Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-03-15T10:19:31Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox hoogleraar
| naam = Sonja Witstein
| afbeelding = WitsteinvdPlank1975.jpg
| onderschrift = Witstein (1975)
| volledige naam = Sonja Fortunette Witstein
| geboortedatum = [[22 mei]] [[1920]]<ref name="stolper-dordt">{{Citeer web |url=https://stolpersteine-dordrecht.nl/het_voorbije_joodse_dordrecht_familie_witstein.html |titel=Het voorbije Dordrecht - Toen de oorlog was uitgeraasd, bleek nog een van de Dordtse Witsteinen in leven |bezochtdatum=2024-03-30 |website=Stolpersteine Dordrecht |citaat=Zij kregen op 22 mei 1920 dochter Sonja Fortunette. Over deze latere hoogleraar Nederlandse letterkunde dr. S.F. Witstein, gepromoveerd op het proefschrift Funeraire poëzie in de Nederlandse Renaissance (Assen, 1969) [...] In 1975 werd Sonja Fortunette Witstein benoemd tot hoogleraar Nederlandse letterkunde tot de Romantiek, aan de toenmalige Rijksuniversiteit Leiden. Krol: "Na een veel te kort, maar niettemin invloedrijk hoogleraarschap overleed zij in 1978, op 58-jarige leeftijd." Het was op 11 juli. [...] Sonja Witstein overleed in 1978 in Alphen aan den Rijn, 58 jaar oud.}}</ref>
| geboorteplaats = [[Rotterdam]]<ref name="stolper-dordt" />
| overlijdensdatum = [[11 juli]] [[1978]]<ref name="stolper-dordt" />
| overlijdensplaats = [[Alphen aan den Rijn (plaats)|Alphen aan den Rijn]]<ref name="stolper-dordt" />
| doodsoorzaak =
| nationaliteit = {{NL}}
| wetenschapsgebied = letterkunde van de zeventiende eeuw
| universiteit = [[Universiteit Utrecht]] en [[Universiteit Leiden]]
| promotor = [[W.A.P. Smit]]
| soort hoogleraar = [[gewoon hoogleraar]]
| beroep =
| bekende werken =
| handtekening =
| religie =
| hobby =
| website =
}}
'''Sonja Fortunette Witstein''' ([[Rotterdam]], [[22 mei]] [[1920]] - [[Alphen aan den Rijn (plaats)|Alphen aan den Rijn]], [[11 juli]] [[1978]]) was een Nederlands [[Letterkunde|letterkundige]]. Zij specialiseerde zich als [[literatuurwetenschap]]per in de [[renaissanceliteratuur]] en schreef een [[Novelle (proza)|novelle]] en enige [[Kort verhaal|korte verhalen]]. Ze was in de beginperiode actief lid en bestuurslid van het [[COC Nederland|COC]] en heeft zo, samen met anderen, het COC vormgegeven.

