Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

2025-12-11T07:53:37Z

Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Hittite Chariot.jpg|thumb|250px|[[Hettieten|Hettitische]] strijdwagen (tekening van een [[Oude Egypte|Egyptisch]] reliëf)]]
[[Bestand:Chariot spread.png|thumb|250px|Historische kaart van de verspreiding van de strijdwagen (bij benadering), 2000–500 v.Chr.{{legenda|#F5480E|[[Sintasjtacultuur]]}}]]
Een '''strijdwagen''' is een door [[Paard (dier)|paarden]], [[onager (ezelsoort)|onagers]], [[Os (rundvee)|ossen]] of [[Muildier/muilezel|muildieren]] getrokken [[voertuig]]. De strijdwagen werd gedurende de [[Bronstijd|Brons-]] en [[IJzertijd]] gebruikt in de oorlogvoering, en later nog voor [[Reis (hoofdbetekenis)|reizen]], [[processie]]s en in [[spel]]len nadat zijn militaire rol was uitgespeeld.
De cruciale uitvinding die de bouw van lichte, door paarden getrokken strijdwagens voor gebruik in de strijd mogelijk maakte was het [[Spaak (wiel)|spaakwiel]] in plaats van het oudere massieve wiel. In deze periode konden de meeste paarden het gewicht van een krijger niet dragen; het oorspronkelijk wilde paard was niet groter dan een grote [[pony (dier)|pony]]. Wagens waren in de strijd alleen praktisch inzetbaar op tamelijk vlak, open terrein. Toen de paarden geleidelijk groter en sterker werden door selectief [[fokken]], werd de strijdwagen verdrongen door de bereden [[cavalerie]]. De vroegste strijdwagens met spaakwielen zijn te dateren vanaf circa [[2000 v.Chr.]]. Het gebruik hiervan bereikte een hoogtepunt rond [[13e eeuw v.Chr.|1299 v.Chr.]] (zie de [[Slag bij Kadesh]]). [[Wagenrennen]] bleven tot de [[6e eeuw]] populair in [[Constantinopel]].

In de moderne oorlogvoering wordt de tactische rol van de strijdwagen overgenomen door de [[tank (voertuig)|tank]] of het [[Armoured personnel carrier|pantserinfanterievoertuig]]. In de [[Eerste Wereldoorlog]], net voor de introductie van de eerste tanks, waren motorfietsen met een machinegeweer dat op een zijspan bevestigd werd en [[pantserwagen]]s de gemotoriseerde versies van de strijdwagen. De [[Rusland|Russische]] [[Tatsjanka]] kan gezien worden als een korte herintroductie van de door paarden getrokken strijdwagens, gewapend met machinegeweer, maar deze waren eerder een lichte versie van de [[bereden artillerie]] die de Europese slagvelden meer dan honderd jaren heeft gekenmerkt.

== Vroegste vormen ==
[[Bestand:Standard of Ur chariots.jpg|500px|thumb|Reliëf van vroege strijdwagens op de [[standaard van Ur]], ca. 2600 v.Chr.]]De vroegste afbeelding van deze voertuigen in de context van oorlogvoering is op de [[standaard van Ur]] in zuidelijk [[Mesopotamië]], ca. [[27e eeuw v.Chr.|2600 v.Chr.]] De afgebeelde voertuigen zijn meer - nog steeds dubbelassige - karren dan strijdwagens, getrokken door ossen, getemde ezels of [[onager (ezelsoort)|onagers]]. Hoewel er soms een speerwerper en een wagenmenner op stond, waren dergelijke zware met huiden bedekte proto-strijdwagens waarschijnlijk deel van de achterhoede (bijvoorbeeld in koninklijke begrafenisstoeten) in plaats van wagens voor de strijd zelf. De Sumeriërs hadden ook een lichter, tweewielig type strijdwagen, getrokken door vier onagers, maar die had nog altijd massieve houten wielen. Het zesspakig wiel zou niet eerder dan rond het midden van het tweede millennium v.Chr. in Mesopotamië verschijnen.

