Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Vierschaar in de open lucht te Moregem Een '''vierschaar''' is het gerechtelijk bestuur van een plaatselijk gebied in de gewesten van de Lage Landen tijdens de middeleeuwen en het ancien régime. Albert SCHOUTEET, ''De klerken van de Vierschaar te Brugge met inventaris van hun protokollen'', Brugge, 1973. Aangezien 'bestuur' op dat ogenblik nog niet was opgedeeld volgens...'

2023-11-22T12:36:19Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'thumb|Vierschaar in de open lucht te Moregem Een '''vierschaar''' is het gerechtelijk bestuur van een plaatselijk gebied in de gewesten van de Lage Landen tijdens de middeleeuwen en het ancien régime. <ref>Albert SCHOUTEET, ''De klerken van de Vierschaar te Brugge met inventaris van hun protokollen'', Brugge, 1973.</ref> Aangezien 'bestuur' op dat ogenblik nog niet was opgedeeld volgens...'

Nieuwe pagina

[[Bestand:Vierschaar Moregem.jpg|thumb|Vierschaar in de open lucht te Moregem]]
Een '''vierschaar''' is het gerechtelijk bestuur van een plaatselijk gebied in de gewesten van de [[Lage Landen (staatkunde)|Lage Landen]] tijdens de [[middeleeuwen]] en het [[ancien régime]]. <ref>Albert SCHOUTEET, ''De klerken van de Vierschaar te Brugge met inventaris van hun protokollen'', Brugge, 1973.</ref> Aangezien 'bestuur' op dat ogenblik nog niet was opgedeeld volgens het principe van de [[scheiding der machten]] (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht), maakte deze rechtspraak integraal deel uit van de taken van het bestuur. De [[hoge jurisdictie]] (hoge vierschaar) berustte vaak bij de graaf, de middelbare en lage jurisdictie (lage vierschaar) bij de plaatselijke [[ambachtsheer]]. Ook de plaats en de wijze waarop het gerechtelijk bestuur bijeen kwam werd vierschaar genoemd.

== Ontstaan ==
[[Bestand:Wachtebeke Vierschaar Noordgevel.jpg|thumb|Vierschaar te Wachtebeke]]
Vanaf de middeleeuwen lieten zowel de graaf als de lagere heren hun rechterlijke bevoegdheid door anderen waarnemen.

De hogere rechtspraak werd namens de graaf waargenomen door de [[baljuw]]. De lagere rechtspraak werd namens de heer uitgeoefend door schout en schepenen.

* De [[schout (hoofdbetekenis)|schout]] of baljuw trad op als voorzitter en (eventueel) aanklager,
* De [[schepen]]en vormden samen de schepenbank en traden op als jury en rechters.

=== Etymologie ===
[[File:Vierschaar Zottegem 01.jpg|thumb|Vierschaar in Zottegem]]
Oorspronkelijk werd er buiten recht gesproken, traditioneel onder een linde (waarin de godin [[Freya (godin)|Freya]] zou huizen en bescherming zou bieden aan de gemeenschap). Bij die boom waren vier banken in een vierkant geplaatst, waarop een traditioneel vastgelegd aantal (7, 9, 12) gezworenen (schepenen, welgeboren mannen) plaats namen. <ref>Maarten Müller, De ontwikkeling van de strafrechtspraktijk in middeleeuws Haarlem (1245 – 1500), Haerlem Jaarboek, 2014, p. 35-36</ref> In het midden stond dan de beschuldigde tussen vier gespannen touwen. De meningen lopen uiteen of de naam vierschaar afkomstig is van het vierkant dat werd gevormd door de touwen of verwijst naar de vier banken waarbinnen recht werd gesproken. <ref>[http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/vierschaar P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen]</ref> <ref>{{Citeer web|url=http://www.rondomdewijkertoren.nl/|titel=Rondom de Wijkertoren|bezochtdatum=2022-03-04|auteur=Aflevering 75 van de rubriek straatpraat|werk=www.rondomdewijkertoren.nl}}</ref>

=== Overgeleverde uitdrukkingen ===
Met 'spannen' (wat sluiten betekent), in de uitdrukking '<nowiki/>''de vierschaar spannen''' wordt hoogstwaarschijnlijk bedoeld: het met een touw omgeven van de banken, waarbinnen de beschuldigde stond.

De uitdrukking een '''geding aanspannen''<nowiki/>' (zie ook [[ding (rechtspraak)|ding]]) herinnert nog aan deze praktijk.

In Vlaanderen werd een vierschaar '''gebannen''<nowiki/>', waarmee bedoeld werd dat zij plechtig werd bijeengeroepen. <ref>''Costumen van het Graefschap Vlaenderen, tot Antwerpen by Michiel Knobbaert en Ste Peeter by t'Prosessen Huys der Societeyt Iesu ende te Gent by Maximiliaen Graet inden Enghel, 1674''.</ref> <ref>''Vierschare, hoe ghebannen ende ghehouden''. Gent, Rubriek 1, art. 6.7; Veurne, tit. 1, art.31; tit. 44, art.1 & seqq.tit.47, art. 1; Kasselrij van Ieper, cap. 128.</ref>

== Schepenzaal ==
[[Bestand:Amsterdam Royal Palace 2866.jpg|thumb|Schepenbank in de vierschaar van Amsterdam]]
Later werd een vierschaar vaak ondergebracht in een gebouw, zoals de [[Vierschaar (Wachtebeke)|vierschaar van Wachtebeke]]. In veel plaatsen werd in het stadhuis of raadhuis een aparte zaal ingericht voor de rechtspraak. Vanaf de zeventiende eeuw werd het gebruik van het woord vierschaar voor de zaal waarin recht werd gesproken in veel plaatsen vervangen door 'schepenzaal'. Het voornaamste stuk inrichting van deze zalen betrof de schepenbank, die werd gezien als een belangrijk symbool voor de rechtspraak. Op deze soms zeer rijk bewerkte bank werd tijdens de zittingen plaats genomen door de rechtsprekende schepenen en hun voorzitter, de schout.

Overigens kan er verwarring ontstaan uit het feit dat sommige stadhuizen, zoals het zeventiende-eeuwse [[Paleis op de Dam|stadhuis van Amsterdam]], beschikten over twee zalen waarin recht werd gesproken. Daarbij werd voor de zaal waarin de beraadslagingen voor rechtspraak plaatsvonden de naam [[Paleis op de Dam#schepenzaal|schepenzaal]] gehanteerd, terwijl de zaal waarin het [[vonnis]] werd uitgesproken de vierschaar werd genoemd. Ook het [[Oude stadhuis (Den Haag)#Vierschaar|stadhuis]] in Den Haag beschikt over twee schepenzalen, waabij de oudste de vierschaar, maar ook de schepenzaal wordt genoemd, terwijl de achttiende-eeuwse zaal uitsluitend de schepenzaal wordt genoemd.

== Jurisdictie ==
Bij uitbreiding betekende vierschaar ook het [[Jurisdictie|gebied]] waarbinnen het gezag van de schepenen gold. Een [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]] was immers niet aan [[parochie (kerk)|parochiegrenzen]] verbonden, maar kon twee of meer parochies omvatten, of slechts de helft ervan, of delen van verschillende parochies (die dan nog niet eens onderling verbonden hoefden te zijn). Ook kon de heer een al te grote heerlijkheid opdelen in verschillende vierscharen.

Nu waren de oorspronkelijke heerlijkheden relatief groot geweest, maar door het opsplitsen ervan onder erfgenamen, en ook wel door de verkoop van stukken ervan, waren ze in de loop der tijden op nogal wat plaatsen volledig versplinterd geraakt. Voor dergelijke kleine stukken was een gescheiden rechtspraak zowat onmogelijk geworden, en daarom ging men er in de veertiende eeuw geleidelijk toe over om die rechtspraak per parochie te organiseren. Verantwoordelijk hiervoor was die [[heer (feodalisme)|heer]] op wiens [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]] de [[kerkgebouw|kerk]] stond, en die men daarom als dorpsheer ging betitelen.

In Zeeland stond in de [[late middeleeuwen]] aan het hoofd van de Zeeuwse [[rechtspraak]] de grafelijke [[Hoge Vierschaar van Zeeland]], die de algehele hoge rechtsmacht in [[Graafschap Zeeland|Zeeland]] had en verantwoordelijk was voor de berechting van zware misdrijven als [[verkrachting]] en [[doodslag (levensbeëindiging)|doodslag]].
De graaf van Zeeland (of zijn zoon als plaatsvervanger) trad in de Hoge Vierschaar als rechter samen met de grote [[Ambachtsheer|ambachtsheren]].
De Hoge Vierschaar trad niet op in [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]], [[Zierikzee]] en [[Reimerswaal (historische stad)|Reimerswaal]]. Deze steden kenden een eigen stedelijke rechtspraak.

== Franse Revolutie ==
Het is pas onder de [[Franse Revolutie]] dat de kerkelijke grenzen ook overheidsgrenzen werden, toen de parochies werden omgevormd tot gemeenten (dit verklaart meteen waarom deze laatste zo onregelmatig gevormd zijn en zo sterk in grootte kunnen verschillen), de heerlijkheden afgeschaft werden, en de rechtspraak volledig aan de staat kwam.

== Galerij ==
<gallery widths="180" heights="180">
Oude stadhuis aan de Groenmarkt in Den Haag (71).jpg|Schepenbank in de vierschaar van het [[Oude stadhuis (Den Haag)#Vierschaar|oude stadhuis]] van Den Haag
Delft stadhuis-vierschaar.jpg|Vierschaar in het [[stadhuis van Delft]]
Interieur schepenzaal, overzicht schouw en schepengestoelte - Kampen - 20358575 - RCE.jpg|Schepenzaal in het [[Stadhuis van Kampen|oude stadhuis van Kampen]]
</gallery>

== Bekende deelnemers van de vierschaar ==
* [[Aelbert Cuyp]] (1620-1691) <ref>{{Citeer web|url=https://www.hbvl.be/cnt/dmf20220215_95475868|titel=Voyeur: Hollandse glorie onder Italiaans licht|bezochtdatum=2022-03-04|werk=www.hbvl.be|taal=nl-BE}}</ref>

== Zie ook ==
* [[Schepenbank]]
* In de Wortegemstraat in [[Oudenaarde]], op de grens tussen [[Bevere]] en [[Moregem]], is nog een originele vierschaar te zien. Een kopie ervan werd opgesteld in [[Bokrijk (domein)|Bokrijk]].
* Voorbeelden van rechtspraak via de vierschaar zijn na te lezen in het tijdschrift van de [https://www.hvobl.nl/index.php/beijerlandsche-berichten/ Historische Vereniging Oud-Beijerland], jaargang 22, nr. 76 (september 2019).
* [https://adoc.pub/queue/hoofdstuk-8-de-civiele-vierschaar.html Historisch overzicht van de civiele vierschaar in Leiden 1600-1700]
* [https://adoc.pub/queue/schoonhoven-de-hoge-vierschaar-en-de-galg.html Historische studie van het baljuwschap en de hoge vierschaar te Schoonhoven]
{{Appendix||2=
== Noten ==
{{References}}
}}

[[Categorie:Historische rechtbank]]
[[Categorie:Rechtsgeschiedenis]]
[[Categorie:Middeleeuws recht]]
[[Categorie:Oudvaderlands recht]]

Vierschaar - Bewerkingsoverzicht