== Vroege leven ==
Sonja Witstein werd geboren in Rotterdam,<ref name="stolper-dordt" /> groeide op in [[Den Haag]] en verhuisde met haar ouders naar [[Amersfoort]],<ref name="stolper-dordt" /> waar ze eindexamen deed aan het [[Stedelijk Gymnasium Johan van Oldenbarnevelt]].<ref name=":1">{{Citeer web |url=https://www.herdenkingsstenenamersfoort.nl/slachtoffers/jacob-samuel-witstein/ |titel=Jacob Samuel Witstein |bezochtdatum=2024-03-30 |uitgever=Stichting Herdenkingsstenen Amersfoort}}</ref> Eind 1942<ref name=":1" /> of in 1943<ref name=":2">{{Citeer web |url=https://www.hansvervoort.nl/Artikelen/article/36/Sonja-Witstein---Bekentenis-aan-Julien-Delande-1986- |titel=Sonja Witstein - Bekentenis aan Julien Delande (1986) |auteur=Hans Vervoort |datum=1986-11-28 |bezochtdatum=2024-03-30 |werk=[[NRC (krant)|NRC Handelsblad]] |via=HansVervoort.nl}}</ref><ref name=":4">{{Citeer web |url=https://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Witstein |titel=Witstein, Sonja Fortunette (1920-1978) |auteur=Arno van der Valk |datum=2018-01-11 |bezochtdatum=2024-03-30 |website=[[Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland]] - [[Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis]] - [[Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen]]}}</ref> moesten ze [[Onderduiken (Tweede Wereldoorlog)|onderduiken]]. In haar onderduikperiode schreef Sonja Witstein ''Bekentenis aan Julien Delande''.<ref name=":3">{{Citeer web |url=https://www.queerustories.nl/ookzo/1920-1978-sonja-witstein/ |titel=1920-1978 Sonja Witstein COC-bestuurder en letterkundige |auteur=Maurice van Lieshout |bezochtdatum=2024-03-30 |website=QueerUStories}}</ref><ref name=":2" /> De familie werd verraden. Sonja Witstein verklaarde na de oorlog dat zijzelf en haar ouders in juni 1944 in Den Haag zijn opgepakt. Ze werden naar [[Kamp Westerbork]] weggevoerd.<ref name=":1" /> Met het laatste transport van Joden vanuit kamp Westerbork op 3 september 1944, waarin ook [[Anne Frank]] zat,<ref>{{Citeer web |url=https://www.annefrank.org/nl/over-ons/nieuws-en-pers/nieuws/2019/9/3/het-laatste-transport-vanuit-westerbork-naar-ausch/ |titel=Het laatste transport vanuit Westerbork naar Auschwitz |bezochtdatum=2024-03-30 |website=Anne Frank Stichting}}</ref> werd Sonja Witstein met haar ouders getransporteerd naar het concentratiekamp [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], waar ze werden geïnterneerd.<ref name="stolper-dordt" /> Haar ouders werden daar op 6 september 1944 [[Gaskamer (Tweede Wereldoorlog)|vergast]].<ref name="stolper-dordt" /> Als enige van de familie overleefde Sonja Witstein het concentratiekamp. Voor haar ouders zijn gedenkstenen geplaatst bij hun voormalige huis in Amersfoort.<ref name=":1" />

== ''Bekentenis aan Julien Delande'' ==
Sonja Witstein gaf het door haar in onderduik geschreven manuscript van ''Bekentenis aan Julien Delande'' in bewaring aan dichter Louis Tiessen. Tiessen vermoedde dat Witstein in de oorlog was omgekomen en bood het manuscript na de bevrijding aan bij [[Uitgeverij Contact]]. Nadat Witstein contact met Tiessen had opgenomen, zocht Witstein contact met de uitgeverij voor een voorschot en een contract en werd de novelle gepubliceerd.<ref>{{Citeer web |url=https://literatuurmuseum.nl/nl/ontdek-en-beleef/literatuurlab/online-exposities/de-achterkant-van-de-bevrijding/de-terugkeer-van-een-joodse-schrijfster |titel=De terugkeer van een Joods schrijfster |bezochtdatum=2024-03-30 |website=[[Literatuurmuseum]] - Online expositie 'De achterkant van De bevrijding - Literair leven na de oorlog' - IV. Wederopbouw}}</ref><ref name=":4" /> Later werden nog enkele korte verhalen van haar hand gepubliceerd.

== Queer leven ==
In haar studententijd ontdekte Sonja Witstein haar homoseksualiteit en vanaf de oprichting in 1950 was Witstein lid van het COC.<ref name=":4" /> Ze was in 1951 de eerste vrouw in het bestuur van de COC-afdeling Utrecht.<ref name=":6">{{Citeer web |url=https://cocmiddennederland.nl/leer-coc-midden-nederland-kennen |titel=Leer COC Midden Nederland kennen |bezochtdatum=2024-03-30 |website=COC Midden-Nederland}}</ref><ref>{{Citeer tijdschrift |auteur=Maurice van Lieshout |titel=Cultuur, ontspanning en confrontatie - De eerste dertig jaar van het Utrechtse COC, 1950 - 1979 |url=https://oud-utrecht.nl/images/pdf-bestanden/Tijdschrift/TSOU-2019-03-LR.pdf |jaargang=92 |tijdschrift=Oud Utrecht - themanummer Lust en Liefde |datum=2019-06}}</ref> In die tijd was het bestuur genoodzaakt om alle activiteiten in het geheim te organiseren. In de werfkelder van [[Ina Boudier-Bakker]] aan de [[Oudegracht (Utrecht)|Oudegracht]] in Utrecht waren wekelijkse bijeenkomsten. De meeste leden hadden schuilnamen en verkregen toegang middels een ledenkaart, waar enkel een letter en een getal op stond.<ref name=":6" />

