Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T01:52:21Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

[[Bestand:"Liber maister fisirit mirs recht" - Wine gauging - Visierbüchlein, 1485.jpg|thumb|"Liber maister fisirit mirs recht", een wijnroeier aan het werk, ''Visierbüchlein'' (Bamberg), 1485]]
[[Bestand:Wine gauging - Using a wine gauge with a cubic scale.jpg|thumb|Wijnroeien met een wijnroede waarop een kubische schaalverdeling staat: de punten staan dichter bij elkaar linksboven, 1523]]
[[Bestand:Wine gauging quadratic and cubic rod scales, 1663.gif|thumb|Schaalverdeling op wijnroeistokken, links: ''quadraatroede'' voor oppervlaktemeting; rechts: ''cubiqwortelroede'' voor inhoudsmeting. Uit C. van Leeuwen, ''Schoolboek der wijnroeyeryen'', 1663]]
Een '''wijnroeier''' is iemand die met een speciale [[peilstok]] met schaalverdeling (de ''wijnroede'' of ''vergierroede'') de hoeveelheid [[wijn]] of andere vloeibare en droge waar in een [[Vat (verpakking)|vat]] kon meten. Dit was van belang om de waarde van het vat en de belasting vast te stellen. Het beroep van wijnroeier kwam in Europa voor tot in de negentiende eeuw. Het bijbehorende [[werkwoord]] is ''wijnroeien'' of ''pegelen'' (peilen, in het buitenland ''wine gauging'' (Engels), ''jaugeage'' en ''verger'' (Frans) en ''visieren'' (Duits)).<ref>Folkerts, M. ''Die Entwicklung und Bedeutung der Visierkunst als Beispiel der praktischen Mathematik der frühen Neuzeit.'', Humanismus und Technik 18 (1974), 1-41</ref>

==Taak==
De wijnroeiers hadden als taak om bij [[slijter]]s of kopers vast te stellen hoeveel wijn er in hun vaten zat. Op basis daarvan kon de verschuldigde [[accijns]] worden berekend. Daarnaast werden de wijnroeiers ook bij slijters of particulieren ingeschakeld om de precieze hoeveelheden vast te stellen bij geschillen of in geval van twijfel. Behalve van wijnvaten peilden de wijnroeiers ook de inhoud van vaten [[olie]], [[levertraan]] en andere vloeibare en droge handelswaren die in vaten werden bewaard.

De functie van wijnroeier was een openbaar ambt. Wijnroeiers waren dan ook in dienst van een stad of van het rijk. Voor toelating (''admissie'') als wijnroeier moest een examen worden afgelegd. Rond [[1650]] waren er in [[Amsterdam]] bijvoorbeeld zes wijnroeiers. Vaak waren wijnroeiers ook [[landmeter]]s en omgekeerd. Er is een verordening voor de wijnroeiers van [[Parijs]] uit de [[13e eeuw|dertiende eeuw]] bekend.

==Wiskundige achtergrond==
Vele [[kasboek]]en uit de late [[middeleeuwen]], de [[Renaissance]] en later beschrijven onder meer de methodes en rekenregels van de wijnroeiers. In Nederland bijvoorbeeld de boeken van [[Thomas van der Noot]] (1513), [[Adriaan Metius]] (1634), R. de la Rose (1639), C.F. Eversdijck (1655) tot aan die van [[Rehuel Lobatto]] (1839) en H. van Blanken (1857). Zij onderscheiden verschillende vormen vaten en geven [[algoritme]]s voor de inhoudsbepaling van volle en deels lege vaten.

Toen [[Johannes Kepler]] in 1613 hertrouwde en als goede echtgenoot een vat wijn insloeg, was een bezoek van een wijnroeier voor de afrekening de aanleiding voor zijn ''Nova stereometria doliorum'' ([[1615]]) en ''Messekunst Archimedis'' ([[1616]]). In de ''Doliometria'' leidde hij de inhoud van allerlei [[omwentelingslichaam|omwentelingslichamen]] op [[meetkunde|meetkundige]] wijze af, waarmee hij vooruitliep op de [[integraalrekening]]. In de Duitstalige ''Messekunst'' populariseerde hij zijn bevindingen voor praktisch gebruik door wijnroeiers.

==Bekende wijnroeiers==
Bekende personen die de functie van wijnroeier hebben vervuld, zijn [[Meindert Hobbema]] en [[Arnoldus Strabbe]] (beiden in [[Amsterdam]]), [[Ezechiel de Decker]] (in [[Den Haag]]), [[Antoni van Leeuwenhoek]] (in [[Delft]]) en [[Michiel Coignet]] (in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]).

==Wijnroedes==
Vele historische musea hebben ''wijnroedes'' (de peilstokken van de wijnroeier) in hun verzameling. De schaalverdelingen kunnen [[lineair]], [[kwadraat|kwadratisch]] of [[Derdegraadsvergelijking|kubisch]] zijn of geschikt voor ''wanmeting'', de inhoudsbepaling van deels lege vaten. Bijvoorbeeld het [[Universiteitsmuseum (Utrecht)|Universiteitsmuseum Utrecht]] bezit een aantal wijnroedes.

==Historische literatuur chronologisch, onvolledig==
* ''Tractaetken vander Vergierroede'', begin 16e eeuw, Brugge<ref>D. Verlé, ''Compte rendu d'un traité de jaugeage du XVI siècle'', Janus 49(1960), 20-47</ref>
* Vanden Hoecke, Gielis, ''Een sonderlinghe boeck in dye edel conste Aritmetica..'', Antwerpen [[1537]]
* Vanden Hoecke, Gielis, '' In Aritmetica een sonderlinge excellent boeck..'', Antwerpen [[1545]]
* Anonymus, ''Die waerachtige const der Geometrien...Hoemen maken sal die wijnroede, om daer mede te roeden alderhande tonnen vaten cuypen backen ende dier ghelijcke'', [[Brussel (stad)|Brussel]] [[1513]] en [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] [[1547]]
* Raedts, Willem, ''Pracktijcke om lichtelijc te leeren visieren alle Vaten metter Wisselroede'', Antwerpen, [[1566]], herzien door Michiel Coignet, Antwerpen 1580
* [[Johannes Kepler|Kepler]], J. ''Nova stereometria doliorum'', [[1615]]
* Kepler, J., ''Messekunst [[Archimedes|Archimedis]]'', [[1616]]
* [[Sybrandt Hansz. Cardinael|Cardinael, S.H.]], ''Over het wijnroeien'', z.j.
* [[Adriaan Metius|Metius, A.]], ''Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae'', [[1634]]<ref>[https://books.google.be/books?id=4gEOAAAAQAAJ&hl=nl Books.google.be boekbeschrijving Metius: ''Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae'' 1634]</ref>
* de la Rose, R., ''Meet- en Pegel-Const'', 1639
* Eversdijck, C. F., ''Tafelen van de Wanne-mate'', 1655
* Anhaltin, C. M. ''Oprecht, grondich en rechtsinnigh Schoolboeck van de Wijn-Royerijen'', 1663, volledige tekst<ref>[https://archive.org/details/oprechtgrondich00leeugoog/page/n5 Archive.org]</ref>
* de Graad, K. P., ''De nieuwe vermeerder Roykunst'', 1679
* de Graaf, Abraham, ''De Geheel Mathesis of Wiskonst, herstelt in zijn natuurlijke gedaante'', 1694
* Anemaet, D. B., ''Om de wortel te trecken...'', rond 1690
* Lulofs, J. ''Grondbeginselen der wijnroei- en peilkunde, ten dienste der Landgenoten'', 1764
* Muller, M. ''Proeve van Wijnroeykunde'', 1780
* De Hartog, H., ''Nieuwe Theorie der Wijnroei- en Peilkunde'', Amsterdam, P.E. Briet, [[1815]]
* [[Rehuel Lobatto|Lobatto, R.]], ''Proeve eener nieuwe handelwijze ter bepaling van den inhoud der vaten'', [[1839]]
* Van Blanken, H., ''Beginselen van Roei- en Peilkunde'', Deventer, A. Tjaden, [[1857]]

==Galerij==
<gallery>
Portret van de wijnroeier Vincent Jacobsz. Coster op 48-jarige leeftijd met in zijn hand een roemer, in een allegorische omlijsting met de personificaties van de rechtvaardigheid en gematigd, NL-HlmNHA 1477 53010822.jpg|Jacob Matham naar Cornelis Ketel: Portret van de wijnroeier Vincent Jacobsz. Coster met de personificaties van de rechtvaardigheid en matiging, 1602
Adriaan Metius - Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae, 1633 - titelpagina.jpg|Adriaan Metius, ''Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae'', 1633, titelpagina
Adriaan Metius Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae, 1634 - pagina 146.jpg|Adriaan Metius, ''Manuale Arithmeticae et Geometricae Practicae'', wijnvat, p. 146
Reinier van Persijn - Portret van Christian Martin Anhaltin - 1659.jpg|Reinier van Persijn: Portret van Christian Martin Anhaltin, 1659
Christian Martin Anhaltin - Oprecht, grondich en rechtsinnigh Schoolboeck van de Wijn-Royerijen, 1663, titelpagina.jpg|Anhaltin, ''Oprecht, grondich en rechtsinnigh Schoolboeck van de Wijn-Royerijen'', 1663, titelpagina
Christian Martin Anhaltin - Oprecht, grondich en rechtsinnigh Schoolboeck van de Wijn-Royerijen, 1663, page 16.jpg|Anhaltin, ''Oprecht, grondich en rechtsinnigh Schoolboeck van de Wijn-Royerijen'', 1663. Wijnvat met inhoudsberekening, p 16
Den wynroeyer - illustration of a wine gauger with his rod and barrel.jpg|''Den wynroeyer'', 17e eeuw
</gallery>

== Zie ook ==
* [[Korenmeter]]

==Literatuur==
* [[:File:J.M. Muller - Wijnroeien 1400 - 1839. Een inleidende studie over de theorie en de praktijk van de inhoudsbepaling van vaten aan de hand van primaire teksten. Scriptie Geschiedenis van de Wiskunde docent prof. dr. H.J.M. Bos, 1985.pdf|Muller, J.M.: ''Wijnroeien 1400 - 1839. Een inleidende studie over de theorie en de praktijk van de inhoudsbepaling van vaten..'']], Scriptie Geschiedenis van de Wiskunde, Universiteit Utrecht, 1985, 168 pp.

==Externe link==
* [https://www.dbnl.org/tekst/leeu027alle06_01/leeu027alle06_01_0055.php Alle de brieven. Anthoni van Leeuwenhoek Deel 6: 1686-1687(1961)]
* [https://maartenhell.wordpress.com/2013/05/09/meindert-hobbema-als-wijnroeier/ Maarten Hell: ''Meindert Hobbema als wijnroeier'']
* {{en}} [http://www.sliderules.info/a-to-z/gauging.htm Sliderules.info ''Gauging'']
* {{de}} [http://www.mechrech.info/histVol/Fassmessung/Fassmess.html Mechrech.info Stephan Weiss: ''Die Fassmessung'']
* {{en}} [https://lensonleeuwenhoek.net/content/how-be-wine-gauger Lensonleeuwenhoek.net ''Lens on Leeuwenhoek: How to be a Wine Gauger'']
* {{en}} [https://hogsheadwine.wordpress.com/2011/04/27/ hogsheadwine.wordpress.com Aaron Nix-Gomez: ''Dutch Wine Gauging in the Seventeenth Century'']

{{Appendix}}
<br><br>
Digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
<br>

[[Categorie:Wijn]]
[[Categorie:Historisch beroep]]

Wijnroeier - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"