Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-03-28T16:02:32Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Wapenkaart schepenen Rotterdam.jpg|thumb|Wapenkaart schepenen van [[Rotterdam]] van 1669 - 1811]]
Een '''schepenbank''' was tijdens de [[middeleeuwen]] en het [[ancien régime]] een bestuurlijke instelling met bijzondere bevoegdheden toegekend door de koning of feodale heer van het betreffende grondgebied. Het begrip is samengesteld uit het woord ''schepen'', de naam voor een persoon met een bestuurlijke functie, en ''bank'', letterlijk zitplaats of zittingsplaats. De precieze taken en bevoegdheden van een schepenbank verschilden per leenheer, per grondgebied en door de tijd, maar het concept was vanaf ongeveer 1100 alom verbreid in de Lage Landen, met als voornaamste taken lagere rechtspraak, handhaving van de orde, bestuur en het bezegelen en bewaren van privaatrechtelijke documenten.<ref>{{Citeer boek |titel=Gouden eeuwen - Stad en samenleving in de Lage Landen (1100-1600) |auteur=Anne-Laure Van Bruaene, Bruno Blondé en Marc Boone (red.) |url= |uitgever=Academia Press, Gent |datum=2016 |isbn=78 90 382 2589 0 |hoofdstuk=Inleiding - Verstedelijking en stadsbiografie |hoofdstukurl=https://www.lannoo.be/sites/default/files/books/issuu/9789038225890.pdf}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.taxandriavzw.be/schepenakten-turnhout.html |titel=Schepenakten Turnhout 1342 tot 1460 |bezochtdatum=2023-11-10 |werk=Taxandria VZW |taal=nl}}</ref>

Het bestuursorgaan is voorloper van de huidige [[college van burgemeester en schepenen]] in België en het [[college van burgemeester en wethouders]] in Nederland maar de taken en bevoegdheden van de huidige colleges verschillen sterk met die van de schepenbank.

== Rechtspraak ==
[[Bestand:Tekening van schepenbank met muurschildering - Zutphen - 20226492 - RCE.jpg|thumb|Schepenbank Zutphen, pentekening]]
Het historische gebied van de [[Nederlanden|Lage Landen]] valt ongeveer samen met het huidige grondgebied van [[Nederland]], [[België]], [[Luxemburg (land)|Luxemburg]] en een groot deel van Noord-Frankrijk, in de middeleeuwen was dit bestuursrechtelijk een lappendeken van grote en kleine vorstendommen en heerlijkheden. Schepenen werden in de 9e eeuw aangesteld door de Frankenkoning [[Karel de Grote]] en kregen een [[rechterlijke macht|rechterlijke taak]] wat personen en [[goederen]] aanging die binnen hun grondgebied vielen, een veelal landelijke omgeving met een bevolking die leefde van landbouw en veeteelt.<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/topic/Germanic-law/Rise-of-feudal-and-monarchial-states |titel=Germanic law - Feudalism, Monarchies, Customary Law {{!}} Britannica |bezochtdatum=2023-11-10 |werk=www.britannica.com |taal=en}}</ref>

In de elfde eeuw kwam in de noordelijke streken een urbanisatiegolf op gang die het natuurlijke en bestuurlijke landschap veranderde. Er vond een herinrichting plaats die was opgebouwd rond de behoeften van een stedelijke markteconomie. De streken Artesië en Vlaanderen namen het voortouw, in de vijftiende eeuw was dat Brabant en in de loop van de zestiende eeuw waren het Holland en Zeeland. Vooral in de [[Stad|steden]] kregen de schepenbanken meer taken en bevoegdheden dan alleen rechtspraak. Als recht gold oorspronkelijk het regionaal gewoonterecht, dat werd langzaam aangevuld met nieuw ontwikkeld handelsrecht, gebaseerd op het oude Romeinse recht.<ref name=":0" />

Naargelang de graad van de jurisdictie (hogere, middele of lagere jurisdictie) was de schepenbank bevoegd om bepaalde [[misdrijf|misdrijven]] tot een zekere kapitaalwaarde te berechten en uitspraak te doen in [[civiele rechtspraak|burgerlijke geschillen]]. De schepenbank kon worden voorgezeten door een [[Meier (bestuur)|meier]] die dan optrad als [[openbaar aanklager]]. Criminele zaken konden in de [[hoge jurisdictie|hogere jurisdictie]] tot haar bevoegdheid behoren, maar met uitzondering van overtredingen waarvoor lijfstraffen golden. Deze rechtspraak werd meestal waargenomen door hogere landsheerlijke functionarissen, zoals grootbaljuws, hoofdschouten, [[Schout|drossaard]]s, of [[amman (functie)|amman]].

[[Bestand:Schepenbank oirsbeek.jpg|miniatuur|Gebouw van de schepenbank te [[Oirsbeek]]]]

De rechtspraak werd steeds formeler en de schepenen kregen bijstand van een [[schout]], die verantwoordelijk was voor het handhaven van de orde en het uitvoeren van vonnissen. In de late middeleeuwen kregen schepenbanken hun eigen gebouwen, zoals het schepenhuis, en kregen ze een eigen zegel, waarmee officiële documenten werden bekrachtigd.

Omstreeks 1500 groeide Mechelen uit tot centrale residentiestad dat het gezag voerde over een grote groep van grondgebieden, van Holland tot Luxemburg. Daar zetelde vanaf 1473 het hooggerechtshof, de [[Grote Raad van Mechelen|Grote Raad]] genoemd. Onder [[keizer Karel V]] werd het bestuurlijk centrum veplaatst naar Brussel, desalniettemin behielden de diverse gewesten en de afzonderlijke steden met hun schepenbanken veel van hun traditionele privileges en prerogatieven.

=== Taakomschrijving ===
In het algemeen ging het bij de rechtspraak als volgt:
* De leden van de schepenbank noemt men de ''schepenen'', wier verkiezing eveneens ter goedkeuring aan de heer moest voorgelegd worden. Samen met de voorzitter formuleerden de schepenen een vonnis. Er werd aanvankelijk geoordeeld naar het plaatselijk [[gewoonterecht]]. Een beslissing van de schepenbank kon slechts worden aangevochten door ten hoofde te gaan bij een hoofdbank die dezelfde [[costume]] volgde. Dit is te vergelijken met de hedendaagse beroepsprocedure, evenwel met dit verschil dat een schepenbank soeverein bleef. Een wijzigbaar vonnis werd gewoon als advies teruggestuurd vanuit de hoofdbank, waarna de schepenbank eventueel haar vonnis wijzigde. Een schepenbank telde afhankelijk van de vorm van jurisdictie vier of zeven schepenen (hoewel ook andere aantallen mogelijk waren). De schepenen kwamen veelal uit de leidinggevende geslachten. Een schepenambt bleef soms eeuwenlang in een familieverband verankerd.
* De [[griffier (volksvertegenwoordiging)|griffier]] (ook secretaris of gerechtsschrijver) was samen met de voorzitter wellicht het best vertrouwd met de afhandeling van een juridische zaak en de kennis van het gewoonterecht. Hij noteerde de protocollen en hield registers bij van de registreerde akten. Bij de griffier kon men terecht voor afschriften van een [[akte (notarieel)|akte]] (een zogenaamde ''grosse''). In kleine heerlijkheden verzorgde hij ook de inning van de [[grondbelasting]] (''cijns'') ten behoeve van de dorpsheer.
* Bij de schepenbank behoorde ook dikwijls een ''bode'', ''preter'' of ''vorster'', die eveneens door de bezitter van de jurisdictie werd benoemd. Hij fungeerde als bode voor de meier, maar werd ook belast met politionele taken te vergelijken met het ambt van [[veldwachter]]. Hij verzorgde ook de publicatie van vonnissen (veelal door proclamatie en aanplakken van het vonnis op de kerkdeur), het omroepen van berichten, toezicht op jacht, visserij, landlopers, herbergen, etc.

== Bestuurlijke en openbare taken ==
[[Bestand:HUA-32419-Interieur van de schepenbank in het voormalige huis Groot Lichtenberg in het stadhuis van Utrecht waar de schutterij de eed op het nieuwe regeringsreg.jpg|thumb|Schepenbank Utrecht, waar de schutterij de eed op het nieuwe regeringsreglement wordt afgenomen (ca 1780)]]
De schepenbank kreeg ook tal van bestuurlijke en openbare taken. De vrijwillige rechtspraak, waartoe overdracht van [[onroerend goed]] (''goedenissen'') en erfverdelingen (''lotingen'') behoorden, ging plaatsvinden voor de schepenbank, die hierop een registratierecht (''pontpenning'') mocht heffen. Ook het bezegelen en bewaren van privaatrechtelijke overeenkomsten en testamenten werd door de schepenbank gedaan.

Op regelmatige [[geërfdendag]]en (ook ''gouwdagen'' genoemd) bespraken ze het gemeentebeleid. Dit omvatte ook de organisatie van de inning van zekere [[belasting (fiscaal)|belastingen]] die verschuldigd waren aan de heer, de aanstelling van [[onderwijs|onderwijzer]]s en [[vroedvrouw]]en, het zorg dragen voor de begaanbaarheid van wegen en waterlopen (''belijden'' genoemd), beheren van gemeentegronden en het verzekeren van de veiligheid van stad en [[dorp]].

Omstreeks 1500 groeide Mechelen uit tot centrale residentiestad dat het gezag voerde over een grote groep van grondgebieden, van Holland tot Luxemburg. Daar zetelde vanaf 1473 het hooggerechtshof, de [[Grote Raad van Mechelen|Grote Raad]] genoemd. Onder [[keizer Karel V]] werd het bestuurlijk centrum veplaatst naar Brussel, desalniettemin behielden de diverse gewesten en de afzonderlijke steden met hun schepenbanken veel van hun traditionele privileges en prerogatieven.

== Bundeling van macht ==
[[Bestand:Schepenbankregister Leuven.jpg|thumb|Schepenbankregister Leuven]]
De schepenen kregen in de loop der tijd veel macht aangezien zij zowel de regels voor hun grondgebied mochten opstellen als handhaven. Het waren vertegenwoordigers van een vorst of heer, maar in de praktijk werd het schepenambt gemonopoliseerd door een netwerk van welgestelde families zoals in Leuven de [[Zeven geslachten van Leuven|Zeven geslachten]] en in Brussel de [[Zeven geslachten van Brussel|Zeven Geslachten]], die er een levenslange en erfelijke benoeming van maakten.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent |auteur=W.P. Blockmans |url=https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/70573/galley/194810/view/ |datum=1987 |hoofdstuk=Het wisselingsproces van de Gentse schepenen tijdens de 15de eeuw |doi=10.21825/hmgog.v1i0.592}}</ref> De strijd om de toegang tot dit sleutelambt te verruimen, al dan niet in samenwerking met de vorst, leidde tot het invoeren van annaliteitsregelingen of jaarlijkse vernieuwing: in 1194 in [[Atrecht]], dan in [[Doornik]] (1195), [[Ieper]] (1209), [[Gent]] (1212), [[Rijsel]] (1224), [[Dowaai]] (1228) en [[Brugge]] (1241).<ref>[[Marc Boone]] en [[Jelle Haemers]], "Bien commun: bestuur, disciplinering en politieke cultuur" in: ''Gouden eeuwen. Stad en samenleving in de Lage Landen, 1100-1600'', eds. Anne-Laure Van Bruaene, Bruno Blondé en Marc Boone, 2016, p. 138-140</ref>

==== Gent ====
In [[Gent]] was de adel minder sterk vertegenwoordigd maar ook hier speelden enkele families een grote rol.<ref name=":1" /><ref>Blockmans noemt van de ca 40 poorterfamilies de familienamen Borluut, Utenhove, Sersanders of Sersymoens en Vaernewijc. </ref> Het [[Charter van Snelis (1301)|Charter van Senlis (1301)]] bepaalde dat er in Gent twee schepenbanken waren en legde regels vast voor benoeming van de leden. De schepenbank van de Keure was de belangrijkste, deze was bevoegd tot het bestuur, het voeren van het financiële beleid en recht doen in strafzaken. De Gedele was iets minder belangrijk en was verantwoordelijk voor voogdijen en erfeniskwesties. Men kon de functie van schepen slechts gedurende één jaar uitoefenen, dan kon men wisselen in de andere schepenbank en daarna was er een verplichte pauze van minstens een jaar.<ref name=":1" /> Een deel van de functionarissen en de voorzitters mocht uit de gegoede stand van de [[Poorter|poorterij]] komen, een groter deel ging aan de stand van ambachtslieden, waaruit ook de twee [[Deken (gilde)|overdekens]] kwamen die veel invloed hadden. Mensen uit de poorterij vervulden vaak meerdere functies en bleven langer op hogere posten. Slechts een deel van de functionarissen was geschoold [[jurist]].

== Einde ==
Onder invloed van de Franse Revolutie in 1789 en het aflopen van het ancien regime verdwenen de schepenbanken. In de Nederlanden gebeurde dit tijdens de Franse Tijd (1795-1814), toen [[Napoleon Bonaparte]] de Nederlanden bezetten.

==Zie ook==
* [[Vierschaar]]

== Voetnoten ==
{{references}}
[[Categorie:Historische rechtbank]]
[[Categorie:Rechtsgeschiedenis]]
[[Categorie:Feodaal recht]]
[[Categorie:Bestuursrecht]]

Schepenbank - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd