Colani op 31 okt 2024 om 11:00

2024-10-31T11:00:40Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Couronnement_d'un_prince_-_Sacramentaire_de_Charles_le_Chauve_Lat1141_f2v.jpg|thumb|250px|Een afbeelding uit het sacramentarium van Karel de Kale (Sacramentarium van Metz) uit ongeveer 870]]
Een '''sacramentarium''' is een boek met [[gebed]]en die de [[priester]] oplas tijdens de [[mis]].

Het was het boek voor de priester die de mis opdroeg en bevatte alle gebeden die hij moest zeggen, maar geen andere teksten. In de tijd dat deze boeken werden geschreven was het nog niet de gewoonte dat de priester bij het altaar de woorden herhaalde die het koor of de misdienaren zongen, zoals regel werd in de [[Tridentijnse Mis]]. Daarom bevatten sacramentaria alleen de [[collecte (gebed)|collecte]]n, [[prefatie]]s en de [[eucharistisch gebed|canon]], maar geen lezingen uit de Bijbel en ook geen [[introïtus]]sen, [[graduale]]s of [[offertorium|offertoria]].<ref name=CathEnc/>

Aan de andere kant voorziet het sacramentarium in gebruik buiten de mis. Omdat de boeken doen alsof de celebrerende priester gewoonlijk een [[bisschop]] is, voorzien ze hem de gebeden die hij nodig had bij [[ordinatie]]s, [[kerkwijding|kerk-]] en [[altaarwijding]]en en bij [[uitdrijving]]en, [[zegening]]en en [[wijding]]en die later in het [[Pontificaal]] en het [[Romeins Rituaal|Rituaal]] terechtkwamen.<ref name=CathEnc/>

De benaming ''sacramentarium'' is gelijkwaardig aan andere vergelijkbare vormen, zoals ''Liber Sacramentorum'' (bijvoorbeeld in het Gelasiaanse sacramentarium). De vorming van het woord is vergelijkbaar met het woord ''[[hymnarium]]'', een boek met [[hymne]]s. [[Gennadius van Marseille]] (5e eeuw) zegt over [[Paulinus van Nola]]: "Fecit et sacramentarium et hymnarium (= hij heeft zowel een sacramentarium als een hymnarium gemaakt)" (De viris illustribus, xlviii). Het woord ''sacramentum'' of ''sacramenta'' betekent in dit geval de [[mis]]. ''Sacramenta celebrare'' of ''facere'' is een gebruikelijke Latijnse term voor het opdragen van de mis.<ref>Zo merkt [[Augustinus van Hippo]] (overleden 430) op dat men "Sursum corda" "in sacramentis fidelium" zegt, wat betekent: gedurende de mis (De Dono Persev., xiii, 33), en twee Schismatici uit de 5e eeuw klagen bij keizer [[Gratianus]] en [[Theodosius I|Theodosius]] dat [[paus Damasus I]] (366-84) hen niet had toegestaan de mis op te dragen, maar dat ze het niettemin deden, omdat "salutis nostræ sacramenta facienda sunt" (Faustinus and Marcellinus, "Lib. prec. ad Imp." in P. L., XIII, 98; cf. Probst, "Die ältesten röm. Sakram.", 20-1).</ref>.<ref name=CathEnc/>

==Neergang van het sacramentarium==
Andere boeken die bij de viering van de mis werden gebruikt waren het [[graduale#Boek|graduale]] (vooral [[psalm]]teksten, met toegevoegde muzieknoten), het [[evangeliarium]] of evangelieboek en het [[epistolarium]], dat de andere teksten van het [[Nieuwe Testament]] bevatte, met de nadruk op de [[brieven van Paulus]].

In de latere middeleeuwen begon men deze boeken te combineren, zodat de priester de mis kon opdragen zonder hulp van koor of andere helpers. Dit leidde tot de verschijning van het ''Missale plenum'' ("vol of geheel missaal") dat alle teksten van de mis bevat (echter zonder de muziek voor het koor).

[[Paus Pius V]] liet in 1570 een officiële versie van het missaal uitgeven dat bekendstaat als het [[Romeins missaal]].

Gehoor gevend aan het [[Tweede Vaticaanse Concilie]] liet [[paus Paulus VI]] het aantal Bijbelteksten dat tijdens de mis gelezen diende te worden aanmerkelijk verhogen, net als, hoewel in mindere mate, het aantal gebedsformules. Dit leidde ertoe dat de lezingen weer in een apart boek terechtkwamen: het [[lectionarium]]. Een los evangelarium met extracten uit het lectionarium wordt aanbevolen maar is niet verplicht. Het Romeinse missaal bleef echter uitgebreide rubrieken behouden en ook antifonen enzovoort die niet in het sacramentarium stonden.

==Overgeleverde sacramentaria==
Een aantal sacramentaria, hoofdzakelijk uit de Romeinse ritus, bestaat nog steeds, geheel dan wel deels. De drie belangrijkste hiervan zijn het Leonische, het Gelasiaanse en het Gregoriaanse. Hun ouderdom, schrijver, plaats van herkomst en oorspronkelijke doel is onderwerp van heftig debat.<ref name=CathEnc/>
De meeste van de hierna genoemde exemplaren zijn voorzien van [[Illuminatie (boeken)|illuminaties]].

===5e/6e eeuw===
* Leonisch sacramentarium van [[Paus Leo I|paus Leo de Grote]] (440-461) - in het Latijn "Leonianum" of "Veronense"
* Gelasiaans sacramentarium van [[paus Gelasius I]] (492-496) - sommigen dateren het echter in de vroege 8e eeuw

===7e eeuw===
* Sacramentarium van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] (590-604) - "Gregorianum"
* Sacramentarium van bisschop Marinianus van [[Ravenna (stad)|Ravenna]] (595-606?)
* Gallicaans sacramentarium - "Gallicanum"

===8e eeuw===
* Sacramentarium bekend als het "Gregorianum-Hadrianum", waarvan wordt gezegd dat [[Karel de Grote]] (768-814), het van [[paus Adrianus I]] (772-795) kreeg, toen Karel de liturgie in zijn Frankische gebieden wilde uniformeren.
* Sacramentarium van [[Bobbio]]
* Sacramentarium van [[Pepijn de Korte]] - Gelasiaans type
* Sacramentarium van Gellone - ca. 780
* Sacramentarium van [[Arbeo]], bisschop van [[Freising (stad)|Freising]] († 783)
* Sacramentarium van [[Abdij Rheinau|Rheinau]] - ca. 795/800
* Sacramentarium van [[Angoulême (stad)|Angoulême]] - Gelasiaans type
* Sacramentariumy van [[Monza (stad)|Monza]]

===9e eeuw===
* Sacramentarium van [[Amiens (stad)|Amiens]]
* Sacramentarium van [[Abdij van Sint-Albanus (Mainz)|Abdij van Sint-Albanus]] te [[Mainz]]
* Sacramentarium van [[Trente (stad)|Trent]] - "Codex Tridentinus"
* Sacramentarium van [[Autun]] - "Codex Augustodunensis", ca. 845
* Sacramentarium van [[Drogo van Metz|Drogo]] (801-855) - 850
* Sacramentarium van [[Metz]] - waarschijnlijk vervaardigd voor [[Karel de Kale]]: het bevat een miniatuur van zijn kroning
* Sacramentarium van [[Abdij van Echternach|Echternach]]
* Sacramentarium van Pamelius

===10e eeuw===
[[Bestand:Meister des Sakramentars von St. Gereon 001.jpg|thumb|Sacramentarium van Sint-Gereon]]
* Sacramentarium van [[Abdij Petershausen]] ([[Konstanz (stad)|Konstanz]])
* Sacramentarium van [[Fulda (stad)|Fulda]]
* Sacramentarium van Sint-Gereon

===11e eeuw===
* Sacramentarium van bisschop Warmondo
* Sacramentarium van [[Figeac]]
* Sacramentarium van [[Venetië (stad)|Venetië]]
* Sacramentarium van [[Salzburg (stad)|Salzburg]]
* Sacramentarium van [[Abdij van Saint-Wandrille]]
* Sacramentarium van [[Regensburg (stad)|Regensburg]]
* Sacramentarium van [[Minden]] of van bisschop Sigebert (1022-1036)
* Sacramentarium van [[Abdij van Sankt Gallen|Sankt Gallen]] (met beroemde miniatuur van [[Pinksteren]])
* Sacramentarium van [[Lorsch]]
* [[Sacramentarium van Tyniec]]

===12e eeuw===
* Sacramentarium van [[Tours (Indre-et-Loire)|Tours]]
* Sacramentarium van Ratmann - 1159
* Sacramentarium van [[Abdij Millstatt|Millstatt]] - 1170/1180

===13e eeuw===
* Sacramentarium van abt Berthold ([[abdij Weingarten]]) - 1217
* Sacramentarium of Hainricus Sacrista - ca. 1220

Daarnaast:
* Sacramentarium van Biasca ([[Ambrosiaanse ritus]])
* Sacramentarium van Sint-Paulus
* Sacramentary van [[Brescia (stad)|Brescia]]
* Sacramentarium van [[Essen (Noord-Rijnland-Westfalen)|Essen]]
* Sacramentarium van [[Chantilly (Oise)|Chantilly]]
* Sacramentarium van [[Jena (Duitsland)|Jena]]
* Sacramentarium van [[Praag]]
* Sacramentarium van [[Beauvais]]
* Sacramentarium van Remedius - Gelasiaans type
* Sacramentarium van [[Abdij Maria Laach|Maria Laach]]

==Trivia==
Sinds de late 20e eeuw wordt het Engelse equivalent ''sacramentary'' in de [[Verenigde Staten]] ook gebruikt als naam voor de Engelse vertaling van het [[Romeins missaal]], hoewel historisch gezien een missaal geen sacramentarium is.<ref name=CathEnc>[http://www.newadvent.org/cathen/09296a.htm Liturgical Books], lemma in [[Catholic Encyclopedia]], 1913</ref>

==Noten==
{{References}}

==Zie ook==
* [[Romeins missaal]]
* [[Mis (liturgie)|Mis]]
* [[Romeinse ritus]]
* [[Pre-Tridentijnse ritus]]
* [[Mis van Paulus VI]]
[[Categorie:Liturgisch voorwerp in de katholieke kerk]]

Sacramentarium - Bewerkingsoverzicht

Colani op 31 okt 2024 om 11:00