In 1952-1953 zat ze in het landelijk hoofdbestuur van het COC.<ref name=":4" /> Ze schreef voor het COC-tijdschrift ''Vriendschap'' onder het pseudoniem Tine van der Velde.<ref>{{Citeer web |url=https://www.dbnl.org/tekst/zuid004krit01_01/kll00645.php |titel=Kritisch lexicon van de moderne Nederlandstalige literatuur(1980-2015) - Sonja Witstein |auteur=Sander Bax, Hugo Brems, Tom van Deel, Ad Zuiderent |bezochtdatum=2024-03-30 |website=[[Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren]] (DbNL)}}</ref> In het COC lag in deze periode het percentage vrouwelijke leden nog onder de 10 procent en binnen de vereniging namen ze, net als in de samenleving als geheel, een ondergeschikte plaats in. Witstein probeerde de positie van vrouwen in het COC te versterken. Zo organiseerde ze debatten en lezingen, onder andere met [[Anna Blaman]], over lesbisch zijn.<ref name=":3" /> In april 1950 schreef Sonja Witstein een bewonderende brief aan Anna Blaman over haar novelle ''De kruisvaarder''. In die tijd studeerde ze [[Neerlandistiek|Nederlandse taal- en letterkunde]] aan de [[Universiteit Utrecht]].<ref name=":7">{{Citeer web |url=https://www.schrijversinfo.nl/witsteinsf.html |titel=Sonja Witstein Profiel |bezochtdatum=2024-03-30 |website=schrijversinfo.nl}}</ref> Haar briefwisselingen met Blaman en [[Emmy van Lokhorst]] zijn later gepubliceerd door Blaman onder de titel ''Ik schrijf het je grof-eerlijk''.<ref>''Ik schrijf het je grof-eerlijk. Briefwisseling met Emmy van Lokhorst en Sonja Witstein''. Uitgegeven door Anna Blaman. Meulenhoff, Amsterdam, 1988.</ref><ref name=":5">{{Citeer web |url=https://www.dbnl.org/tekst/_jaa006199601_01/_jaa006199601_01_0007.php |titel=Is dit ernst of flirt? Vier brieven van Sonja Witstein aan Anna Blaman, 1950-1951 |auteur=Aad Meinderts |datum=1996 |bezochtdatum=2024-03-30 |website=[[Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren]] (DbNL)}}</ref> Er zijn maar vier brieven van Witstein bewaard gebleven.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> Of er een romantische relatie was tussen Blaman en Witstein is onduidelijk; hoewel sommige bronnen spreken van een korte relatie<ref name=":3" /> is ook duidelijk dat er afstand tussen hen bleef.<ref name=":5" />

== Latere leven ==
Zij doceerde van 1954 tot 1956 Nederlands aan het [[Utrechts Stedelijk Gymnasium]].<ref name=":7" /> Vervolgens werd ze [[wetenschappelijk medewerker]] aan de [[Universiteit Utrecht]], eerst aan het Instituut De Vooys en vanaf 1964 aan het Instituut voor vergelijkend literatuuronderzoek. Ze [[Wetenschappelijke promotie|promoveerde]] in 1969 bij [[W.A.P. Smit]] in Utrecht op een studie over [[Grafkunst|funeraire]] poëzie. In 1975 volgde ze [[Carlo Allard Zaalberg|C.A. Zaalberg]] op als [[hoogleraar]] aan de [[Universiteit Leiden]] met als leeropdracht de [[Nederlandse literatuur|Nederlandse letterkunde]] tot aan de [[Romantiek (literatuur)|romantiek]]. Daarbij richtte ze zich op de renaissanceliteratuur, in het bijzonder die van de [[17e eeuw]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003199301_01/_jaa003199301_01_0017.php |titel=Sonja Fortunette Witstein |auteur=Ton Harmsen |datum=1993 |bezochtdatum=2024-03-30 |website=[[Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren]] (DbNL)}}</ref>

[[G.L. Durlacher]], eveneens overlevende van de nazi-vernietigingskampen, was als student [[geneeskunde]] ('medicijnen') in Utrecht haar kamergenoot. Zijn verhalenbundel ''Niet Verstaan'' (1995) bevat het verhaal ''Sonja'' waarin hun vriendschap centraal staat en de grote rol die zij speelde in zijn leven en dat van zijn gezin.<ref>{{Citeer nieuws |auteur=Onno Blom |titel=Toen G.L. Durlacher eindelijk over de oorlog begon te schrijven, kon hij niet meer stoppen |url=https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/toen-g-l-durlacher-eindelijk-over-de-oorlog-begon-te-schrijven-kon-hij-niet-meer-stoppen~b420f698/ |werk=[[de Volkskrant]] |toegang=beperkt |datum=2020-05-08 |bezochtdatum=2024-03-30}}</ref><ref name=":4" />

Sonja Witstein overleed in 1978 op 58-jarige leeftijd.<ref name="stolper-dordt" /><ref>{{Citeer nieuws |titel=Overlijdensadvertentie NRC 13-07-1978 |werk=NRC |datum=1978-07-13 |bezochtdatum=2024-03-30}}</ref> [[Frits van Oostrom]] volgde haar op.

== Belang ==
In haar [[proefschrift]] ''Funeraire poëzie in de Nederlandse renaissance'' wees Witstein op de invloed van klassieke [[retorica]] en [[poëtica]] op de zeventiende-eeuwse literatuur. Zij zag die literatuur in een context van eisen en verwachtingen van de toenmalige lezers, waarvan velen met Latijnse en Griekse teksten vertrouwd waren. Daarmee gaf ze het onderzoek naar imitatie van bewonderde voorbeeldauteurs (onder wie [[Vergilius]], [[Francesco Petrarca|Petrarca]] en [[Pierre de Ronsard|Ronsard]]) een theoretisch kader. Ze onderzocht de voorschriften en [[Conventie#Literatuur|conventies]] die voor literaire genres golden, en zo kon ze de inhoud en de opbouw van literaire teksten uit het verleden beter verklaren.

Het [[Literatuurmuseum]] in Den Haag heeft enkele foto's, brieven en archivalia van Witstein.

== Publicaties (selectie) ==
=== Fictie ===
* ''Bekentenis aan Julien Delande'', novelle, 1946, herdrukt in 1986. ({{ISBN|90-236-7788-9}})

=== Brieven ===
* Anna Blaman: ''Ik schrijf het je grof-eerlijk. Briefwisseling met Emmy van Lokhorst en Sonja Witstein''. Ingeleid en bezorgd door Aad Meinderts. Amsterdam, Meulenhoff, 1988. {{ISBN|90-290-2216-7}}

=== Wetenschappelijk werk ===
* ''De verzencommentaar in ‘Het theatre’ van Jan van der Noot''. Utrecht, 1965.
* ''Funeraire poëzie in de Nederlandse renaissance, enkele funeraire gedichten van Heinsius, Hooft, Huygens en Vondel, bezien tegen de achtergrond van de theorie betreffende het genre''. Assen, 1969. Dissertatie (proefschrift) Universiteit Utrecht.
* ''Bredero's ridder Rodderick''. Groningen, 1975. (De nieuwe taalgids cahiers, 4). {{ISBN|90-01-18581-9}}
* ''Een wett-steen vande ieught'', Verzamelde artikelen van dr. S.F. Witstein, met een inleiding van dr. E.K. Grootes, samengesteld door Ton Harmsen en Ellen Krol. Groningen, 1980. (De nieuwe taalgids cahiers, 7). {{ISBN|90-01-37190-6}}

== Externe links ==
* {{link dbnl auteur|id=wits007|label=Profiel}}
* [http://hoogleraren.leidenuniv.nl/id/2809 Website hoogleraren bij de Universiteit Leiden]

{{Appendix|1=alles|2=
{{References}}
}}

{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Witstein, Sonja}}
[[Categorie:Nederlands literatuuronderzoeker]]
[[Categorie:Nederlands neerlandicus]]
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit Leiden]]
[[Categorie:Kampgevangene in Auschwitz]]

Sonja Witstein - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd