Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-10-08T13:58:20Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zijbalk Romeins leger}}
{{Zijbalk Romeinse cultuur}}
Het '''Romeinse leger''' (''exercitus Romanus'') zorgde deels voor de uitbreiding van de macht van [[Geschiedenis van Rome|Rome]] tot een [[Romeinse Rijk|wereldrijk]]. Zijn effectiviteit was te danken aan de bewapening, discipline, technieken en tactieken.

== Romeins Koninkrijk ==
Toen er in [[Romeinse koninkrijk|Rome]] nog koningen heersten, stelde een van hen, [[Servius Tullius]], volgens de legende de ''[[comitia centuriata]]'' in die de basis zou vormen van het Romeinse leger. Omdat in Italië, vooral bij de [[Etrusken]], een grote invloed van de [[Grieken]] heerste, is het mogelijk dat het leger toen veel weg had van het [[Oud-Griekse leger]] en de soldaten als [[hopliet]] waren bewapend, met een lange speer. Daarom was onder de Etruskische koningen de [[oude Griekenland|Griekse]] [[falanx]] de meest gebruikte strijdformatie. Tot aan de hervormingen van het leger door [[Gaius Marius]] zou het duren totdat het Romeinse volk een permanent (beroeps)leger had. Daarvoor werd een leger vaak gedeeltelijk opgetrommeld en ging het terug naar huis in de oogsttijd, want de meeste soldaten waren boeren. Voordat een leger op veldtocht vertrok werd het gezuiverd door het ritueel ''[[lustratio exercitus]]''.

=== Oorspronkelijke leger ===
Onder de eerste koning van Rome, [[Romulus (hoofdbetekenis)|Romulus]], bestond de Romeinse maatschappij uit ''[[gens|gentes]]'', die in 80 ''[[curia (bestuurlijke indeling)|curiae]]'' en drie ''[[Tribus (Rome)|tribi]]'' waren opgedeeld. Uit deze ''tribi'' werden 8000 ''pedites'' ([[infanterie]]) en 800 ''celeres'' ([[cavalerie]]) van aan hun ''gens'' gebonden mannen geselecteerd. De decimale indeling schijnt toen al te hebben bestaan, namelijk één cavalerie-eenheid per 10 infanterie-eenheden. Wel was er maar een legioen; het legioen was eigenlijk gewoon het hele leger. Oorspronkelijk bestond het Romeinse leger uit boeren, pas later werd er een beroepsleger gevormd. De reden daarvoor was dat bij afwezigheid van de man de boerderij vaak verliep. De gezinnen trokken vervolgens naar de steden, ze werden proletariërs genoemd. De invoering van een beroepsleger was bedoeld om te voorkomen dat er nog meer proletariërs kwamen. Beroepssoldaten waren ook een stuk effectiever doordat ze meer opleiding en training kregen.{{Bron?||2016|03|14}}

=== Hervormingen van Servius Tullius ===
Een belangrijk moment in de Romeinse geschiedenis was de introductie van het ''[[census]]'' onder [[Servius Tullius]]. Op grond van rijkdom verdeelde hij burgers in zes klassen. Uit dezen werden ''milites'' gerekruteerd naar de uitrusting die zij zich zouden kunnen veroorloven en de noden van de staat. Arme burgers werden vrijgesteld van dienstplicht, want ze konden hun uitrusting niet betalen en zouden niet gemotiveerd zijn.

Uit de rijkste klasse werd de zwaarbewapende infanterie gerekruteerd, uitgerust als de Griekse hopliet met helm, rond schild (''clipeus''), scheenplaten en borstplaat, alle van brons, die een speer (''[[hasta]]'') en zwaard (nog niet een ''gladius'') droegen. In de strijd volgden zij het principe van de ''[[acer triplex]]''. De eerste en tweede ''acies'' (linies), die waren samengesteld uit ''[[principes]]'' en ''[[hastati]]'', stonden vooraan opgesteld. De [[triarii]] of "derde rang", die uit ''veterani'' bestond, werd in reserve gehouden. Uit de naam ''hastati'', kunnen wij afleiden dat de ''hasta'', een speer, het wapen was dat de voorkeur genoot. De ''Triarii'' waren uitgerust met een lange speer of piek, een schild en zware pantser.

Manschappen uit de lagere klassen (''[[rorarii]]'' en ''[[accensi]]'') waren lichtbewapend met een werpspeer (''verutum''). Zij werden zonder twijfel ingezet voor inleidende schermutselingen, die verwarring moest zaaien onder de vijandelijke gelederen voor de werkelijke veldslag een aanvang nam.

Zowel de officieren als de cavalerie behoorden ofwel niet tot een van de zes klassen ofwel waren ze allemaal van de eerste klasse. Indien de adel boven de zes klassen stond, waren zij van ''senatores'' of ''[[equites]]''. De cavalerie bleef een aristocratisch bastion tot de introductie van de gemotoriseerde oorlogvoering.

== Romeinse Republiek ==
De [[Romeinse Republiek]] bestond van 509 tot 27 v Chr. In deze periode werd het leger verder verbeterd. Zo ontstonden er meerdere legioenen. Die werden geleid door twee [[consul (Rome)|consuls]], de [[Tribunus militum]], die verscheen in [[331 v.Chr.]]. Er werd soldij uitbetaald sinds [[396 v.Chr.]]. Zo werd het ook voor arme burgers mogelijk tot het leger toe te treden ([[107 v.Chr.]]). Een andere verandering was de uit gebruik name van de falanx, want de Romeinen hadden nu snel verplaatsbare legers nodig, vooral in hun oorlogen tegen de [[Samnieten]] en de [[Galliërs]].

=== Hervormingen van Marcus Furius Camillus ===
Begin [[4e eeuw v.Chr.]] zou volgens de Romeinen [[Marcus Furius Camillus]] het leger hebben hervormd en de ''[[legio]]nes'' hebben ingevoerd ter vervanging van de [[hoplieten]]. Voortaan kende men ''[[Manipel (Romeinse leger)|manipel]]s'' in het Romeinse leger. Dit werd nodig omdat het leger beter geplande operaties moest uitvoeren. Nu werden de soldaten niet meer ingedeeld volgens rijkdom, maar volgens ervaring. Ook hoefde men niet meer voor de eigen wapens te zorgen, want die werden nu geleverd door de staat. Een uitzondering waren de [[Equites]], die voor hun eigen [[paarden]] moesten zorgen.

=== Hervormingen van Publius Cornelius Scipio Africanus ===
Vanaf ongeveer [[210 v.Chr.]] zou een van Rome's grootste generaals, [[Publius Cornelius Scipio Africanus maior|Publius Cornelius Scipio]] als eerste zijn legers drillen tot een echte geduchte vechtmachine en haar aldus een zeker professionalisme geven. Dit zou de doorslag geven in de [[Tweede Punische Oorlog]].

=== Hervormingen van Gaius Marius ===
De belangrijkste innovatie van [[Gaius Marius]] rond [[100 v.Chr.]] was naast de vernieuwde indeling van de Romeinse legioenen, het feit dat voortaan ook uit de lagere sociale de klassen gerekruteerd kon worden. Het soldatenleven was voor mannen uit lagere klassen een relatief aantrekkelijker optie dan voor de wat rijkere Romeinen. Zo ontstond de [[beroepssoldaat]].

De eerste legioenen kenden vijf standaarden: [[Arend (roofvogel)|adelaar]], [[wolf (hoofdbetekenis)|wolf]], [[minotaurus]], [[Paard (dier)|paard]] en [[Beren (hoofdbetekenis)|beer]].<ref>''legioensadelaar-en-veldtekens'', via [https://web.archive.org/web/20200925165817/https://www.kalkriese-varusschlacht.de/nl/de-varusslag/romeinen/het-romeinse-leger/legioensadelaar-en-veldtekens/ kalkriese-varusschlacht.de]</ref> In [[104 v.Chr.]] schafte [[Gaius Marius|Marius]] alle veldtekens af met uitzondering van de adelaar, het symbool van [[Jupiter (god)|Jupiter]]. De standaarden waren erg belangrijk voor de legioenen. Het verliet de legerplaats pas als het legioen als geheel verder trok. Het waren belangrijke verzamelpunten tijdens veldslagen en het verlies ervan was een grote schande. Er werd bijvoorbeeld een enorme krachtinspanning geleverd om de adelaars die in [[53 v.Chr.]] verloren waren gegaan, terug te krijgen. Ook had een legioen vaak een eigen herkenningsteken.

Met het woord 'legioen' werd in eerste instantie het hele leger bedoeld. Pas in de [[4e eeuw v.Chr.]] bestond de strijdmacht uit meerdere legioenen. Vanaf de tijd van Marius bestond een legioen op volle sterkte uit tien [[cohort]]en met in totaal 5120 man. Een gewone cohort telde 480 soldaten, verdeeld over zes [[centurie|centuriën]] van 80 man, maar de eerste cohort van het legioen, waarin de beste soldaten zaten, bestond uit vijf dubbele centuriën van 160 man. Elke centurie werd aangevoerd door een [[Centurio (Romeins leger)|centurio]], een uit de manschappen afkomstige onderofficier.

De kleinste eenheid die zelfstandig kon opereren, was de uit twee centuriën bestaande manipulus (handvol). De centurie zelf viel weer uiteen in tien contubernii (tenten) van elk acht man sterk. De legioencommandant of ''[[Legatus legionis]]'', meestal een senator, had zeven hoofdofficieren onder zich - één ''[[praefectus]]'' en zes ''[[tribunus militum|tribuni militum]]''. Deze laatsten selecteerden de soldaten.

== [[Romeinse Keizerrijk]] ==
Het Romeinse leger tijdens het [[principaat]] vanaf [[27 v.Chr.]] is een directe voortzetting van het leger in de Romeinse Republiek. Alle hervormingen die [[Gaius Marius|Marius]] en anderen hadden ingevoerd, bleven gehandhaafd. De voornaamste wijzigingen waren dat de keizer nu opperbevelhebber van alle legioenen werd en de [[pretoriaanse garde]] werd ingevoerd. Het leger kreeg in toenemende mate een politieke rol, wat uiteindelijk culmineerde in het [[Vierkeizerjaar]] en later in de z.g. [[Soldatenkeizers]].

=== Het principaat===
====De burgeroorlogen en hun nasleep====
[[Imperator Caesar Augustus|Augustus]] schreef, in zijn [[Res Gestae divi Augusti|Res Gestae]], hoe hij op zeventienjarige leeftijd een leger ronselde om de Romeinse Republiek te bevrijden van de eeuwige twisten tussen verschillende politieke facties. De ongeveer 60 legioenen die in de burgeroorlog actief waren, werden gereorganiseerd, soms samengevoegd (de z.g. ''Gemina'' ("tweeling") legioenen waren hiervan het resultaat), soms opgeheven, veteranen kregen eervol ontslag, benoemde ''[[Legatus legionis|legati]]'' in alle provincies waar een legioen was gestationeerd en behield het ''[[imperium (Rome)|imperium]]'' aan zichzelf voor. Tevens richtte hij de [[pretoriaanse garde]] op, wat later nog serieuze consequenties zou hebben.

Anders dan republikeinse tijden, toen een legeraanvoerder bij zijn troepen was en door zijn aanwezigheid tot loyaliteit inspireerde (bijvoorbeeld [[Julius Caesar (hoofdbetekenis)|Gaius Julius Caesar]]), werd het mogelijk dat een aan de grens gestationeerde [[Romeins legionair|legionair]] gedurende zijn hele diensttijd de man voor wie hij vocht nooit te zien kreeg. Het grote gevaar was dus dat de legioenen trouw zouden zweren aan een populaire commandant en in opstand zouden komen, zoals ook inderdaad gebeurd is. Bijvoorbeeld in het beruchte [[vierkeizerjaar]] en de aanloop daarheen. Om de keizer in de gedachten van de troepen te houden werd een ''[[imaginifer]]'', een "beeltenisdrager" aan de legioenen toegevoegd en de legerleiding werd aan verwanten van Augustus, zoals [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en [[Tiberius Julius Caesar Augustus|Tiberius]] toevertrouwd en werd getracht het rijk uit te breiden tot aan de [[Elbe (rivier)|Elbe]]. De [[slag bij het Teutoburgerwoud]] in [[9]] na Chr., waarbij drie legioenen (het XVIIe, XVIIIe en XIXe) werden vernietigd, was de enige zware nederlaag die in deze tijd werd geleden. Sindsdien zijn de Donau en de Rijn in Germania de grenzen van het Romeinse Rijk gebleven.

====Onrust in de legioenen====
Het beleid van [[Imperator Caesar Augustus]] was tijdens zijn leven, en waarschijnlijk vanwege zijn reputatie, zeker succesvol, maar na zijn dood in [[14]] n.Chr. werden de eerste tekenen van onvrede in de legioenen zichtbaar. Verschillende legioenen in ''[[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]]'' en ''[[Germania Inferior]]'' kwamen in opstand. [[Tiberius Julius Caesar Augustus|Tiberius]] volgde het voorbeeld van Augustus door de legerleiding in handen van [[Germanicus Julius Caesar|Germanicus]] en [[Drusus Claudius Nero|Drusus]] te geven.

De oorzaken van deze opstanden, de grieven van de legionairs, zijn ons door [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]] overgeleverd<ref>[[Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]], ''[[Annales (Tacitus)|Annales]]'' I [[s:Annales/Boek I#XVI|16]]-29 en [[s:Annales/Boek I#XXXI|31]]-44.</ref> en hebben voornamelijk betrekking op de leefomstandigheden van de ''[[Romeins legionair|milites]]''. Men eiste een hogere soldij en een kortere diensttijd, ontslag voor veteranen, een einde aan de treiterijen door de [[Centurio (Romeins leger)|centurio]]'s en een regeling voor het afkopen van corvee-diensten, wat de legionairs een groot deel van hun soldij kostte.

Het meest verontrustende aan de situatie was dat de legioenen Germanicus aanboden hem tot [[Princeps]] uit te roepen. Dit was niet de eerste keer dat door militaire macht de leiding van het Romeinse Rijk werd betwist. Tenslotte deden [[Julius Caesar (hoofdbetekenis)|Gaius Julius Caesar]] en zijn tegenstanders niets anders. Nieuw was wel dat dit de eerste keer was dat de legioenen zelf het initiatief namen. Iets dat later in de aanloop tot het [[Vierkeizerjaar]] eerder regel dan uitzondering werd.

====De pretoriaanse Garde en haar commandanten====
In Rome kreeg de commandant van de pretoriaanse garde, [[Lucius Aelius Seianus]] die na de dood van Augustus was aangesteld, steeds meer invloed op Tiberius doordat hij, als enige bepaalde wie toegang tot de keizer had en wie niet. De keizer verbleef op [[Capri (eiland)|Capri]] en hoorde via Seianus wat er in Rome gebeurde. Hij stookte de gemoederen op tegen [[Vipsania Agrippina maior|Agrippina]], de weduwe van [[Germanicus]] en wist zich zelfs door een huwelijk aan de keizerlijke familie te verbinden.<ref>Tacitus, ''Annales'' [http://benbijnsdorp.info/ann04_1.html#4.12.1 IV 12], [http://benbijnsdorp.info/ann04_17.html#4.17.1 17], [http://benbijnsdorp.info/ann04_39.html#4.39.1 39-40], [http://benbijnsdorp.info/ann04_52.html#4.54.1 54]</ref> Uiteindelijk werd hij door Tiberius zelf ten val gebracht en op zijn orders terechtgesteld<ref>[[Lucius Cassius Dio|Cassius Dio]], LVIII 9-11, LXV 14.1-2; [[Flavius Josephus]], ''Antiquitates Iudaicae'' XVIII 181-182.</ref>, en, op voorstel van [[Caligula (hoofdbetekenis)|Caligula]] vervangen door [[Quintus Naevius Sutorius Macro|Macro]], die zo mogelijk nog erger was. Door hun directe toegang tot de princeps en hun vertrouwenspositie als lijfwacht, had de Garde een aanzienlijke macht, want zonder deze garde was een keizer zijn leven niet zeker. Zij waren de gewapende macht die de princeps in het zadel hield.

====Het Vierkeizerjaar====
De invloed van het leger, zowel de legioenen als de [[pretoriaanse garde]] clumineerde uiteindelijk in het [[vierkeizerjaar]]. Na de mislukte opstand van [[Vindex]] boden de legioenen hun (populaire) commandant [[Verginius Rufus]] tot drie keer toe het principaat aan, maar uiteindelijk is het [[Galba (keizer)|Servius Sulpicius Galba]] die, eveneens steunend op de legioenen de macht grijpt. De [[Julisch-Claudische dynastie]] is ten einde en de Romeinen beseffen dat men niet in Rome hoeft te zijn om keizer te worden. Zelfs de mythe dat het Julische huis direct van [[Venus (godin)|Venus]] afstamt en de princeps daarmee een goddelijk mandaat geeft, is niet langer een garantie.

De machtsgreep van [[Galba (keizer)|Servius Sulpicius Galba]] resulteert niet alleen in een bloedbad bij de [[Milvische Brug|Milviusbrug]] onder de ongewapende ''[[Romeins legionair|milites]]'' van het Eerste legioen ''classica'' dat door [[Nero (keizer)|Nero]] in allerijl was opgericht, maar heeft eveneens als consequentie dat Rome zelf nu onderdak biedt aan een grote hoeveelheid legionairs. Wat belangrijker is, de legioenen aan de noordelijke limes, met name in [[Germania Inferior]] beseffen dat hun macht groter is dan gedacht. Er is dan ook maar een gewetenloze commandant, [[Vitellius (keizer)|Aulus Vitellius]] voor nodig om een opstand te ontketenen. Ondertussen kiezen de pretoriaanse garde en de in Rome gelegerde troepen een andere kant en helpen [[Otho]] aan de macht. Galba en zijn beoogd opvolger [[Piso]] worden vermoord en het Romeinse Rijk valt opnieuw ten prooi aan een verschrikkelijke burgeroorlog.

Uiteindelijk is het [[Vespasianus]] die, gesteund door de legioenen uit het oostelijk gedeelte van het rijk, als overwinnaar, als men deze term mag gebruiken, uit de bus komt. Hij is een militair, een aangezien generaal die zijn sporen heeft verdiend met het neerslaan van de [[Joodse Oorlog|Joodse Opstand]]. De bedreiging van buitenaf, in de vorm van de [[Opstand van de Bataven]], wordt handig gebruikt om de legioenen af te leiden van hun politieke invloed en het rijk opnieuw te verenigen en de [[Flavische dynastie]] neemt zijn aanvang.

===Het dominaat===
Onder [[Diocletianus]] werd de macht van de pretoriaanse garde verminderd ([[284]]), om ten slotte door [[Constantijn de Grote]] (307 - 337) definitief te worden afgeschaft. Het zou ook Diocletianus zijn die het aantal [[Romeins legionair|legionairs]] optrok van 150.000-200.000 tot 350.000-400.000 man, hierbij eerder kiezen voor kwantiteit dan kwaliteit.
Onder het [[Dominaat]] werd het aantal legioenen vergroot en het [[Romeinse leger]] uitgebreid. Er is geen bewijs dat de legioenen in hun vorm wijzigden voor de [[Tetrarchie]], maar er is bewijs dat ze kleiner waren dan ze op papier zouden moeten zijn. De laatste vorm van het legioen vond zijn origine in de elitetroepen van de ''Legiones palatinae'' opgezet door [[Diocletianus]] en de Tetrarchs. Deze waren infanterie eenheden van rond de 1000 man, in plaats van de gebruikelijke 5000, inclusief cavalerie. Het leek meer op een flinke cohorte uit de oude tijd. Zulke een korps werd ook met een nieuwe naam ''[[numerus]]'' aangeduid. De eerste ''Legiones palatinae'' waren de ''Lanciarii'', ''Joviani'', ''Herculiani'' en de ''Divitenses''.

==Verder lezen==
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Exercitus.html {{Aut|W. Ramsay}}, art. Exercitus, in {{Aut|W. Smith}} (ed.), ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', Londen, pp. 489‑511.]
* {{Aut|M. Simkins}}, ''The Roman Army from Caesar to Trajan'', Oxford, 1984. {{ISBN|0850455286}} (herziene editie)
* {{Aut|B. Van Daele}}, ''Het Romeinse leger'', Leuven, 2003. {{ISBN|9058262243}}

==Zie ook==
* [[Legioen]]
* [[Auxilia]]
* [[Lustratio exercitus]]
* [[Laeti]]
* [[Comitatenses]]
* [[Limitanei]]
* [[Foederati]]
* [[Leger van het Romeinse Keizerrijk]]
* [[Leger van de Romeinse Republiek]]
* [[Leger van het Romeinse Koninkrijk]]
* [[Laat-Romeinse leger]]

==Externe link==
* [http://romans.etrusia.co.uk/roman_army_intro.php {{Aut|T. Wake}}, ''The Roman Army After Marius' Reforms. An Introduction'', Romans.Etrusia.co.uk (2006).]

== Noten ==
{{References}}

[[Categorie:Romeins leger| ]]

Romeins leger - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd