudenberg wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 10.
| [[Wulven]]
| 1200
| [[Bestand:Wulven wapen 1745.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 9.
| [[Slot Zeist]]
| 1152
| [[Bestand:Coat of arms of Zeist.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 4.
| [[Kasteel Zuilenburg|Zuilenburg]] (Klein Zuilenburg)
| 1270
| [[Bestand:Zuilesteyn wapen 1694.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 33.
| [[Slot Zuylen|Zuylen]]
| 1247
| [[Bestand:Zuylen wapen klein.svg|44px]]
|-
| 27-10-1536
| 2.
| [[Huis Zuylenstein|Zuylenstein]]
| 1400
| [[Bestand:Zuilesteyn wapen 1694.svg|44px]]
|}

== Zie ook ==
* [[Havezate]] (de Drentse, Gelderse en Overijsselse variant)
* [[Stins]] (De Friese variant)
* [[Borg (opstal)|Borg]] (de Groningse variant)

== Bronnen ==
* P.C. de Boer en J. Dijkstra (2007), ''Utrecht. Vleuten, Huis te Vleuten'', in: Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 2004-2005, RotoSmeets GrafiServices, Utrecht, ISSN 1386-8527, blz. 166-181
* B. Olde Meierink, G. van Baaren en R.G. Bosch van Drakestein ''et al.'' (red) (1995), ''Kastelen en ridderhofsteden in Utrecht'', Matrijs, Utrecht, ISBN 9035450728
* R.J.F. van Drie (1986), 'Inhoud en gebruik van de begrippen ridderschap en ridderhofstad in het Nedersticht gedurende de 16de eeuw' in: ''Jaarboek Centraal Bureau voor Genealogie'' Deel 40, p. 67-99 ('s Gravenhage)

== Noten ==
{{References}}

[[Categorie:Kasteel in Utrecht (provincie)| ]][[Categorie:Ridderhofstad| ]]

Ridderhofstad - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Lijst van erkende ridderhofsteden Nedersticht (Utrecht) Het Utrechts Archief: Lijst van ridderhofsteden */