Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-04-08T15:00:18Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Zie voor verwantschap in de biologie: [[Verwantschap (biologie)]]}}
[[Bestand:Macierzynstwo 1905.jpg|thumb|[[Stanisław Wyspiański|Wyspiański]], ''Moederschap'', 1905<br />De relatie moeder-kind is een van de belangrijkste verwantschapsrelaties]]
'''Verwantschap''' is het systeem van door een samenleving erkende [[relatie]]s tussen mensen. De verwantschap kan [[Biologie|biologische]] ([[bloedverwantschap]]) en niet-biologische zijn en de erkenning kan informeel zijn, bijvoorbeeld door gebruik, of juridisch, door vastgelegde regels. Een voorbeeld van juridische niet-biologische verwantschap is verwantschap door huwelijk.

Niet elke [[Genetica|genetische]] relatie wordt als zodanig beschouwd. Het is dan ook een [[Cultuur|cultureel]] bepaald verschijnsel. De beschrijving van verwantschapsstructuren, [[etnografie (sociolinguïstiek)|etnografie]], behoort tot de antropologie. De [[culturele antropologie]] houdt zich bezig met al die manieren waarop familieverhoudingen zich hebben vertaald in cultureel bepaalde structuren. Per [[samenleving]] verschilt de opvatting wie als [[Familie (verwanten)|familie]] te beschouwen is of als behorend tot een gezin. Familieverhoudingen kennen bepaalde patronen en volgens die patronen wordt [[overerving (recht)|overerving]] vastgesteld en worden gezagsstructuren bepaald.

Naar Nederlands recht ontstaat [[bloedverwantschap]] (oud-germaans: maagschap) door geboorte, door [[afstamming]] van dezelfde voorouder. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de bloedverwanten van vaderszijde (latijn [[agnaat|agnaten]] of oud-germaans zwaardmagen) en de bloedverwanten van moederszijde (latijn [[cognaat(verwantschap)|cognaten]] of oud-germaans spillemagen). [[Aanverwantschap]] is verwantschap dat op basis van rechtsregels ontstaat door [[huwelijk]].

In de [[biologie]] is [[Verwantschap (biologie)|verwantschap]] de mate van [[afstamming]] en [[Fylogenie|fylogenetische]] continuïteit tussen [[organisme]]n. De evolutionaire afstamming van dezelfde voorouder werd veelal ingeschat op grond van overeenkomst in [[morfologie (biologie)|morfologische]] kenmerken, maar in steeds grotere mate op grond van [[Genetica|genetische]] overeenkomst. Aangenomen wordt dat al het hedendaagse [[leven]] afstamt van dezelfde voorouder: [[LUCA (evolutie)|LUCA]]. Ook de niet-levende [[Virus (biologie)|virussen]] worden als aan de levende organismen verwant beschouwd op grond van de samenstelling van hun erfelijke materiaal.

== Algemeen ==
Elk individu is verwant aan talloze andere individuen, maar lang niet al deze relaties worden ook sociaal of cultureel erkend. Verwantschap is, [[sociologie|sociologisch]] gesproken, een taal waarin de structuur van de samenleving beschreven wordt.

=== Grondslagen ===
Bijna iedere samenleving heeft zijn eigen [[verwantschapssysteem]] en binnen de [[antropologie]] zijn vele verschillende verwantschapssystemen bestudeerd en beschreven. Daarbij zijn er drie belangrijke uitgangspunten of grondslagen:
* alleen vrouwen kunnen kinderen krijgen, wat maakt dat de relatie moeder-kind binnen het Nederlandse verwantschapssysteem als gegeven geldt. In veel samenlevingen speelt de familie via bloedverwantschap in belangrijke rol, in andere het [[gezin]], in sommige samenlevingen is de rol van de man in families en gezinnen groot, in andere samenlevingen de rol van de vader minimaal;
* het [[incestverbod]] is vrijwel universeel. Er zijn verschillende theorieën over het incestverbod die elkaar deels tegenspreken. Ook geldt het niet overal voor dezelfde relaties. Desondanks is het een vrijwel universeel [[taboe]], met als uitzondering het [[oude Egypte]], [[Hawaï]] en de [[Inca's]] waar de [[Vorst (heerser)|vorst]] dusdanig uniek was dat slechts zijn zus in aanmerking kwam als vrouw;
* in onder meer het Nederlands recht kan een man door huwelijk zeker stellen dat kinderen geboren uit de vrouw waarmee hij gehuwd is tot zijn kinderen worden, ook als het kind feitelijk door een andere man is opgewekt. Waar het voor de vrouw duidelijk is wie haar kinderen zijn, kan de man hier slechts tot op zekere hoogte zeker van zijn. Het principe wordt wel aangeduid met: vrouw baart geen bastaard. Bij totstandkoming van het huidige Nederlands erfrecht is over de positie van het natuurlijk kind uitgebreid in het parlement gediscussieerd.<ref>[https://repository.overheid.nl/frbr/sgd/19641965/0000249855/1/pdf/SGD_19641965_0000874.pdf Vaststelling van Boek 4 nieuw Burgerlijk Wetboek - Nota van wijzigingen (23 juni 1965)]</ref>

