Colani: Tekst vervangen - ".tif" door ".jpg"

2024-12-04T12:26:41Z

Tekst vervangen - ".tif" door ".jpg"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Intérieur de Limbourg.jpg|thumb|200px|De staurotheek van [[Limburg an der Lahn]] ([[Byzantijnse kunst|Byzantijns]], ca. 960) in het Bisschoppelijk Museum]]
Een '''staurotheek''' (van [[Grieks]]: ''σταυρός'' (staurós) „kruishout“ en ''θήκη'' (théke) „houder, bewaarplaats“) of '''kruisreliekhouder''' is een [[reliekhouder]] die [[relikwieën van het Heilig Kruis]] bevat.<ref>{{aut|[[Henk van Os]]}} (2000): ''De weg naar de Hemel. Reliekverering in de Middeleeuwen'', p. 214. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam en Utrecht. Uitgeverij De Prom, Baarn. {{ISBN|9068017322}}</ref> Veel staurotheken zijn kostbare kunstwerken en bevinden zich in [[Kerkschat|kerkelijke schatkamers]] of [[Museum|museale collecties]].

Centraal in een staurotheek bevinden zich de [[Relikwie|relieken]] van het [[Kruis (christendom)|kruis]] waaraan [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus]] stierf. Meestal – maar niet altijd – zijn de partikels hout zichtbaar gelaten. Aangezien het om de belangrijkste christelijke relieken gaat (de kruisdood van Jezus wordt gezien als de redding van de mens van de [[Zonde (christendom)|zonde]]), is een kruisreliekhouder vrijwel altijd vervaardigd van de edelste metalen ([[goud]] of [[zilver]]), meestal versierd met [[Edelsteen|edelstenen]], [[Gem (gesneden edelsteen)|gemmen]], [[camee]]ën, geslepen [[bergkristal]]len, [[Email (glazuur)|emaille]], [[niëllo]], [[filigraanwerk]] en andere kostbare materialen en technieken.

== Geschiedenis ==
De eerste staurotheken ontstonden in [[Constantinopel]] (tegenwoordig [[Istanboel]]). De vele relikwieën van het Heilig Kruis die zich daar bevonden, zouden na de [[Heilig Kruisvinding]] door [[Helena van Constantinopel]] vanuit [[Jeruzalem]] daar naar toe zijn overgebracht. Er ontstonden twee types kruisreliekhouders: tabletvormige en kruisvormige. Uit de regeringsperiode van keizer [[Constantijn VII Porphyrogennetos]] (905-959) is een ceremonieboek overgeleverd,<ref>Zie [[:en:De Ceremoniis|''De Ceremoniis'']] op Engelstalige Wikipedia.</ref> waarin vermeld wordt dat in de keizerlijke schatkamer drie kruisrelieken werden bewaard. Het is niet bekend welke vorm deze hadden. Ze werden vooral tijdens de [[vastentijd]] en op de [[kruisdagen]] vereerd, waarbij ze eerst werden [[Balseming|gebalsemd]] en vervolgens een rondreis maakten langs enkele kerken in Constantinopel. Van de beroemde staurotheek van [[Limburg an der Lahn]], eeuwenlang bewaard in het vrouwen[[Sticht|stift]] [[Klooster van Stuben|Stuben]] aan de [[Moezel (rivier)|Moezel]], is bekend dat deze tot stand kwam tijdens de korte regeringsperiode van keizer [[Romanos II]] (959-963).<ref>{{aut|Mieke de Kreek}} (1994): ''De kerkschat van het Onze-Lieve-Vrouwekapittel te Maastricht'', pp. 103-104. Clavis Kunsthistorische Monografieën deel XIV. Clavis/Architectura & Natura Pers, Utrecht/Amsterdam/Zutphen. {{ISBN|90-71570-44-4}}</ref>

Na de [[Beleg en val van Constantinopel (1204)|plundering van Constantinopel (1204)]] tijdens de [[Vierde Kruistocht]] verdwenen veel kostbare staurotheken naar West-Europa, waar ze terechtkwamen in [[kerkschat]]ten van [[kloosterkerk]]en, [[kapittelkerk]]en en [[Kathedraal|kathedralen]]. Ook kwamen in deze tijd nieuwe staurotheken tot stand, naar Byzantijns voorbeeld. Door de opheffing van kloosters en kapittels tijdens de [[Reformatie]] en in de [[Eerste Franse Republiek|Franse Tijd]] gingen veel reliekhouders verloren. Van wat overbleef werd in de 19e eeuw een deel opgekocht door kunsthandelaren en kwam uiteindelijk in museumverzamelingen terecht.

== Tabletvormige staurotheken ==
Voorbeelden van tabletvormige staurotheken zijn te vinden in de [[Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek]] in [[Maastricht]], in de [[Onze-Lieve-Vrouwebasiliek (Tongeren)|Onze-Lieve-Vrouwebasiliek]] in [[Tongeren (stad)|Tongeren]],<ref>Van Os (2000), pp. 62-67.</ref> in de Sint-Lutwinuskerk in [[Mettlach]], in het [[Louvre]] te [[Parijs]], in de [[Verkondigingskathedraal (Moskou)|Verkondigingskathedraal]] in [[Moskou]] en in het [[The Cleveland Museum of Art|Cleveland Museum of Art]] in [[Cleveland (Ohio)]]. Een variatie op de tabletvormige staurotheek is het relieken[[Triptiek (beeldende kunst)|triptiek]]. Voorbeelden zijn de 12e-eeuwse [[Sainte-Croix-triptiek]], voorheen in de kerkschat van de [[Heilig Kruiskerk (Luik)|Heilig Kruiskerk]] in [[Luik (stad)|Luik]], tegenwoordig in het museum [[Grand Curtius]] in diezelfde stad, en het [[Stavelot-triptiek]], oorspronkelijk in de [[Abdij van Stavelot|Abdijkerk van Stavelot]], tegenwoordig onderdeel van de [[kunstverzameling John Pierpont Morgan]] in [[New York (stad)|New York]].

<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:Louvre Objets d'art Moyen Age Tableau reliquaire de la Vraie Croix 04012019 1.jpg|Louvre, Parijs
Bestand:Cross- Latin Kingdom of Jerusalem--Panel- Rhine-Meuse region, Gothic period - Reliquary of the True Cross - 1952.89 - Cleveland Museum of Art.jpg|Cleveland Museum of Art
Bestand:Liège, Grand Curtius. Triptique de la Sainte Croix (Mosan, 1160-70).jpg|Grand Curtius, Luik
Bestand:Triptyque-stavelot-Pierpont-Morgan.jpg|Stavelot-triptiek, New York
</gallery>

== Kruisvormige staurotheken ==
In de [[Byzantijnse kunst]] hadden kruisvormige staurotheken vrijwel altijd de vorm van een [[patriarchaal kruis]] (met twee dwarsbalken). Een voorbeeld is het [[Patriarchaalkruis (Vaticaan)|Byzantijns patriarchaalkruis]], dat zes eeuwen lang bewaard werd in de [[Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming (Maastricht)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in [[Maastricht]] en zich sinds 1838 in de [[Sint-Pietersbasiliek]] in [[Rome (stad)|Rome]] bevindt.<ref>De Kreek (1994), pp. 90-94.</ref> Omstreeks 1490 liet het rivaliserende [[Sint-Servaaskapittel]] een soortgelijk [[Patriarchaalkruis (Maastricht)|patriarchaalkruis]] maken, gevuld met 32 stukjes kruishout. In diezelfde Sint-Servaaskerk bevond zich al sinds de 11e eeuw een ander reliekenkruis, het zogenaamde [[borstkruis van Sint-Servaas]], dat de vorm heeft van een [[Latijns kruis]]. Deze vorm werd na 1200 de gebruikelijke. Soms werden kruisvormige kruisreliekhouders gebruikt als [[processiekruis]]. Niet alle processiekruisen waren echter reliekenkruisen. Zie bijvoorbeeld de verschillende voorbeelden in de [[Essener Domschat]].

<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:Croce pettorale di san servazio, oro, pietre preziose e smalti, treviri 890 ca., cristo in avorio del xii secolo 01.jpg|Schatkamer Sint-Servaasbasiliek
Bestand:Theophanukreuz.jpg|Domschatkamer Essen
Bestand:Stauroteca cross, reliquary containing fragments of Christ's cross with inscription, Constantinople, late 11th to early 12th century, gold, niello, glass, wood, cloisonne, gems - Museo Diocesano (Genoa) - DSC01763.jpg|Bisschoppelijk Museum, Genua
Bestand:Lignum Crucis de Santo Toribio de Liébana.jpg|Klooster van Santo Toribio de Liébana
</gallery>

{{Appendix}}
{{Commonscat|Reliquaries of the True Cross}}

[[Categorie:Reliekhouder]]
[[Categorie:Kruis als christelijk symbool]]
[[Categorie:Christelijke kunst]]

Staurotheek - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".tif" door ".jpg"