== Indo-Iraniërs ==
[[Bestand:Andronovo culture.png|thumb|250px|{{legenda|#FF01C2|De streek van de spaakwielige strijdwagen binnen de Sintasjta-Petrovkacultuur}}]]
De vroegste bekende volledig ontwikkelde strijdwagens zijn die uit de [[strijdwagengraf|strijdwagengraven]] van de [[Sintasjtacultuur|Sintasjta-Petrovkacultuur]] in het huidige [[Rusland]] en [[Kazachstan]] vanaf circa [[21e eeuw v.Chr.|2000 v.Chr.]] Deze cultuur is op zijn minst deels afgeleid van de vroegere [[jamnacultuur]]. Men bouwde zwaar versterkte nederzettingen, hield zich bezig met een [[Bronstijd|brons]][[metallurgie]] op een tot dan toe ongeziene schaal en hadden complexe begrafenisrites die doen denken aan de [[Ariërs|Arische]] rituelen bekend van de [[Rig-Veda]]. De strijdwagengraven van Sintasjta-Petrovka bevatten strijdwagens met spaakwielen. De [[Andronovocultuur]] zou zich over de volgende eeuwen verspreiden over de steppen van de [[Oeral (gebergte)|Oeral]] tot de [[Tiensjan]], waarschijnlijk overeenkomstig de vroege [[Indo-Iraanse volkeren|Indo-Iraanse culturen]] die zich uiteindelijk zou verspreiden naar [[Iran]] en [[India]] in de loop van het [[2e millennium v.Chr.]].

Strijdwagens spelen een prominente rol in de Indo-Iraanse mythologie. Strijdwagens zijn eveneens een belangrijk onderdeel van zowel [[hindoeïstische mythologie|Hindoe]]- als [[Perzische mythologie]], met de meeste goden van hun [[Perzische mythologie|pantheon]] afgebeeld als rijdend in een strijdwagen. Het [[Sanskriet]]woord voor een strijdwagen is ''ratha'', gemeenschappelijk [[Proto-Indo-Europees]] woord voor "wiel" dat ook in het [[Latijn]]se ''rota'' en het Germaanse ''rad'' doorklinkt.

Er zijn enkele afbeeldingen van strijdwagens onder de [[petroglief]]en in de zandsteen van de [[Vindhya]]bergketen. Twee afbeeldingen van strijdwagens zijn gevonden in [[Morhana Pahar]], in het [[Mirzapur (district)|Mirzapurdistrict]]. De ene toont een groep van twee paarden, met het hoofd van één menner zichtbaar. De andere wordt getrokken door vier paarden, heeft zesspakige wielen, en toont een rechtopstaande menner in een grote strijdwagenbak. Deze strijdwagen wordt onder vuur genomen, met een figuur die een schild hanteert en een staf in haar pad, en een andere figuur bewapend met pijl-en-boog die zijn rechterflank bedreigt.

De suggestie is gemaakt dat de afbeeldingen een inval weergeven, zeer waarschijnlijk daterend uit de vroege eeuwen v.Chr., vanuit een centrum in de [[Ganges (rivier)|Ganges]]–[[Yamuna]]vlakte in het gebied van nog in een neolithisch stadium vertoevende jagende stammen.<ref>({{Aut|M. Sparreboom}}, 1985, p. [http://books.google.com/books?vid=ISBN9004075909&id=6alT6zhVUlAC&pg=PA87&lpg=PA88&vq=The+yoke+is+straight&dq=Chariots+in+the+Veda&hl=nl&sig=fP9G_9b42jfu97gaVZHK2EnLBlw 87].)</ref> De afbeeldingen zouden dan een weergave zijn van een vreemde technologie, vergelijkbaar met het [[Arnhemland]] waar [[Aborigines (Australië)|Aboriginalrotsschilderingen]] westerlingen afbeelden. De zeer realistische strijdwagens gegrift in de [[Sanchi]][[stoepa]]'s worden ergens in de [[1e eeuw]] gedateerd.

== China ==
De oudste strijdwagen in China werd ontdekt in [[1933]] te [[Hougang]], in een graf nabij Anyang in [[Henan (China)|Henan]] en dateert uit de regeerperiode van koning [[Wu Ding]] van de [[Shang-dynastie]] (ca. [[1200 v.Chr.]]). Waarschijnlijk kende men al strijdwagens tijdens de [[Xia-dynastie]] ([[17e eeuw v.Chr.]]).<ref>[http://www.china.org.cn/english/MATERIAL/28792.htm ''China Daily'', 14 maart 2002.]</ref> Tijdens de [[Shang-dynastie]], werden leden van de koninklijke familie begraven met een volledig huishouden en slaven, inclusief een strijdwagen, paarden, en een wagenmenner. Een Shang-strijdwagen werd vaak getrokken door twee paarden, maar er zijn er ook vierspannen gevonden in graven. Een eenheid bestond uit een boogschutter, een menner, en soms een derde gewapend met een speer of een [[dolk-bijl]]. Van de 8e tot de 5e eeuw, bereikte het gebruik van strijdwagens in China zijn piek.

De strijdwagen werd overbodig in de [[Periode van de Strijdende Staten]]. De voornaamste oorzaak hiervoor was de uitvinding van de [[kruisboog]] en het overnemen van nomadische cavalerie ([[bereden boogschutters]]), die effectiever was.

== Oude Nabije Oosten ==
=== Hettieten ===
De oudste getuigenis van strijdwagens in oorlogvoering in het Oude Nabije Oosten is de [[Hettitisch|Oud-Hettitisch]] [[Anittatekst]] ([[18e eeuw v.Chr.]]), die 40 groepen met paarden (40 ''ṢÍ-IM-DÌ'' ANŠE.KUR.RAḪI.A) bij de belegering van [[Salatiwara]] vermeldt. Daar enkel ''groepen'' zijn vermeld in plaats van expliciet ''strijdwagens'', wordt de aanwezigheid van eigenlijke strijdwagens in de 18e eeuw als enigszins onzeker beschouwd. De eerste zekere bevestiging van strijdwagens in de Hettitische Rijk dateert van de late 17e eeuw ([[Hattusili I]]). Een Hettitische paardentrainingstekst bleef bewaard en is toegeschreven aan een zekere Kikkul uit [[Mitanni]] ([[15e eeuw v.Chr.]]).

De [[Hettieten]] waren vermaarde wagenmenners. Zij ontwikkelden een nieuw strijdwagentype, dat lichtere wielen had, met vier spaken in plaats van acht en die drie, in plaats van twee, strijders kon vervoeren. De Hettitische welvaart hing grotendeels af van hun controle over handelsroutes en natuurlijke hulpbronnen, meer bepaald, metalen. Toen de Hettieten de heerschappij over Mesopotamië verkregen, flakkerden spanningen tussen de naburige [[Assyrische Rijk|Assyriërs]], [[Hurrieten]] en [[Oude Egypte|Egyptenaren]] op. Onder [[Suppiluliuma I]] veroverden de Hettieten [[Kadesj]] en uiteindelijk geheel [[Syrië]]. De [[slag bij Kadesh]] in [[13e eeuw v.Chr.|1299 v.Chr.]], waarin ongeveer vijfduizend wagens betrokken waren, is waarschijnlijk de grootste strijdwagenslag ooit geweest.

=== Egypte ===
[[Bestand:Ramses II at Kadesh.jpg|thumb|Relief van [[Ramses II]] in [[Aboe Simbel]] vechtend in de [[slag bij Kadesh]]. Merk op dat er twee boogschutters in de strijdwagen rijden, waarvan een de teugels om zijn lijf heeft gebonden om zijn handen vrij te maken.]]
[[Bestand:Fresco of two female charioteers from Tiryns 1200 BC.jpg|thumb|Gereconstrueerde fresco van een strijdwagen die twee Myceense vrouwen uit [[Tiryns]] vervoert, circa [[1200 v.Chr.]]]]
[[Bestand:Sennacherib.jpg|thumb|[[Sanherib]], koning van [[Assyrië]]]]
De strijdwagen, tezamen met het paard zelf, werd in het [[Oude Egypte]] geïntroduceerd gedurende de regering van de [[Hyksos]]dynastie in de [[16e eeuw v.Chr.]] In wat ons rest van de [[Oud-Egyptische kunst|Oud-Egyptische]] en [[Assyrische kunst]] zijn er talrijke afbeeldingen van strijdwagens, waarop men kan zien met welke rijkdom ze soms bekleed waren. De strijdwagens van de Egyptenaren en de Assyriërs, voor wie de boog het voornaamste aanvalswapen was, waren rijkelijk voorzien van pijlkokers vol met pijlen. De Egyptenaren vonden rond [[16e eeuw v.Chr.|1500 v. Chr]] het jukzadel voor strijdwagens uit. De best bewaarde exemplaren van Egyptische strijdwagens zijn de zes strijdwagens uit de tombe van [[Toetanchamon]].

=== Myceners ===
De [[Myceners]] maakten duidelijk gebruik van stijdwagen in hun gevechten. Administratieve lijsten in [[Lineair B]], vooral in [[Knossos]] (op Kreta), vermelden strijdwagens (''wokha'') en hun reserve-onderdelen en equipage. Ze maakten ook een onderscheid tussen ineengezette en niet ineengezette strijdwagens. Het [[Lineair B]]-ideogram voor een strijdwagen (B240, Ì) is een abstracte tekening, die twee vierspakige wielen toont. De strijdwagens geraakten in onbruik met het eind van de [[Myceense beschaving]], en zelfs in de [[Ilias]] gebruiken de helden de strijdwagens slechts als transportmiddel, en stappen af alvorens de vijand tegemoet te treden in de strijd. Strijdwagens werden enkel behouden in rennen tijdens publieke feesten, of voor processies, zonder blijkbaar enige verandering te ondergaan, met een vorm die overeenkwam met de beschrijving van [[Homeros]], hoewel het licht van bouw was, daar het enkel de wagenmenner moest dragen. De [[Ilias]] beschrijft ook een [[wagenrennen|strijdwagenren]], bij de begrafenis van [[Patroclos]] (''Ilias'' XXIII 262–613.).

=== Strijdwagens in de Bijbel ===
Strijdwagens worden vaak vermeld in het [[Oude Testament]], in het bijzonder door de profeten, als oorlogsinstrument of als symbolen van macht en glorie. Het eerst vermeld in het verhaal van [[Jozef (aartsvader)|Jozef]] ([[Genesis (boek)|Genesis]] 50:9), "ijzeren strijdwagens" worden tevens vermeld in [[Jozua (Hebreeuwse Bijbel)|Jozua]] (17:16,18) en [[Richteren]] (1:19,4:3,13) als wapen van de [[Kanaän (gebied)|Kanaänieten]]. [[I en II Samuel|I Samuel]] 13:5 vermeldt (met overdreven aantallen) strijdwagens van de [[Filistijnen]], die soms geïdentificeerd worden met de [[Zeevolkeren]] of [[Myceners]]. Enkele voorbeelden uit de [[Nieuwe Bijbelvertaling]] (2004):
<blockquote>
''Vriendin van mij,''
 ''met een merrie voor farao’s wagen''
 ''vergelijk ik jou!''
:([[Hooglied]] 1:9.)
''Ze vulden hun land met zilver en goud,''
 ''hoe meer schatten, hoe beter.''
 ''Ze vulden hun stallen met paarden,''
 ''hoe meer wagens, hoe beter.''
:([[Jesaja (Hebreeuwse Bijbel)|Jesaja]] 2:7.)
''Daar doemt de vijand op,''
 ''als een jagende wolk,''
 ''zijn wagens razen als een wervelwind,''
 ''zijn paarden gaan sneller dan adelaars.''
 ''"Wee ons! Het is met ons gedaan."''
:([[Jeremia (boek)|Jeremia]] 4:13.)
</blockquote>

=== Mesopotamië tijdens de ijzertijd ===
Waarschijnlijk doordat de Hettieten en Mitanni hem gebruikten, had de strijdwagen zich rond het [[1e millennium v.Chr.]] over geheel [[Mesopotamië]] en [[Elam]] verspreid. Bij de [[Assyrië|Assyrische]] en [[Babylonië|Babylonische]] oorlogsvoering werd er nog steeds zeer veel gebruik van gemaakt, hoewel de bruikbaarheid ervan tijdens de late Bronstijd voorbij was. De strijdwagen werd meer een symbool van militaire macht en het voertuig waarop koningen en veldheren het slagveld inspecteerden.

Het [[Perzische Rijk]] volgde rond het midden van het 1e millennium Elam op. Zij waren misschien wel de eerste om vier (in plaats van twee) paarden voor hun strijdwagens te spannen. Ze ontwikkelden bovendien een type strijdwagen met scherpe, sikkelvormige uiteinden aan de wielassen ([[Perzische strijdwagen]]s). [[Cyrus de Jongere]] gebruikte deze strijdwagens in groten getale. [[Herodotus]] vermeldt dat de [[Indus (rivier)|Indus]][[satrapie]] cavalerie en strijdwagens leverde voor [[Xerxes I|Xerxes]]' [[Achaemenidische leger|leger]]. Desalniettemin, rond deze tijd was [[cavalerie]] veel effectiever en wendbaarder dan de strijdwagen, en de nederlaag van [[Darius III]] in de [[slag bij Gaugamela]] ([[331 v.Chr.]]), waar het leger van Alexander eenvoudigweg hun linie opende om de strijdwagens door te laten en vervolgens hen van achter aan te vallen, betekende het einde van de periode van de strijdwagen.

== Noord-Europa ==
[[Bestand:Kivik2.png|left|thumb|150px|Een [[petroglief]] in het [[graf van Kivik]], ca [[1000 v.Chr.]]]]
De [[zonnestrijdwagen van Trundholm]] is gedateerd rond 1400 v.Chr. Het paard dat de zonneschijf trekt rolt op vier wielen en de zon zelf op twee. Alle wielen hebben vier spaken. De "strijdwagen" bestaat enkel uit de zonneschijf, de draagas en de wielen, en het is onduidelijk of de zon wordt voorgesteld als zelf een strijdwagen of als een strijdwagenmenner. De aanwezigheid van een door paarden getrokken voertuig op tweespakige wielen in Noord-Europa in zo'n vroege periode is in elk geval opvallend.

Naast de zonnestrijdwagen van Trundholm zijn er een aantal [[petroglief]]en uit de [[Noordse bronstijd]] die strijdwagens weergeven, zoals een van de steenplaaten in het [[graf van Kivik]] (ca. [[1000 v.Chr.]]), dat een strijdwagen voorstelt met twee vierspakige wielen getrokken door twee paarden.

== Zuid-Europa ==
[[Herodotus]] vertelt ons over het wijdverspreide gebruik van strijdwagens op de [[Pontisch-Kaspische Steppe]] bij de [[Sigynnae]].

De enige intact teruggevonden [[Etrusken|Etruskische]] strijdwagen dateert van ca. [[530 v.Chr.]] Hij is met bronskleurige platen verfraaid die herinneren aan de [[Ketel van Gundestrup]]. Zijn wielen hebben negen spaken. Hij maakte deel uit van een strijdwagengraf.

== Kelten ==
De [[Kelten]] maakten veel gebruik van strijdwagenmakers, en het Nederlandse woord ''kar'' is waarschijnlijk via het [[Latijn]]se ''carrum'', van het [[Gallisch]]e ''karros'' afgeleid. Rond de twintig strijdwagenbegraafplaatsen uit de [[IJzertijd]] zijn opgegraven in [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]], ruwweg daterend tussen 500 v.Chr. en 100 v.Chr., de meeste in [[East Riding of Yorkshire]], met een uitzondering in 2001 te [[Newbridge (Edinburgh)|Newbridge]], 10 km ten westen van [[Edinburgh]].

De Keltische strijdwagen werd mogelijk ''carpentom'' genoemd en werd getrokken door een tweespan paarden.<ref>{{Citeer boek |titel=Little-Known Wars of Great and Lasting Impact |achternaam=Axelrod |voornaam=Alan |url=https://books.google.nl/books?id=8x322-89x3MC |taal=en |uitgever=Fair Winds Press |datum=2009 |pagina=pp. 16-17 |isbn=1616734612}}</ref> Hij mat ongeveer twee meter in breedte en vier in lengte. De ijzeren wielband was waarschijnlijk een Keltische vinding. Buiten de ijzeren wielbanden en ijzeren armatuur van de [[naaf]] bestond de wagen uit hout en vlechtwerk. In sommige gevallen versterkten ijzeren ringen de verbindingspunten. Een andere Keltische uitvinding was de loshangende as, met een koord opgehangen aan de wagenbak. Dit resulteerde in een veel comfortabelere rit op hobbelig terrein.

Volgens [[Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]] (''[[Annales (Tacitus)|Annales]]'' XIV 35) sprak [[Boudicca]], een Keltisch stamhoofd die de [[Iceni]] en een aantal ander Keltische stammen aanvoerde in een grote opstand tegen de bezettende Romeinse legermacht, haar troepen toe vanaf een strijdwagen om door de linies te rijden voor de [[Slag tussen Boudicca en Paulinus|slag bij Watling Street]] in 61 n. Chr.:

{{citaat|Boudicca curru filias prae se vehens, ut quamque nationem accesserat, solitum quidem Britannis feminarum ductu bellare testabatur ...
 "Boudicca [die haar] dochters voor zich uitstuurde in de strijdwagen, elke keer als ze een stam had benaderd, bewees zeker de gewoonte van de Britten om onder gezag van een vrouw oorlog te voeren ...}}

De Keltische strijdwagen (''edessa''/''edessum'') droeg een menner en een strijder. Hij werd waarschijnlijk in groten getale aangewend om de vijand tot actie te doen overgaan. De soldaat steeg meestal af om zijn strijd uit te vechten, om weer te worden opgepikt wanneer de onmiddellijke taak was gedaan. Dit gebruik ging in de richting van een combinatie van de mobiliteit van cavalerie met de stabiliteit van de infanterie. In [[gladiator]]engevechten werd een dergelijke strijdwagen aangewend door de ''[[essedarius|essedarii]]''.

== Klassieke oudheid ==
=== Griekenland ===
[[Bestand:The Chariot of Zeus - Project Gutenberg eText 14994.png|thumb|De strijdwagen van Zeus (illustratie uit Alfred Church, ''Stories from the Greek Tragedians'' (1879)]]
De Grieken hadden in de [[Klassieke periode (geschiedenis)|klassieke periode]] een (nog steeds inefficiënte) [[cavalerie]] en het rotsachtige terrein van het [[Geografie van Griekenland|Griekse vasteland]] leende zich niet voor voertuigen met wielen. Desalniettemin behield de strijdwagen zijn hoge status, waaraan de herinnering levendig werd gehouden in de [[Narratieve poëzie|epische poëzie]] en hij werd aangewend voor wagenrennen bij de [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|Olympische Spelen]] en [[Panathenaeën]].

[[Bestand:Delphi charioteer front DSC06255.jpg|links|thumb|150px|Wagenrennen werden gehouden tijdens alle [[panhelleense Spelen]]. Dit beeld van een menner werd gevonden te [[Delphi (Griekenland)|Delphi]].]]
Griekse strijdwagens waren ontworpen om te worden getrokken door twee paarden die met hun [[juk]] door middel van een pen aan een centrale [[Dissel (transport)|dissel]] werden bevestigd. Indien er nog twee paarden aan werden toegevoegd, werden ze net zoals het eerste paar paarden verbonden aan het juk, maar trokken de wagen aan lange strengen. Dit vergemakkelijkte het nemen van bochten bij races, zoals men kan zien op twee pan-Athenaïsche prijsvazen in het [[British Museum]]. De ''biga'' zelf bestond uit een zitting die rustte op de draagas, met een reling aan beide zijde om de menner te beschermen tegen de wielen. Omdat dit de enige verbintenissen waren van de wagen met de paarden, bemoeilijkte dit het keren van de wagen.



=== Romeinse Rijk ===
[[Bestand:Winner of a Roman chariot race.jpg|thumb|Een winnaar van een Romeinse [[wagenrennen|wagenrace]]]]
Het Latijn heeft er twee woorden voor: een [[Biga (strijdwagen)|biga]] is een door twee paarden getrokken strijdwagen en een [[quadriga]] is een door vier paarden getrokken strijdwagen.

De [[Romeinse Rijk|Romeinen]] ontleenden de wagenrennen waarschijnlijk aan de [[Etrusken]], die op hun beurt ze dan weer zouden hebben ontleend aan de Kelten of de Grieken, maar de Romeinen werden ook rechtstreeks beïnvloed door de Grieken, in het bijzonder nadat men Griekenland had veroverd in [[146 v.Chr.]] In het [[Romeinse Rijk]] werden strijdwagens niet gebruikt in de krijgsvoering, maar voor [[wagenrennen]] of processies, waarbij ze getrokken konden worden door wel tien paarden en zelfs door honden, tijgers, olifanten of struisvogels. De voornaamste plaats voor wagenrennen was het ''[[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]]'', gelegen in de vallei tussen de [[Palatijn]] en de [[Aventijn]] te Rome. De renbaan bood plaats aan twaalf strijdwagens en de beide zijden van de renbaan waren van elkaar gescheiden door een ''[[spina]]'' in het midden. Wagenrennen bleven populair in het [[Byzantijnse Keizerrijk|Byzantijnse Rijk]] in de [[Hippodroom (Constantinopel)|Hippodroom van Constantinopel]], zelfs na de afschaffing van de [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|Olympische Spelen]], totdat ze door het [[Nika-oproer]] in de [[6e eeuw]] even een terugval zouden kennen.

== Russische Tatsjanka ==
[[Bestand:Taczanka.jpg|thumb|left|300px|Russische tatsjanka uit de Eerste Wereldoorlog door de Duitsers veroverd en tentoongesteld in Berlijn]]
De strijdwagen kende een korte heropleving tijdens de [[Russische Burgeroorlog]] van 1918 tot 1920, toen de "[[tatsjanka]]", een [[kar]] of [[wagen]] met een machinegeweer erop gemonteerd, een beperkt aantal tactische successen behaalde voor het [[Rode Leger (Sovjet-Unie)|Rode Leger]]. Daar het machinegeweer van de paarden moest zijn weggericht, werd het gebruikt om te schieten in een richting tegenover of ter zijde van de rijrichting. Een man dreef de paarden voort, terwijl een andere, of een team van twee man, het machinegeweer bediende.

Misschien is de wagen geconstrueerd voor een film om het moreel op te krikken, want doelschieten tijdens het rijden was praktisch onmogelijk. Wanneer zijn gewone, niet-[[artilleriewiel]]en instortten of een paard werd doodgeschoten was het apparaat onbruikbaar. Aan de foto te zien is het wapen in de tatsjanka op eenzelfde wijze als een artillerieaffuit met paardentractie ontworpen. Met andere woorden, het was om de cavalerie te begeleiden of eraan vooraf te gaan, om in stand de bemanningen van het vijandelijke infanteriegeschut in dekking te dwingen terwijl de cavalerie naderde. Het is opmerkelijk dat op de foto het [[affuit]] met artilleriewielen is uitgerust maar het munitievoertuig niet. In 1898 maakten ''Vickers & Sons and Maxim'' een vierspan munitiewagen die een 37 mm marinekanon op een affuit trok. Tegelijkertijd fabriceerden ze een tweespanaffuit voor directe vuursteun met een beperkte munitievoorraad en een gelijksoortig voertuig met een enkel paard. In beide laatste gevallen was het wapen een ''Vickers-Maxim .303 inch'' machinegeweer.

== Referenties ==
* {{en}} {{Aut|D.W. Anthony - N.B. Vinogradov}}, ''Birth of the Chariot'', in ''Archaeology'' 48 (1995), pp. 36–41.
* {{en}} {{Aut|D.W. Anthony}}, ''Horse, wagon & chariot: Indo-European languages and archaeology'', in ''Antiquity'' 69 (1995).
* {{en}} {{Aut|N. Di Cosmo}}, ''The Northern Frontier in Pre-Imperial China'', in ''Cambridge History of Ancient China'', pp. [http://books.google.com/books?vid=ISBN0521470307&id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA885&lpg=PA885&vq=The+Northern+Frontier+in+Pre-Imperial+China&dq=Cambridge+History+of+Ancient+China&sig=YPYeOVlR7VucYT9ZR5EzcGrgkXM&hl=nl 885]-[http://books.google.com/books?vid=ISBN0521470307&id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA966&lpg=PA967&vq=The+Heritage+left+to+the+Empire&dq=Cambridge+History+of+Ancient+China&hl=nl&sig=BZl71RLI4JjK5W3ai_N2JoeXtCE 966].
* {{en}} {{Aut|M.A. Littauer - J.H. Crouwel}}, ''The Origin of the True Chariot'', in ''Antiquity'' 70 (1996), pp. 934–939.
* {{en}} [http://books.google.com/books?vid=ISBN9004075909&id=6alT6zhVUlAC&printsec=frontcover&dq=Chariots+in+the+Veda&hl=nl&sig=hEff2vTMUUUmrmgxLx_YXbJ7rBk {{Aut|M. Sparreboom}}, ''Chariots in the Veda'', Leiden, 1985.]

== Verder lezen ==
* {{en}} {{Aut|J.E. Chamberlin}}, ''Horse: How the horse has shaped civilizations'', New York, 2006. {{ISBN|0974240591}}
* {{en}} {{Aut|A. Cotterell}}, ''Chariot: From chariot to tank, the astounding rise and fall of the world's first war machine'', Woodstock - New York, 2005. {{ISBN|1585676675}}
* {{en}} {{Aut|J.H. Crouwel}}, ''Chariots and other means of land transport in Bronze Age Greece'', Amsterdam, 1981. {{ISBN|9071211037}}
* {{en}} {{Aut|J.H. Crouwel}}, ''Chariots and other wheeled vehicles in Iron Age Greece'', Amsterdam, 1993. {{ISBN|9071211215}}
* {{en}} {{Aut|R. Drews}}, ''The coming of the Greeks: Indo-European conquests in the Aegean and the Near East'', Princeton, 1988. {{ISBN|069103592X}} (= 1989) {{ISBN|0691029512}}
* {{en}} {{Aut|R. Drews}}, ''The end of the Bronze Age: Changes in warfare and the catastrophe ca. 1200 B.C.'', Princeton, 1993. {{ISBN|0691048118}} (= 1995) {{ISBN|0691025916}}
* {{en}} {{Aut|R. Drews}}, ''Early riders: The beginnings of mounted warfare in Asia and Europe'', New York, 2004. {{ISBN|0415326249}}
* {{en}} {{Aut|M.A. Littauer - J.H. Crouwel}}, ''Chariots and related equipment from the tomb of Tutankhamun (Tutankhamun's Tomb Series, 8)'', Oxford 1985. {{ISBN|0900416394}}
* {{en}} {{Aut|M.A. Littauer - J.H. Crouwel - P. Raulwing}} (edd.), ''Selected writings on chariots and other early vehicles, riding and harness'', Leiden, 2002. {{ISBN|9004117997}}
* {{nl}} {{Aut|F. Meijer}}, ''Wagenrennen. Spektakelshows in Rome en Constantinopel'', Amsterdam, 2004. {{ISBN|9025334148}}
* {{en}} {{Aut|S. Piggot}}, ''The earliest wheeled transport from the Atlantic Coast to the Caspian Sea'', Ithaca (NY), 1983. {{ISBN|0801416043}}
* {{en}} {{Aut|S. Piggot}}, ''Wagon, chariot and carriage: Symbol and status in the history of transport'', Londen, 1992 {{ISBN|0500251142}}
* {{en}} {{Aut|M. Pogrebova}} ''The emergence of chariots and riding in the South Caucasus'', in ''Oxford Journal of Archaeology'' 22 (2003), pp. 397–409.
* {{en}} {{Aut|B.I. Sandor}}, ''The rise and decline of the Tutankhamun-class chariot'', in ''Oxford Journal of Archaeology'' 23 (2004), pp. 153–175.
* {{en}} {{Aut|B.I. Sandor}}, ''Tutankhamun's chariots: Secret treasures of engineering mechanics'', in ''Fatigue & Fracture of Engineering Materials & Structures'' 27 (2004), pp. 637–646.
* {{en}} {{Aut|M. Sparreboom}}, ''Chariots in the Veda'', Leiden, 1985. {{ISBN|9004075909}}

== Zie ook ==
* [[Wagenrennen]]

== Externe links ==
* [https://web.archive.org/web/20090502015014/http://www.egyptologie.be/horse_wagon_chariot_1995.htm Uittreksels uit: {{Aut|D.W. Anthony}}, Horse, wagon & chariot: Indo-European languages and archaeology, in ''Antiquity'' 69 (1995), pp. 554–565. en {{Aut|M.A. Littauer - J.H. Crouwel}}, The origin of the true chariot, in ''Antiquity'' 70 (1996), pp. 934-939.]
* [http://www.sino-platonic.org/abstracts/spp099_wheeled_vehicles.html {{Aut|A. Barbieri-Low}}, ''Wheeled Vehicles in the Chinese Bronze Age (c. 2000-741 b.c.)'', Philadelphia, 2000.] (samenvatting)
* [http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/chariot.htm {{Aut|A. Dollinger}}, ''Ancient Egyptian chariots: history, design, use'', nefertiti.iwebland.com, 2000-2004.]
* [http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/boudica/chariot.html {{Aut|J. Grout}}, art. British War Chariot, in ''Encyclopaedia Romana'' (2005).]
* [https://web.archive.org/web/20120227071425/http://www.applewarrior.com/celticwell/ejournal/beltane/warfare.htm {{Aut|R. Karl}}, ''Ancient Celtic Warfare'', in ''Celtic Well E-Journal'' (1999).]
* [http://www.kamat.com/database/pictures/klk531.htm Verschillende types van karren en strijdwagens in prehistorische grotschilderingen gevonden in Centraal India, in ''Kamat Research Database'' (1996-2006).]

{{Appendix}}

[[Categorie:Militair voertuig]]
[[Categorie:Oorlog in de oudheid]]
[[Categorie:Paard en wagen]]

Strijdwagen - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"