=== Groepsvorming ===
Hoe het verwantschapssysteem vervolgens invulling krijgt, hangt af van vele factoren. Aangezien het in eerste instantie een overlevingswapen is, is de uiteindelijke vorm afhankelijk van onder meer de [[Arbeidsdeling|arbeidsverdeling]] tussen mannen en vrouwen die weer afhankelijk is van de beschikbare [[technologie]], de productiewijze, de [[Ecologie|ecologische]] omstandigheden, de [[demografie]] en de [[bevolkingsdichtheid]].

Belangrijk hierbij is de plaats waar een [[echtpaar]] zich vestigt na het [[huwelijk]], de [[huwelijksvestiging]]. Hierbij kan de man zich bij de vrouw vestigen, zoals bij [[matrilokaliteit]] en [[uxorilokaliteit]], maar dat kan ook andersom, zoals bij [[patrilokaliteit]], [[virilokaliteit]] en [[avunculokaliteit]]. Bij [[ambilokaliteit]] laat men de vestigingsplaats afhangen van de omstandigheden, terwijl men zich bij [[neolokaliteit]] niet bij verwanten vestigt. Dit kan plaatsvinden zonder bewust lid te worden van de groep waar men zich vestigt. Bij een geringe bevolkingsdichtheid waarbij de afstand tussen de groepen groot is, speelt verwantschap een ondergeschikte rol. Ook het ontbreken van specifieke functies door een geringe arbeidsverdeling zoals bij [[jager-verzamelaar]]s speelt hierbij een rol.

Zodra men echter wel bewust lid wordt van een groep en daarbij rechten en functies krijgt, dan wordt gesproken van [[Unilineaire afstamming|unilineaire]] of [[bilaterale afstamming]]:
* [[unilineaire afstamming]]: hierbij is óf de familie van vaderszijde óf die van moederszijde bepalend. Hier wordt dus onderverdeeld in:
** [[patrilineaire afstamming]];
** [[matrilineaire afstamming]];
* [[bilaterale afstamming]]: familie van beide ouders wordt tot de eigen familie gerekend, omgekeerd maken afstammelingen van ego deel uit van zowel vaders als moeders familie.

==== Unilineaire afstamming ====
Unilineaire afstamming komt vooral voor bij [[tribale samenleving]]en die nog geen centraal gezag kennen. Bij ''[[lineage]]'' is nog precies bekend aan wie iedereen verwant is. Groepen kunnen echter dusdanig groot groeien dat deze opgesplitst moeten worden, zodat de exacte invulling van de onderlinge verwantschap niet meer bekend is. In dit geval wordt gesproken van ''[[Clan (verwanten)|clan]]s''. Hierbij is er een bewustzijn van verwantschap, ook al is de exacte verwantschapsband onbekend.

Unilineaire groepen zijn over het algemeen [[Exogamie|exogaam]], zodat partners buiten de eigen groep moeten worden gevonden. De voorkeur voor een patri- dan wel matrilineaire nadruk daarbij is geen statische, maar kan veranderen afhankelijk van de omstandigheden. Zo is bij de jacht de verhouding tussen vader en zoon belangrijk, zodat [[virilokaliteit]] de voorkeur kan krijgen. Bij eenvoudige [[landbouw]] als [[zwerflandbouw]] kan de rol van de vrouw belangrijker zijn zodat een verschuiving optreedt naar [[uxorilokaliteit]]. Bij [[permanente landbouw]] en [[irrigatielandbouw]] wordt het erfrecht belangrijker zodat virilokaliteit belangrijker wordt.

Hieruit kunnen patri- dan wel matrilineaire afstammingsgroepen ontstaan. Deze afstammingsgroepen zijn niet volledig tegengesteld aan elkaar, aangezien in beide de man het openbare leven domineert. Waar in een patrilineaire groep de rechten en functies worden overgedragen van vader op zoon, geldt in een matrilineaire groep niet dat dit wordt overgedragen van moeder op dochter, maar van mannen naar de kinderen van zijn zuster. Matrilineariteit impliceert dus geen [[Matriarchaat|matriarchale samenleving]]. Als een vader zijn eigen zoon ook wil laten profiteren van bepaalde rechten, ook wel [[complementaire filiatie]] genoemd, kan dit moeilijkheden opleveren met de zoons van zijn zuster. Een matrilineaire samenleving kan dan ook voor meer complicaties zorgen dan een patrilineaire.

==== Bilaterale afstamming ====
Bij bilaterale afstamming of cognatische afstamming worden de mannelijke en vrouwelijke lijn als gelijkwaardig beschouwd. Dit heeft tot gevolg dat het lidmaatschap van een specifieke [[Groep (sociologie)|groep]] bij bilaterale afstamming van minder belang is, men maakt deel uit van meerdere, elkaar overlappende verwantschapscategorieën. Deze categorieën kunnen gebaseerd zijn op ''personal kindred'' en ''descending kindred''.

De ''personal ego-oriented kindred'' stelt een specifiek individu, [[Ego (begrip)|ego]], centraal. Alleen volle ''[[sibling]]s'', kinderen van hetzelfde ouderpaar, behoren tot dezelfde ''kindred'' als ego. Waar bij unilineaire afstamming de afstammingsgroep blijft bestaan als leden sterven, verdwijnt de ''personal kindred'' op dat moment. Er is dan ook geen sprake van een verwantschapsgroep met bijbehorende rechten en plichten, maar van een netwerk. Een ''kindred'' kan in dit geval dan ook geen bezit omvatten. In westerse samenlevingen domineert de ''personal kindred''.

De ''descending kindred'' of ''cognatic descent group'' gaat uit van voorouders of voorouderparen en hun afstammelingen. Dit betekent dat men deel uitmaakt van meerdere bilaterale afstammingsgroepen. Doordat de ''kindreds'' ook na de dood van de leden blijven bestaan, kan deze wel bezit omvatten. Met het toenemen van de generaties zal het aantal belangen toenemen, maar het individuele belang in het bezit van een specifieke ''kindred'' zal sterk afnemen. Om deze reden is er vaak sprake van een ''restricted descent group'' waarbij de rechten verloren gaan zodra men blijvend verhuist. Vaak is de [[huwelijksvestiging]] in deze samenlevingen [[Ambilokaliteit|ambilokaal]] waarbij de vestigingsplaats afhankelijk is van de beschikbare middelen. [[Ambilineaire afstamming|Ambilineaire]] groepen kunnen dan ook vaak beter reageren op veranderende omstandigheden dan unilineaire groepen. In de praktijk bestaat er echter ook binnen bilaterale groepen een voorkeur voor [[Patrilineaire afstamming|patri-]] dan wel [[matrilineaire afstamming]]. Andersom is er ook in patri- en matrilineaire groepen sprake van overdracht van voorrechten aan kinderen die daar formeel geen recht op hebben, ook wel [[complementaire filiatie]] genoemd. In tijden van crisis kan men hier sterker de nadruk op leggen. Daarmee verschillen unilineaire groepen en ''descending kindred'' minder van elkaar dan van de ''personal kindred''.


== Verwantschapsterminologie ==
[[Bestand:Kinship-atome.png|thumb|Eenvoudig schema van een verwantschapsrelatie. Het blokje is ego. Een man wordt weergegeven door een driehoek, een vrouw door een rondje. Het =-teken stelt huwelijk voor en een doorgetrokken streep verwantschap in de eerste lijn (broer en zus).]]
[[Bestand:Iroquois kinship (es).svg|thumb|Verwantschapssysteem van de [[Iroquis]].]]
In de klassieke antropologie (ook [[etnografie]]) krijgen alle naaste verwanten van een bepaalde persoon, in de antropologie meestal aangeduid met de term [[Ego (begrip)|ego]], een eigen afkorting. Vader is in het Nederlands ''Va'', moeder is ''Mo''. Vaders broer (oom van vaderszijde) is ''VaBr'', tante van moederszijde is ''MoZu''. De dochter van ego's zuster is ''ZuDo'', en de zoon van vaders zuster (een volle neef) is ''VaZuZo''.<ref name="Kloos">{{aut|Peter Kloos|Kloos}} (1995)</ref>

Bij [[patrilineaire afstamming]] geldt puur de afstamming via de vader en diens familie. Ook broers van de vader (''VaBr'') gelden als familie, evenals zijn kinderen. Vaders zusters (''VaZu'') worden wel tot de familie gerekend, maar haar kinderen niet.

Bij [[matrilineaire afstamming]] geldt het omgekeerde: de kinderen behoren tot de familie van hun moeder. Dit wil echter niet zeggen dat alleen de vrouwen de baas zijn, of dat het hoofd van de familie een stammoeder zou zijn. Vaak is de ''MoBr'' het hoofd van de familie, hoewel de vrouwen wel een veel centralere rol vervullen. Er zijn verscheidene [[mythe]]n waarin wel een stammoeder wordt erkend, zoals de maangodin [[Selene (mythologie)|Selene]] of in de Egyptische mythologie. Zover gaat men in de antropologie doorgaans niet.

Westerse samenlevingen zijn bilateraal en erkennen dus afstamming van beide kanten. Wereldwijd gezien is deze vorm echter een minderheid, ongeveer 30%. Unilineaire samenlevingen zoals die in [[India]], [[China (hoofdbetekenis)|China]] en [[Afrika (hoofdbetekenis)|Afrika]] maken 70% van de culturen uit. Daarvan is ongeveer 60% patrilineair, 30% matrilineair.<ref>{{aut|Brian Schwimmer|Schwimmer, B.}} (1995): [http://www.umanitoba.ca/faculties/arts/anthropology/tutor/descent/unilineal/ 'Unilineal Kinship and Descent']</ref>

=== Belang van deze begripsaanduiding ===
In alle culturen is het van belang om te weten in welke verhouding men staat tot de familie. Het bepaalt getrouwd mag wordenn, aan wie de [[bruidsschat]] verschuldigd is, met wie men economisch en juridisch verbonden is en aan wie het [[gezag]] behoort. Trouwen met naaste familie wordt praktisch overal beschouwd als [[incest]], dat verboden is, en trouwen met een volle neef of nicht is ook problematisch. Maar daar begint het pas, want wat als de neef van moederszijde wél familie is, maar die van vaderszijde niet? Daar zijn de wetten per cultuur en per volk verschillend.

In een clan met matrilineaire afstamming geldt ''MoVa'' als hoofd van de familie en zijn rechten gaan via ''MoMo'' over op ''MoBr''. De biologische vader doet er weinig toe.

In westerse samenlevingen zijn al die onderscheidingen verwaterd. Met een neef of nicht van beide kanten mag slechts bij hoge uitzondering worden getrouwd. In [[Bilaterale afstamming|bilaterale samenlevingen]] geldt dus alleen nog de graad van verwantschap van beide kanten.

=== Nieuwere inzichten in de wetenschap ===
Deze schematische beschrijvingen waren vooral afkomstig uit de [[Functionele theorie|functionele wetenschapstheorie]] en gaven een vrij statisch beeld. Latere theorieën probeerden dit beeld dynamischer te maken, te beginnen met [[Claude Lévi-Strauss]].

=== Segmentaire lineage ===
Eenmaal ontstane verwantschapsgroepen kunnen zich verenigen in grotere groepen. Grote bundelingen van zulke groepen worden [[Clan (verwanten)|clan]]s genoemd, die zich vervolgens tot [[Stam (antropologie)|stammen]] verenigen. Stammen hoeven niet in dezelfde regio te leven om elkaar toch te herkennen als afkomstig van eenzelfde voorvader. Vaak is de gemeenschappelijke voorvader zelfs zover verwijderd dat ze niet meer te herleiden zijn tot een persoon; de gemeenschappelijke voorouder wordt dan een [[totem]].

Van boven naar beneden gerekend, verdelen vele clans zichzelf in steeds kleinere groepen, totdat het niveau van de ''[[Grootfamilie|extended family]]'' wordt bereikt. Dit is ''segmentaire lineage''.<ref name="Kloos" />{{rp|70}}

Deze organisatievorm komt voor bij de West-Afrikaanse [[Akan (volk)|Akan]] (matrilineair) en de uit [[Nigeria (land)|Nigeria]] afkomstige [[Igbo (volk)|Igbo]] (patrilineair) en is voortgezet bij de [[Marrons van Suriname|Surinaamse Marrons]]. Zo hebben de ooms en tantes van moederszijde zeggenschap in het gezin, zijn de oudooms en oudtantes weer supervisor van de onderliggende generaties en is de kapitein (''kabiten''), het dorpshoofd, tevens verantwoordelijk voor de familie (de ''lo''). Op zijn beurt is de [[Kapitein (bestuurder)|kapitein]] verantwoording schuldig aan de [[granman]], die hoofd is van de gemeenschap (de ''nasi'').<ref name="StipriaanPolimé">{{aut|Alex van Stipriaan|Stipriaan}}; {{aut|Thomas Polimé|Polimé}} (2009)</ref>{{rp|34}}

== Europa ==
In het West-Europese systeem wordt slechts een beperkt deel van het totaal aan verwanten tot de kin van een bepaalde persoon beschouwd. In onderstaand schema is een familie weergegeven met daarin de benamingen zoals die tegenwoordig binnen de Nederlandse samenleving gebruikelijk zijn. Uitgangspunt is een ongehuwde persoon (ego), zonder kinderen.

[[Bestand:kinship.png|thumb|400px|Kinship diagram voor een ongehuwde persoon]]

In het verleden kende men ook in Europa verschillende vormen van kinship. Zo is het voor het middeleeuwse [[Holland]] bekend dat verwanten tot de [[Bloedverwantschap|vierde graad]] als familie werden beschouwd. Al deze mensen waren betrokken bij gelegenheden als [[huwelijk]] en overlijden, maar ook bij [[vete]] bijvoorbeeld na een [[belediging]] of de [[dood]] van een persoon. De verwantengroep rondom de gekwetste of gedode persoon had in dat laatste geval recht op vetevoering en genoegdoening. Deze groep werd aangeduid als maagschap. (Het middeleeuwse woord voor verwant is maag, of afhankelijk van het plaatselijke dialect ook wel geschreven/uitgesproken als mage, maege, maghe.)

Een maagschap is volgens de huidige stand van onderzoek vooroudergeoriënteerd. Niet op één voorouder, maar op alle voorouderparen. De verwantschap tot iemand anders in de maagschap werd gerekend in delen verwantschap met een gemeenschappelijke voorouder. Zo heeft men bijvoorbeeld met een achterneef 1 van 4 voorouderparen gemeen en dus voor 1 vierendeel verwant. Met een achterachterneef heeft iemand 1 van 8 voorouderparen gemeen en is men dus een achtste deel verwant. Bij de verdeling van de genoegdoening na vete werd met deze delen verwantschap rekening gehouden.

Verder dan de vierde graad werd aan het einde van de Middeleeuwen niet gerekend omdat op het [[Concilie van Lateranen IV]] in [[1215]] bepaald was dat men verwant is tot en met de vierde graad en hoe dit geteld moest worden. De kerk had dit bepaald om aan te geven buiten welke groep men mag trouwen om zo [[incest]] te voorkomen. Tot dat moment gold de zevende graad als uiterste grens van verwantschap. Uiteraard leverde dit binnen de relatief kleine groep van de [[adel (klasse)|adel]], maar ook voor een gewone boer nogal wat problemen op. In de praktijk hield men zich er waarschijnlijk niet aan, al is het alleen maar omdat 7 graden wel heel moeilijk zijn te onthouden. (Ook voor een middeleeuwer die getraind was om dit soort dingen te onthouden.)

Waarschijnlijk is de grens van zeven ontstaan door een misverstand. In de vroege Middeleeuwen is bij het overzetten van de Romeinse manier van tellen naar wat nu bekendstaat als de canonieke telling is het woord zeven overgenomen, maar met een andere telling. De Romeinse manier van tellen is stapgeoriënteerd, dat wil zeggen dat iedere stap die je moet nemen om bij iemand te komen in de afstammingboom is er 1. (Een broer of zus zijn dus 2de-graadsverwant) De kerkelijke telling daarentegen was tot 1983 generatie georiënteerd. Dat wil zeggen dat voor mensen die in dezelfde generatie staan tot een voorouder eenmaal alle stappen tot de voorouder worden gerekend en daarna een stap extra voor elke generatie extra. (Een broer en zus waren dus eerstegraadsverwant, maar zijn of haar kind tweedegraads).<ref>[http://geneaknowhow.net/faq/recht/verw-rom-can-germ.jpg]</ref>

== Literatuur ==
* {{aut|Peter Kloos|Kloos, P.}} (1995): ''Culturele antropologie. Een inleiding''
* {{aut|Alex van Stipriaan|Stipriaan, A. van}}; {{aut|Thomas Polimé|Polimé, T.}} (red.) (2009): ''Kunst van overleven, Marroncultuur uit Suriname''. KIT Publishers

== Noten ==
{{References}}

== Zie ook ==
* [[grootouder]], [[grootvader]], [[grootmoeder]]
* [[ouder]], [[Vader (familie)|vader]], [[moeder]]
* [[broer]], [[zus|zus of zuster]]
* [[kind (verwantschap)|kind]], [[zoon (familie)|zoon]], [[dochter]]
* [[kleinkind]], [[kleinzoon]], [[kleindochter]]
* [[oom]], [[tante]]
* [[Neef en nicht|neef, nicht]]
* [[zwager|zwager of schoonbroer]], [[schoonzus]]

[[Categorie:Verwantschap| ]]

Verwantschap - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd